گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: ایزابلا وبر در درآمدی تحلیلی بر کتاب جدید خود با عنوان «اقتصاد ضدفاشیستی»، با نگاهی به خاطرات کودکی اش در نورنبرگ و ریشه‌های ظهور فاشیسم، وضعیت کنونی اقتصاد جهانی و بحران‌های نهادی آن را واکاوی می‌کند. وبر استدلال می‌کند که اقتصاد نولیبرال و سیاست‌های مرسوم آن در مهار تورم ــ نظیر افزایش نرخ بهره و تحمیل بیکاری بر طبقات کارگر ــ با نادیده‌گرفتن رنج مادی مردم، دموکراسی را تضعیف کرده و بستر لازم را برای بازگشت راست افراطی و چهره‌هایی چون دونالد ترامپ فراهم ساخته‌اند. در این چارچوب، بحران‌های اقتصادی معاصر نظیر تورم برخاسته از سودجویی شرکت‌ها و انحصار بخش‌های راهبردی مانند انرژی و مواد غذایی، صرفاً مسائل فنی نیستند، بلکه بازتوزیع ناعادلانه ثروت و بحران معیشت به شمار می‌روند که حاکمیت بازارِ رهاشده را به نمایش می‌گذارند. وبر هشدار می‌دهد که واگذاری مایحتاج اساسی بشر به مکانیسم کور بازار، به معنای پذیرش مرگ و رنج انسانی است و سنجه‌های مرسوم دموکراسی بدون تأمین امنیت مادی شهروندان کارآمدی نخواهند داشت. راهکار پیشنهادی کتاب، گذر از بنیادگرایی سود و بنا نهادن یک «اقتصاد ضدفاشیستی» است؛ اقتصادی که بر محوریت امنیت معیشتی همگانی، تثبیت قیمت اقلام اساسی، سرمایه‌گذاری عمومی گسترده، اجرای قوانین ضدانحصار و تقویت قوای متقابل کارگری استوار باشد. نویسنده با الهام از اندیشه‌های کارل پولانی و هشدار اریش فروم درباره فلج جمعی بشریت، تأکید می‌کند که در مواجهه با خطرات مرگ‌بار فروپاشی نهادی و زیست‌محیطی، اقتصاددانان و دولت‌های دموکراتیک مسئولیت دارند تا با مداخله هدفمند، شالوده‌های مادی زندگی آبرومندانه و صلح جهانی را تضمین کنند و اجازه ندهند دموکراسی قربانی سوداگرایی انحصارات بزرگ شود. این مطلب را در ادامه می خوانید:
****
مقدمه
هنگامی که سقوط می‌کنید، لحظه‌ای وجود دارد، درست پس از آن که سر می‌خورید و پیش از آن که به زمین برخورد کنید. آن چند ثانیه به اندازه قرن‌ها طول می‌کشد. ماه‌ها پیش از انتخابات سال ۲۰۲۴ ایالات متحده، احساس می‌کردم در آن حسِ حرکت آهسته به دام افتاده‌ام. چند هفته پیش از شب انتخابات، روزنامه‌نگاری به دیدارم در «آمرهرست» آمد. او پرسید که کی و چطور برای نخستین بار وارد فعالیت سیاسی شده‌ام.
من اهل نورنبرگ آلمان هستم و در درون دیوارهای شهر قرون وسطایی بزرگ شدم. این شهر کانون تسلیحات جنگی نازی‌ها، محل برگزاری گردهمایی‌های حزب نازی و زادگاه قوانین نژادی آن‌ها بود. بمباران آتش‌زا، شهر کهن را تقریباً به‌طور کامل تنها در یک شب نابود کرد. نیم قرن بعد، هنگامی که کودک بودم، هنوز زمین‌های خالی در بافت درونی شهر وجود داشت که روزگاری خانه‌ها در آنجا قرار داشتند؛ این زمین‌ها گواهی بر وحشت‌های آلمان نازی بودند که در پی تورم شدید و بحران اقتصادی به قدرت رسیده و ویرانی تمدنی را به جا گذاشته بودند.
نورنبرگ نماد اسطوره رایش سوم نازی‌ها بود. «خیابان بزرگ» (Große Straße) درست در بیرون شهر هنوز هم به عنوان یادبودی یک و نیم کیلومتری از آن اسطوره باقی مانده است، با کاشی‌های گرانیتی مربعی شکلی که برای هماهنگ کردن قدم‌های نازی‌های در حال رژه طراحی شده بودند. در اینجا و آنجا علف روی آن روییده است، اما خیابان همچنان به سمت قلعه قرون وسطایی اشاره دارد. نازی‌ها نورنبرگ را به عنوان محل برگزاری کنگره حزب خود انتخاب کردند، زیرا امپراتوران امپراتوری مقدس رومِ ملت آلمان روزگاری «رایش‌تاگ» (مجمع امپراتوری) خود را در این شهر تشکیل می‌دادند. آدولف هیتلر از نورنبرگ استفاده کرد تا خود را به عنوان جانشین برحق امپراتور جلوه دهد؛ رهبری که آلمان را به جلال و شکوه گذشته‌اش بازمی‌گرداند و راهی برای خروج از بحران ترسیم می‌کند تا ملت مانند ققنوس از میان خاکستر سر برآورد.
