از دید نظریه بازی‌ها، هدف ایران نه پیروزی قاطع در جنگ، بلکه ماندگاری نظام سیاسی، حفظ حاکمیت، رفع تحریم‌ها، پرهیز از جنگ و حفظ توان چانه‌زنی است. در چنین بازی‌ای، یک حرکت زورآمیز هوشمندانه کافی نیست؛ باید خود بازی را تغییر داد: دشمنان را از هم جدا کرد، سود و زیان گزینه‌ها را تغییر داد و راه‌های خروج ساخت.
بمب کثیف به این راهبرد کمک نمی‌کند. این سلاح، سلاح هسته‌ای نیست و موازنهٔ نظامی را تغییر نمی‌دهد. اثر آن آلودگی، هراس و اختلال اقتصادی است. مهم‌تر آنکه پنجرهٔ چانه‌زنی را می‌بندد، دشمنان را متحد می‌کند، اعتبار راهبردی را نابود می‌کند و خطر پاسخ جمعی و جنگ گسترده را بالا می‌برد. تهدید به آن یا باورپذیر نیست یا فاجعه‌بار است. بنابراین، بمب کثیف نه ابزار عبور از وضعیت است و نه حرکت برنده؛ یک حرکت بازنده است. راه بهتر، بازدارندگی دفاعی معتبر، خویشتن‌داری راهبردی، گفت‌وگوی سیاسی و مدیریت بحران است.
از دید راهبرد ایران، هدف معمولاً «پیروزی قاطع در جنگ» نیست؛ بلکه هدف‌های اصلی‌تر عبارت‌اند از: ماندگاری نظام سیاسی، حفظ حاکمیت و تمامیت سرزمینی، رفع تحریم‌ها، پرهیز از جنگی که به تغییر نظام سیاسی بینجامد، و حفظ توان چانه‌زنی. این هدف‌ها دفاعی و بقامحور هستند، نه تهاجمی و فتح‌طلبانه. جنگ قاطع برای ایران معمولاً راه بدی است، چون با دشمنان نیرومندتر روبه‌رو می‌شود، خطر فروپاشی اقتصادی، ناآرامی داخلی، از دست رفتن مشروعیت و گسترش جنگ را افزایش می‌دهد. همچنین، شاید بمب کثیف بتواند برای سرزمین های اشغالی فلسطین که مساحت کمی دارد کارگشا باشد اما در جنگ نظام صهیونیستی تنها نیست بلکه آمریکا نیز با او است. امریکایی ها خودشان انگیزه های زیادی برای جنگ دارند. با فاصله طولانی ایران با خاک آمریکا اساسا نبرد مستقیمی که به شکست قطعی آمریکا ختم شود از حوزه خلیج فارس و خاورمیانه خارج است. به همین دلیل بسیار ساده است که به این نتیجه برسیم اهداف ایران باید چیزهایی باشد که ذکر شد.
نظریه بازی‌ها می‌گوید در چنین وضعیتی، راه هوشمندانه این نیست که یک حرکت زورآمیز و غافلگیرکننده پیدا کنیم. چنین حرکتی ممکن است در یک دور کوتاه سود داشته باشد، اما در بلندمدت وضعیت را بدتر می‌کند. راه بهتر، «تغییر خود بازی» است؛ یعنی تغییر بازیگران، تغییر سود و زیان هر گزینه، تغییر قواعد، تغییر اطلاعات و تغییر افق زمانی. برای نمونه، ایران می‌تواند با گفت‌وگوی سیاسی و پیوند دادن موضوعات، از شکل‌گیری جبههٔ متحد دشمنان جلوگیری کند؛ با شفافیت قابل بررسی و محدودیت‌های متقابل، نشانه‌های پرهزینه از خویشتن‌داری بفرستد؛ و با مدیریت بحران و خطوط ارتباطی، خطر تصادف و گسترش ناخواسته جنگ را کاهش دهد. هدف باید تبدیل یک رویارویی وجودی و یک‌باره به یک چانه‌زنی تکراری با راه‌های خروج باشد.
نظریه بازی‌ها شاخه‌ای از تحلیل تصمیم است. فرض می‌کند چند بازیگر با منافع متفاوت وجود دارند و نتیجهٔ انتخاب هر کس به انتخاب دیگران بستگی دارد. هر بازیگر سود و زیان گزینه‌های خود را می‌سنجد. چند نکتهٔ سادهٔ آن به این موضوع مربوط است:
بازی تکراری: اگر بازی یک‌باره نباشد و ادامه یابد، شهرت و اعتماد مهم می‌شوند. کشوری که به بی‌اعتباری و عبور از تابوها شهره شود، در آینده نمی‌تواند آسان چانه‌زنی کند.