در دهه ۱۹۹۰، جنبش نئونازی در آلمان پدیدار شد. آن‌ها گروهی حاشیه‌ای، خشن و آشکارا هجوم‌آورنده به اصل بنیادین دموکراسی ما بودند: این که کرامت انسانی مصونیت ناپذیر است. هدف آن‌ها احیای فاشیسم بود و دوست داشتند در نورنبرگ تظاهرات برگزار کنند تا وفاداری خود را به نازی‌های تاریخی و اسطوره آن‌ها به نمایش بگذارند. من در دوران نوجوانی نمی‌توانستم درک کنم چرا حکومت شهری به نئونازی‌ها اجازه می‌دهد در همان خیابان‌هایی رژه بروند که روزگاری نازی‌ها برای رایش سوم در آن‌ها رژه می‌رفتند، و به همین دلیل در اعتراضات متقابل به مادربزرگ خود پیوستم. «هرگز دوباره» نخستین تجربه سیاسی من بود.
وقتی این داستان دوران جوانی‌ام در نورنبرگ را برای آن روزنامه‌نگار تعریف کردم ــ داستانی درباره بلوغ فکری و این درک که ضدیت با فاشیسم نخستین وظیفه مدنی من است ــ متوجه شدم که این همان انگیزه‌ای بوده که در پشت کارهای اقتصادی‌ام قرار داشت. سال‌ها برای مبارزه‌ای جدی علیه تورم تلاش کرده بودم؛ مبارزه‌ای که هدفش محافظت از مردم در برابر شوک‌های قیمتی بود، به جای آن که با افزایش نرخ بهره آن‌ها را بیکار و سرگردان کند. مدت‌ها بود که برایم روشن شده بود تورم مسئله سرنوشت‌سازی در بازگرداندن ترامپ و تقویت راست افراطی در سراسر جهان خواهد بود.
سال‌ها تماشا کرده بودم که همکاران اقتصاددانم از دستورالعمل کهنه‌ای دفاع می‌کنند که رنج تحمیل‌شده‌ی سیاست‌هایشان بر مردم عادی را نادیده می‌گیرد و راه را برای ظهور مجدد فاشیسم هموار می‌سازد. من آمدنش را می‌دیدم. اما دیدنِ آمدنش کافی نیست. تعهدات عاطفی و شعارها کافی نیستند. اقتصاد نولیبرال دهه‌های گذشته نتوانسته از دموکراسی محافظت کند. نیروهای راست افراطی و فاشیست را نمی‌توان با پافشاری بر ارزش‌های تشریفاتی و رویه‌ای دموکراسی مهار کرد، زمانی که این تشریفات نتوانسته‌اند منافع اکثریت مردم را تأمین کنند. برای دستیابی به دموکراسی، ما به اقتصادی با رویکرد «هرگز دوباره» نیاز داریم.
جهان با بحران عمیقی از فروپاشی نهادی مواجه است. این بحران از تورم گرفته تا تحول در تقسیم کار جهانی و جنگ‌های تجاری، از جنگ‌های تجاوزکارانه آشکار، تسلیحاتی شدن مایحتاج اساسی مانند غذا و انرژی، تخریب زیستگاه انسانی و خطر همه‌گیری‌ها تا اورژانس نابرابری جهانی را در بر می‌گیرد. این یک بحران جهانی در معیشت است. اقتصاد نولیبرالی که به ارث برده‌ایم، نه می‌تواند بحران پیش‌روی ما را حل کند و نه می‌تواند زندگی آبرومندانه‌ای را برای همه تضمین کند.
نولیبرال‌ها وعده می‌دهند که واگذاری امور به بازار، تنها روش به لحاظ اجتماعی بهینه برای تخصیص منابع کمیاب است. در واقع، ما شاهد آن هستیم که وقتی قرار است کالاهای اساسی، از غذا و انرژی گرفته تا تجهیزات پزشکی کمیاب شوند، اجازه دادن به جهش قیمت‌ها برای تخصیص آن‌ها، به حاکمیت قانون جنگل منتهی می‌شود. گزافه‌گویی نیست اگر بگوییم این به معنای انتخاب مرگ برای بسیاری از انسان‌هاست. این درس بحران‌های مواد غذایی و انرژی است. تحت حاکمیت بازار، کسانی که قدرت خرید بالایی دارند می‌توانند مصرف خود را حفظ کنند، در حالی که بقیه افراد چنان از دایره قیمت‌ها بیرون رانده می‌شوند که دیگر امرار معاش برایشان ناممکن می‌گردد. [۱]
حاکمیت انحصاری بازارها هنگامی که مایحتاج اساسی در معرض تهدیدند، به معنای رفتار به عنوان «تلفات جانبی» با زندگی کسانی است که قدرت خرید لازم برای رقابت با دیگران را ندارند. بازار آزاد به این معنا نیست که آن آزادی توسط همگان تجربه می‌شود. یک انسان نمی‌تواند تصمیم بگیرد که غذا نخورد. زندگی آبرومندانه مستلزم دسترسی به تغذیه سالم، سرپناه مناسب، حمل‌ونقل، ارتباطات و مراقبت‌های بهداشتی است.
نولیبرال‌ها قربانی شدن معیشت را به نام حاکمیت بازار می‌پذیرند؛ مثلاً زمانی که بیکاری به عنوان درمانی برای تورم تجویز می‌شود یا زمانی که سیاست‌های ریاضتی بر ملتی زیر بار بدهی تحمیل می‌شود. این پذیرش سهل‌انگارانه دردِ وجودی، دقیقاً همان چیزی است که «کارل پولانی»، پژوهشگر مهاجر اتریشی که فاشیسم تاریخی را در دوران ظهورش نظریه‌پردازی کرد، آن را «ویروس فاشیستی»ِ حامل در اقتصاد بنیادگرای بازار تشخیص داد.
اینجاست که نولیبرالیسم با دموکراسی ناسازگار می‌شود؛ دموکراسی‌ای که حداقل وظیفه‌اش تأمین معیشت همه شهروندان است. مردم تشنه هر چیزی هستند مگر وضعیت موجود. اما نولیبرالیسم القا می‌کند که هیچ جایگزینی وجود ندارد و وقتی پای اقتصاد ــ که شالوده رفاه مادی شهروندان است ــ به میان می‌آید، نمایندگان دموکراتیک بی‌کفایت هستند.
در دنیای نولیبرال، به مردم هم‌زمان گفته می‌شود که دموکراسی عالی‌ترین شکل سازمان‌دهی سیاسی است و در عین حال، وقتی پای اقتصاد و شالوده‌های مادی زندگی‌امان در میان است، بهترین کاری که نمایندگان مردم می‌توانند انجام دهند این است که موکلان خود را تسلیم بازار کنند. این جمله دوم شاید اغراق‌آمیز به نظر برسد. اما در واقع، اقتصادِ کتب درسی است. نولیبرالیسم با ایجاد این بن‌بست میان میل به تغییر و انفعال، راه را برای ظهور راست افراطی هموار می‌کند.
نولیبرالیسم با پافشاری بر ناتوانی دولت‌های دموکراتیک در سازمان‌دهی امور به نفع خیر عمومی، احساس درماندگی و هرج‌ومرجی را عمیق‌تر می‌کند که راست افراطی از آن تغذیه می‌کند. پس از دهه‌ها افزایش نابرابری، دولت‌ها به بحران مالی سال ۲۰۰۹ با نجات بانک‌ها پاسخ دادند، نه مردم. این نخستین نقطه عطف در ظهور راست افراطی بود. بحران تورم دومین نقطه عطف بود.
وقتی کووید-۱۹ فرصتی برای شرکت‌ها فراهم کرد تا هم‌زمان با عمیق‌تر کردن بحران هزینه‌های زندگی در دل یک همه‌گیری جهانی، قیمت‌ها را افزایش دهند، دولت‌های دموکراتیکِ بسیاری از کنار ماجرا نظاره‌گر بودند، چرا که اکثریت قاطع اقتصاددانان اعلام می‌کردند که هیچ کاری نمی‌توان علیه این انفجارهای قیمتی انجام داد و این صرفاً قانون بازار است. اقتصاددانانی چون خودم که اصرار داشتند دولت‌ها مسئولیت دارند از مردم خود در برابر سودجویی دفاع کنند، حتی اگر این کار به معنای کنترل‌های قیمتی اضطراری و هدفمند باشد، مورد تمسخر قرار گرفتند.
قرار بود قرارداد اجتماعی چنین باشد که کارگران در ازای کار خود دستمزدی برای امرار معاش به دست آورند. پیش از این موج تورمی، بسیاری از کارگران در سراسر جهان به سختی می‌توانستند با دستمزدهایشان امرار معاش کنند. حالا کارگران به کار خود ادامه می‌دادند، اما قیمت اقلام اساسی ــ مسکن، آب و برق و گاز، غذا، حمل‌ونقل، تمام چیزهایی که بدون آن‌ها نمی‌توانیم زندگی کنیم ــ به گونه‌ای سر به فلک کشید که آن‌ها را به لبه پرتگاه راند. خانواده‌های شاغل در سراسر جهان دیگر توان تحمل وضعیت موجود را نداشتند، در حالی که شرکت‌ها سودهای نجومی به جیب می‌زدند.
روی دیگر سکه بحران توانایی مالی ــ یعنی بحران معیشت و تقلا برای امرار معاش ــ یک جشن بزرگ سودآوری بود. این دو در کنار هم، حمایت از راست افراطی را در سطح جهانی تقویت کردند و ترامپ را دوباره به قدرت بازگرداندند. او سوار بر موج جهانی نارضایتی شد و بازگشتش متحدان بین‌المللی‌اش را جری‌تر کرد.