هماهنگی دشمنان: دشمنان ایران منافع یکسانی ندارند. اگر اقدامی کنند که همه را یک‌صدا کند، ایران بازنده است. اگر ایران بتواند میان آن‌ها شکاف بیندازد، برنده است.
بازی چانه‌زنی: توافق تنها وقتی ممکن است که هر دو طرف توافق را بهتر از جنگ بدانند. اقدامی که طرف مقابل را به این باور برساند که با یک تهدید وجودی روبه‌روست، پنجرهٔ توافق را می‌بندد.
بازدارندگی: تهدید باید باورپذیر باشد تا اثر کند. تهدید بسیار بزرگ و غیرقابل باور، بازدارندگی ایجاد نمی‌کند؛ بلکه خطر پیش‌دستی و پاسخ جمعی را بالا می‌برد.
چرا بمب کثیف به راهبرد فعلی ایران کمک نمی‌کند؟
بمب کثیف یک سلاح هسته‌ای نیست. یک وسیلهٔ پرتوزاست که با انفجار، مواد پرتوزا را پخش می‌کند. اثر اصلی آن آلودگی، هراس، اختلال اقتصادی و شوک سیاسی است، نه تغییر موازنهٔ نظامی. از دید نظریه بازی‌ها، این اقدام یک راهبرد بازنده است: سود نظامی پایین، هزینهٔ راهبردی بسیار بالا.
دقیقاً به این دلایل به راهبرد فعلی ایران کمک نمی‌کند:
۱. موازنهٔ میدان را تغییر نمی‌دهد. بمب کثیف نیروی نظامی را شکست نمی‌دهد و توان دفاعی یا تهاجمی ایران را بالا نمی‌برد. فقط آلودگی و ترس ایجاد می‌کند.
۲. پنجرهٔ چانه‌زنی را می‌بندد. هدف فعلی ایران رفع تحریم‌ها و حفظ راه گفت‌وگو است. بمب کثیف منازعه را وجودی می‌کند و راه سازش را می‌بندد.
۳. دشمنان را متحد می‌کند. آمریکا، اسرائیل، کشورهای خلیج فارس، اروپا، روسیه و چین منافع یکسانی ندارند. بمب کثیف مشکل هماهنگی آن‌ها را حل می‌کند و جبههٔ متحد علیه ایران می‌سازد. پوشش سیاسی باقی‌مانده نیز از بین می‌رود.
۴. اعتبار راهبردی را نابود می‌کند. در بازی تکراری، شهرت مهم است. ایران نیاز دارد که تهدیدهایش باورپذیر و خویشتن‌داری‌اش قابل بررسی باشد. بمب کثیف این سرمایه را از بین می‌برد.
۵. تهدید آن یا باورپذیر نیست یا فاجعه‌بار است. اگر باورپذیر نباشد، بازدارندگی ندارد. اگر باورپذیر باشد، خطر پیش‌دستی، پاسخ جمعی و جنگ گسترده را بالا می‌برد.
۶. به پاسخ جمعی و انزوای جهانی دعوت می‌کند. چنین اقدامی احتمال تحریم‌های سخت‌تر، پاسخ نظامی، از دست رفتن پوشش سیاسی و انزوای بیشتر را افزایش می‌دهد.
۷. خطر کنترل مواد پرتوزا را ایجاد می‌کند. نگهداری و جابه‌جایی مواد پرتوزا خطرناک است و ممکن است به گروه‌های غیردولتی برسد. این خطر حتی بدون استفاده هم هزینهٔ راهبردی دارد.
۸. هزینهٔ حقوقی و مشروعیتی سنگینی دارد. چنین اقدامی با حقوق بشردوستانه بین‌المللی و هنجارهای ضدسلاح‌های کشتار جمعی در تضاد است. این هزینه فقط اخلاقی نیست؛ راهبردی هم هست، چون کشورها را برای مقابله با ایران متحدتر می‌کند.
بمب کثیف ابزار «عبور از وضعیت» نیست و حرکت برنده در نظریه بازی‌ها هم نیست. این اقدام دشمنان را متحد، راه‌های خروج را مسدود و سرمایهٔ سیاسی را نابود می‌کند. راهبرد عقلانی‌تر برای ایران، ترکیبی است از بازدارندگی دفاعی معتبر، خویشتن‌داری راهبردی، سیاست خارجی شکاف‌انداز، تعهدات قابل بررسی و مدیریت بحران. هدف باید تغییر بازی از رویارویی وجودی به چانه‌زنی تکراری با راه‌های خروج باشد. در این بازی، بمب کثیف یک حرکت بازنده است. نباید گول راه حل های هیجانی و دراماتیک را خورد.
نظر شما