نولیبرالیسم با وعده جلوگیری از بازگشت فاشیسم آغاز به کار کرد. و دهه‌هاست که طرفدارانش، بازارهای آزاد را مترادف با آزادی مطلق دانسته‌اند. اما نباید این‌ها را با هم اشتباه گرفت. در واقع، فاشیسم و نولیبرالیسم دارای بنیاد مشترکی از داروینیسم اجتماعی ــ یعنی تقلا و مبارزه مداوم ــ به عنوان تنها شکل سازمان‌دهی جامعه و تخصیص منابع هستند. در هر دو، برندگان و بازندگان روشنی به عنوان یک قانون طبیعی وجود دارند.
این شالوده مشترک، هسته مرکزی ناکامی نولیبرالیسم در عمل به وعده‌هایش است. جهان‌بینی نولیبرال با قوانین بازار به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی قوانین طبیعت هستند، اما در پشت دست به اصطلاح نامرئی، دست‌های قدرتمند شرکت‌های غول‌پیکر پنهان شده است. آنچه به عنوان طرد مداخلات بازار خودنمایی می‌کند، در واقع صرفاً ارجحیت دادن منافع سودآور بر نیازهای اکثریت مردم است.
آنچه ما دوست داریم آن را بنیادگرایی بازار بنماییم، در واقع بنیادگرایی سود است: پیگیری سود توسط شرکت‌های سرمایه‌داری، اصل سازمان‌دهی عالیِ تأمین مایحتاج در اقتصاد ماست. از آنجا که بزرگ‌ترین ذی‌نفعان سود شرکت‌ها، تعداد اندکی از افراد فوق‌ثروتمند هستند، این سیستم سطوح فزاینده و شرم‌آوری از نابرابری را دامن می‌زند و در نهایت اولیگارشی‌ای (چندسالاری‌ای) ایجاد می‌کند که با هیچ مفهوم جدی از دموکراسی سازگار نیست.
با این حال، نولیبرال‌ها رقابت جهانی را به عنوان تنها راه جلوگیری از حکومت انسان‌ها بر انسان‌های دیگر معرفی می‌کنند. بنابراین، آن‌ها با فاشیست ها در ردِ مداخله دولت برای محافظت از مردم در برابر حکومتِ رقابت، هم‌نظر می‌شوند. فاشیست‌ها می‌خواهند دولت را نابود کرده و ملت و ریاستِ قبیله‌ای خود را جایگزین آن کنند. نولیبرال‌ها می‌خواهند دولت را به مجریِ تسلیم در برابر بازار تبدیل کنند و در غیر این صورت از سر راه کنار برود. آن‌ها یکی نیستند، اما در هر دو صورت، ثروتمندان و قدرتمندان، یعنی اولیگارش‌ها، برنده می‌شوند.
هانا آرنت، نظریه‌پرداز سیاسی توتالیتاریسم، استدلال می‌کند که فاشیسم مستلزم آن است که افراد «اتمیزه» (ریزپاره و منزوی) شوند، دیگر در روابط اجتماعی با یکدیگر پیوند نداشته باشند، بلکه صرفاً به سمت ملت و رهبر گرایش پیدا کنند. سازمان‌دهی همه‌چیز از طریق رقابت، کلید نولیبرالیسم است و دقیقاً همین اتمیزاسیون را به ارمغان می‌آورد. نولیبرالیسم در بحرانی که با آن مواجهیم، توانایی کنشگری جمعی را تضعیف می‌کند. در عصر بحران‌های همپوشان ما، نولیبرالیسم ثابت می‌کند که با دموکراسی ناسازگار است و قادر نیست سدی در برابر جریان‌های فاشیستی در حال رشد باشد.
تعریف فاشیسم دشوار است. و این کتاب درباره خودِ فاشیسم به خودی خود نیست، بلکه درباره این است که چگونه علم اقتصاد می‌تواند به مهار آن کمک کند، نه تسریع بازگشت آن. فاشیسم مصداق این جمله است: «وقتی آن را ببینم می‌شناسم»، همان‌طور که پاتر استوارت، قاضی دیوان عالی ایالات متحده، زمانی آستانه هرزه‌نگاری را تعریف کرد.
برخلاف سایر «ایسم‌ها» مانند سوسیالیسم، لیبرالیسم و محافظه‌کاری، فاشیسم فاقد نظریه‌ای منسجم و حتی فاقد یک برنامه است. فرانز نویمان در روایت کلاسیک خود از نازیسم در سال ۱۹۴۴ به نام «بهموت» (Behemoth) مشاهده کرد که «سیستم اقتصادی آن از هیچ طرح مشخصی پیروی نمی‌کند و بر هیچ دکترین ثابتی استوار نیست.» این بدان معناست که ما نمی‌توانیم فاشیسم را به همان شیوه‌هایی که دیگر ایسم‌ها را مطالعه می‌کنیم، بررسی کنیم.
اما موضوعات متحدکننده‌ای وجود دارد ــ وسواس در بازگرداندن تسلط گروه برگزیده با ابزارهای اقتدارگرایانه و خشن، امری کلیدی است. فاشیسم ادعا می‌کند که انسان‌ها ذاتاً با یکدیگر متفاوتند. به قوی‌ترها باید اجازه تسلط بر ضعیف‌ترها داده شود، ثروتمندان بر همه افراد دیگر، مردان بر زنان، اعضای نژاد برگزیده بر سایر ابناء بشر، و کارتل‌ها و انحصارها بر کارگران و کسب‌وکارهای کوچک‌تر برتری یابند.
در دنیای فاشیست، زندگی یک مبارزه دائمی و پیوسته در معرض تهدیدِ قربانی شدن است. فاشیسم معمولاً بر پایه نژادپرستی ساخته می‌شود و همان‌طور که مارتین لوتر کینگ خاطرنشان کرد: «نژادپرستی فلسفه‌ای استوار بر تحقیر زندگی است.» خشونت به عنوان نیرویی زیبا در نظر گرفته می‌شود که باید بدون محدودیت در تمام عرصه‌های زندگی از جمله اقتصاد اعمال شود، زیرا مبارزه باید بدون هیچ‌گونه تحریفی انجام شود. فاشیسم منطق رقابت را به عنوان تنها منبع ارزش انسانی به افراطی‌ترین شکل ممکن می‌رساند.
امروز، بحران‌هایی که با آن‌ها روبرو هستیم ناگزیر به نظر می‌سند و این حس آخرالزمانی، دامن زدن به چیزی را تغذیه می‌کند که نائومی کلاین و استرا تیلور اخیراً به درستی آن را «فاشیسم دوران پایانی» (End times fascism) نامیده‌اند، اما پویایی زیربنایی ظهور فاشیسم جدید نیست. «حسی از بحران طاقت‌فرسا» مدت‌هاست که توسط پژوهشگران فاشیسم به عنوان سوختی برای جذابیت فاشیسم شناخته شده است.
با فراوانی بحران‌ها، پیامدهای اقتصادی به اعماق خانه‌های مردم راه می‌یابند. مردم می‌ترسند که قربانی نیروهای بازاری شوند که خارج از کنترل آن‌هاست، و این ترس تنها زمانی عمیق‌تر می‌شود که دولت‌های نولیبرال از مداخله و محافظت از معیشت آن‌ها سر باز می‌زنند، آن هم درست کسانی که مردم برای نمایندگی منافع خود انتخاب کرده‌اند، اما پای نگرانی‌های مادی آن‌ها نمی‌ایستند.
ناامنی اقتصادی یافتن قربانیانِ مقصر را وسوسه‌انگیز می‌کند. به کسانی که سطح زندگی‌شان راکد مانده، آینده‌شان نوید کمی به همراه دارد و اضطراب‌هایشان به اوج رسیده است، توسط رهبران فاشیست گفته می‌شود که مشکلْ مزاحمان و کسانی هستند که ملت را تباه می‌کنند. و قربانی‌شدن محدود به مبارزه با «دیگریِ» درون ملت نیست. فاشیسم همچنین از ترسِ زوال ملت در جهان تغذیه می‌کند.
جیسون استنلی، نویسنده کتاب «فاشیسم چگونه کار می‌کند»، می‌نویسد: «وقتی یک نظام سلطهٔ توده‌ایِ امپریالیستی فرو می‌پاشد، احساس خودبرتربینیِ جمعی در کشور متبوع تمایل دارد به عنوان سازوکاری برای حفظ توهمِ آشنا و تسلی‌بخشِ برتری ظهور کند.» امروز، ظهور چین به معنای فروپاشی نظام سلطه جهانی‌ای است که قدمت آن به ظهور غرب بازمی‌گردد. اضطراب پیرامون زوال پیش‌رو و از دست رفتن برتری، نمی‌تواند از این بیشتر باشد.
رهبران فاشیست اصرار دارند که تنها راه خروج، بازگرداندن برتری تمدن غرب است؛ و این یعنی قدرت‌های غربی با تمام وسایل ممکن از جمله خشونت، بر بقیه حکومت کنند. اما در واقع، برای همه به جز احتمالاً فوق‌ثروتمندان، فاشیسمِ دوران پایانی یک کلاهبرداری است؛ سیستمی که آن‌ها را بیشتر در بحرانی که امیدوار بودند از آن بگریزند، فرو می‌برد. ثروتمندان و قدرتمندان برنامه‌های خیالی برای ایجاد دژهای انحصاری جهت بقای خود بر روی دریا، در شهرهای آزاد، یا حتی در سیارات دیگر با هوش مصنوعی و ربات‌ها به عنوان خدمتکارانشان می‌سازند، در حالی که اجازه می‌دهند اکثریت مردم در سیاره‌ای که روزبه‌روز غیرقابل سکونت‌تر می‌شود، بسوزند.
هدف فاشیسمِ دوران پایانی مواجهه با بحران تمام‌عیار معیشت و نجات بشریت و سیاره‌ای که حیات ما را sustains (پشتیبانی می‌کند) نیست، بلکه ساختن دیوارهای آتش در اطراف مردم برگزیده است. دولت‌های راست افراطی با احکام اضطراری حکومت می‌کنند و اگر فرصتی برای نمایش قدرتشان فراهم کند، هرج‌ومرج بیشتری به پا می‌کنند. جمعیت‌های ناخواسته رها می‌شوند تا روی سیاره‌ای در حال سوختن، رنج بکشند، گرسنگی بکشند و بمیرند.
زمانی از بحران مانند آنچه ما با آن روبرو هستیم، همچنین لحظه دوراهی است و ما انتخاب‌هایی داریم. فاشیسمِ دوران پایانی، انتخاب مرگ است. تسلیم شدن در برابر بازار در نولیبرالیسم به معنای تحمل قربانی شدن معیشت است، اما همیشه راه دیگری وجود دارد. ما نمی‌توانیم اجازه دهیم مدینه فاضله‌ی وارونه‌ی (دیستوپیا) مبارزه مداوم و تسلط چند نفر برگزیده، تنها رویایی برای آینده‌ای متفاوت باشد.
ما به چشم‌اندازی برای یک جایگزین واقعی در برابر وضعیت موجود نیاز داریم: برنامه‌ای برای تمام بشریت به جای انتخاب طبیعی، همبستگی به جای امپریالیسم، کنشگری دموکراتیک به جای شکست‌گرایی، مراقبت همگانی به جای رقابت همگانی. اما نمی‌توانیم به شعارها اکتفا کنیم. ما باید تشریح کنیم که گزینه‌های اقتصادی جایگزین برای نولیبرالیسم و سراشیبی لغزنده به سمت فاشیسم چگونه می‌تواند باشد و چگونه این گزینه‌ها به شیوه‌ای عینی به بحران‌ها پاسخ می‌دهند و با چالش‌های واقعی که مردم در این زمان و مکان با آن روبرو هستند صحبت می‌کنند.
اقتصاد ضد فاشیستی باید اقتصادی را انتخاب کند که در خدمت زندگی باشد. به همین دلیل، باید از مایحتاج اساسی زندگی آغاز کند و آن‌ها را پس بگیرد، بازسازی کند و تضمین نماید. هدف آن باید حراست از شالوده‌های مادی یک زندگی آبرومندانه برای همه باشد. این نقطه شروع برای هر معنای معناداری از دموکراسی است.
این کار با توانایی مالی همگانی آغاز می‌شود، به این معنا که هرکسی قادر به امرار معاش باشد. این امر مستلزم تأمین پایدار و قیمت‌های مناسب مایحتاج اساسی است. اما این تنها یک طرف معادله است. طرف دیگر، تضمین مشاغل و درآمدهای آبرومندانه است: اشتغال عادلانه برای کسانی که می‌توانند کار کنند و تأمین اجتماعی برای کسانی که نمی‌توانند. این امر در مواجهه با انقلاب هوش مصنوعی ضرورت بیشتری یافته است.
این دو جنبه در کنار هم، آغازگر یک پارادایم کلان اقتصادی جایگزین هستند. اگر دولت‌ها اهرم‌های موثری برای تثبیت قیمت اقلام اساسی داشته باشند، این بدان معناست که دیگر برای دستیابی به ثبات پولی هنگام وقوع شوک‌های عرضه، به ایجاد بیکاری و بحران بدهی عمومی متکی نخواهیم بود. جعبه ابزار جایگزین برای پاسخ به تورم، دسترسی همگانی به مشاغل با دستمزد مکفی را به هدفی دست‌یافتنی تبدیل می‌کند. و مطمئناً شوک‌ها و موج‌های تورمی جدیدی در راه خواهند بود.
اگر دولت‌ها مایحتاج اساسی را پس بگیرند و به سرمایه‌گذاری عمومی در مقیاس وسیع دست بزنند، می‌توانند به تثبیت کل اقتصاد کمک کنند. پس گرفتن اقلام اساسی همچنین به معنای جلوگیری از سودهای بادآورده پیش از تحقق آن‌هاست و به شکلی بنیادین‌تر به این معناست که اجازه ندهیم چیزهایی که بدون آن‌ها نمی‌توانیم زندگی کنیم، توسط مشتی شرکت به گروگان گرفته شوند.
دموکراسی مستلزم جلوگیری از نابرابری‌های درآمدی و ثروتِ شرم‌آور و قدرت شرکتی است. به همین دلیل است که مالیات بستن بر فوق‌ثروتمندان و اجرای قوانین ضد انحصار (anti-trust) امری ضروری است. اقتصاد ضد فاشیستی درباره تغییر توازن قوا به نفع کارگران و عموم مردم است. اما کافی نیست که پول را پس از انباشته شدن در دست‌های کمتر و کمتر تعقیب کنیم یا مطمئن شویم که سوءاستفاده‌های شرکتی بی‌مجاز نمی‌مانند.
ما باید به طور فعال آنچه را که جان کنت گالبرایت، اقتصاددان نهادگرای آمریکایی، زمانی «قوای متقابل و تعدیل‌کننده» می‌نامید، بازآفرینی کنیم. قدرت عمومی بر شالوده‌های زندگی و تولید در بحران معیشتی که با آن روبرو هستیم، تعیین‌کننده است. این تنها راه مطمئن برای تلاش در جهت انعطاف‌پذیری است، در حالی که در غیراین‌صورت شرکت‌ها از فجایع سودهای نجومی به دست می‌آورند.
پارادایم تثبیتی که بر اقلام اساسی استوار باشد، اشتغال کامل را به یک امکان واقعی تبدیل می‌کند که همراه با دستمزدهای حداقل و استانداردهای کار می‌تواند قدرت کارگران و اتحادیه‌ها را تقویت کند. قدرت نه تنها بین بخش عمومی و خصوصی، ثروتمندان و کارگران، بلکه بین جنسیت‌ها نیز تقسیم می‌شود. سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در ارائه خدمات مراقبتی عمومی می‌تواند مشاغل معناداری ایجاد کند، کف دستمزد را در بخشی کم‌دستمزد و کم‌ارزش‌شده بالا ببرد و جایگاه زنان را در زمانی که پدرسالاری دوباره مد شده است، تقویت کند.
تأمین معیشت در عصر بلایای اقلیمی ما نمی‌تواند به سیمان کردن شالوده‌های سوخت فسیلی که ما را به درون بحران کشانده‌اند، تکیه کند. بخش‌هایی که برای توانایی مالی کلیدی هستند، دقیقاً همان‌هایی هستند که باید سریع‌تر از همه سبز شوند؛ از مسکن گرفته تا غذا، انرژی و حمل‌ونقل. این بدان معناست که وظیفه پیش‌رو یافتن یک استراتژی تثبیت تحول‌آفرین است. هدف، خارج کردن مایحتاج اساسی زندگی و تولید از زیر سلطه بنیادگرایی سود، سازمان‌دهی مجدد آن‌ها در راستای توانایی مالی همگانی و تضمین تأمین پایدار در چارچوب مرزهای سیاره‌ای است.
اقتصاد ضد فاشیستی صرفاً به معنای دولت بیشتر نیست. همان‌طور که لیبرتارین‌ها دوست دارند به آن اشاره کنند، دولت‌های فاشیستی نیز ظرفیت‌های بسیار وحشیانه‌ای داشتند. و تسلیم بازار نیز مستلزم نوعی ظرفیت دولتی است. در هسته خود، این موضوع به توانایی دولت‌های دموکراتیک برای هدایت، مدیریت یا تأمین مایحتاج اساسی مربوط می‌شود، جایی که شیوه خاص حکمرانی به ماهیت بخش مورد نظر بستگی دارد.
این استراتژی را می‌توان یک کالای اساسی در هر زمان دنبال کرد، اما در مجموع کار می‌کند تا نشان دهد راهی جایگزین برای رفتار با معیشت مردم به عنوان تلفات جانبی وجود دارد، و اینکه دموکراسی‌ها می‌توانند برای جهانی کردن امنیت اقتصادی و مقابله با قدرت شرکتی اقدام کنند.
جایی که راست افراطی پروژه امپریالیستی تسلط نظامی را احیا می‌کند، اقتصاد ضد فاشیستی باید تشخیص دهد که توانایی مالی، کرامت و دموکراسی نیازمند صلح و شکل‌های جدیدی از همکاری اقتصادی بین‌المللی است. همان‌طور که جنگ ایران به وحشیانه‌ترین شکل ممکن به جهان یادآوری کرده است، تلاش برای صلح به معنای تلاش برای توانایی مالی در سراسر جهان است و افروختن و تحمل جنگ دقیقاً نقطه مقابل آن است.
ما نمی‌توانیم با این ادعا که به جلو می‌آیم تا از کارگران اروپایی یا آمریکایی محافظت کنیم اما به معیشت آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتینی اهمیتی نمی‌دهیم، فاشیسم را متوقف کنیم. ما به نهادهایی نیاز داریم که بتوانند یک برد-برد برای مردم شاغل در شمال جهانی و توسعه در جنوب ایجاد کنند و فراتر از ثنوی‌گری (دو قطبی بودن) جنگ‌های تجاری و تجارت آزاد بروند.
این اندیشه که ما به اقتصاد ضد فاشیستی نیاز داریم، ابداع من نیست. این که چگونه رشته ما می‌تواند در «هرگز دوباره» مشارکت کند، روزگاری دغدغه‌ای اساسی بود. پس از جنگ جهانی دوم، اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ بخشی از تلاش جهان برای تضمین «هرگز دوباره» بود. «همه افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند و در کرامت و حقوق با هم برابرند» ماده اول آن است. این اعلامیه تصدیق می‌کند که این امر مستلزم یک شالوده مادی است: «حقوق... اقتصادیِ لازم و ملزوم برای [کرامت آن‌ها]» در زمره حقوق جهانی بشر است.
در اواخر جنگ، اقتصاددانان به شدت بحث کردند که کدام علم اقتصاد بهتر از دموکراسی محافظت می‌کند و «هرگز دوباره» را به واقعیت بدل می‌سازد. در بخش اول کتاب، نشان می‌دهم که چگونه متفکرانی از پولانی و سوسیالیست‌های کینزی گرفته تا فردریش فون هایک، با شور و اشتیاق درباره آنچه علم اقتصاد برای کمک به تضمین «هرگز دوباره» نیاز دارد، اختلاف نظر داشتند.
برای لیبرال‌های مختلف و سوسیالیست‌های دموکرات، بازارها می‌توانستند تنها یکی از ابزارهای بسیاری باشند که در خدمت کرامت انسانی هستند. در مقابل، برای هایک و نولیبرال‌ها، مسئله تسلیم بازار برای جلوگیری از حکومت انسان‌ها بر انسان‌های دیگر بود. این دیدگاه در نهایت پیروز شد و تسلیم بازار به عقل سلیم دهه‌های گذشته تبدیل شده است، اما نتوانسته به وعده‌های ضد فاشیستی خود عمل کند.
در بخش دوم کتاب، شیوع مداوم «ویروس فاشیستی» را ردیابی می‌کنم. این روند در بحث پیرامون نحوه مدیریت تورم در پی همه‌گیری کووید-۱۹ به اوج خود رسید. من بر ایالات متحده تمرکز می‌کنم، زیرا اینجاست که می‌توانم داستان را بر اساس تجربه دردناک خودم به عنوان کسی که تلاش کرد علیه بنیادگرایی سود صدا بلند کند، روایت کنم، اما دریافتم که جایگزینی که پیشنهاد کرده بودم نباید نامی داشته باشد. و ایالات متحده همچنین مهم‌ترین مورد برای تهدید فاشیسم جهانی است.
در بخش سوم و پایانی، چشم‌انداز خود را برای یک اقتصاد ضد فاشیستی ترسیم می‌کنم که بر بینش‌های نسل قبلی از اقتصاددانان بنا شده است که معتقد بودند تعهد به «هرگز دوباره» مسئولیت آن‌هاست. من توانایی مالی را به عنوان پیش‌شرط یک زندگی آبرومندانه محور قرار می‌دهم و لایه‌هایی را که این هسته را به هم پیوند می‌دهند باز می‌کنم: تولید و گردش، ثبات کلان اقتصادی و اشتغال، شالوده‌های اکولوژیکی، و صلح و تجارت.
اریش فروم، فیلسوف، جامعه‌شناس و روانکاوی انسان‌گرا که پیش از فرار از آلمان نازی به نیویورک، عضو مکتب فرانکفورت بود، قبلاً در دهه ۱۹۷۰ در مصاحبه‌ای درباره کتابش «داشتن یا بودن؟» هشدار داده بود که جهان وارد حالت عجیبی از فلج جمعی شده است. تمام داده‌ها نشان می‌دادند که اکوسیستم‌های ما در معرض تهدیدی شدید قرار دارند. ادامه دادن در مسیر فعلی، فاجعه را اجتناب‌ناپذیر می‌کرد.
با این حال، هیچ‌کس شجاعت اقدام کردن، تصور کردن و به دست گرفتن ابتکار عمل برای حرکت به سمت چیزی جدید را نداشت. وضعیت واقعاً ناامیدکننده به نظر می‌رسید، اما او با این وجود اصرار داشت که تا زمانی که شانس کوچکی برای دفع فاجعه باقی بماند، چاره‌ای جز تلاش کردن وجود ندارد. فروم استدلال می‌کرد که وقتی پای مسائل مرگ و زندگی در میان است، اگر شانس کوچکی برای بقا باقی بماند، نباید تسلیم شد.
او اصرار داشت: «سر و کار داشتن با زندگی با سر و کار داشتن با پول متفاوت است. اگر در حال سرمایه‌گذاری پول هستید و تنها ۲ درصد شانس برای از دست ندادن آن وجود دارد، فقط یک آدم مجنون سرمایه‌گذاری می‌کند. اما اگر فردی به شدت بیمار باشد و تنها ۲ درصد شانس بقا داشته باشد، یک پزشک تمام تلاش خود را برای نجات جان این فرد انجام خواهد داد.»
وقتی پای مسائل بزرگ نظم اجتماعی ما به میان می‌آید نیز همین‌طور است: «ما با مسائل مرگ و زندگی بشریت سر و کار داریم.» ما نمی‌توانیم تسلیم شویم: «حتی اگر شانس‌ها بسیار کم باشد، تا زمانی که بتوانید باور کنید چیزی شبیه به یک معنا یا معجزه می‌تواند اتفاق بیفتد، تا زمانی که نتوانید ثابت کنید دفع فاجعه غیرممکن است ــ که اساساً هرگز در برخورد با موجودات زنده چنین نیست ــ تا این نقطه باید تلاش کنید.»
کلمات فروم در حالی که این کتاب را می‌نویسم در ذهنم است. اگر اقتصاد را به عنوان مطالعه شالوده‌های مادی جامعه درک کنیم، علم اقتصاد کلید دفع فاجعه‌های پیش‌روی ماست. اگر رشته خود را این‌گونه ببینیم، اقتصاددانان مسئولیت دارند سهم خود را انجام دهند. بدیهی است که این وظیفه بسیار فراتر از آن چیزی است که هر فردی بتواند امیدوار به انجام آن باشد.
به همین دلیل در پستی در شب انتخابات نوشتم: «آیا بالاخره می‌توانیم گفت وگویی جدی درباره اقتصاد ضد فاشیستی داشته باشیم؟» این کتاب تلاش من برای انجام سهم خودم است.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما