روایت استقلال مکزیک؛ از قیام یک کشیش تا شکست استعمارگران اسپانیایی

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ از سال ۱۵۲۱، پس از شکست آزتک‌ها، اسپانیایی‌ها استعمار سرزمینی را که امروزه مکزیک نام دارد آغاز کردند. نایب‌السلطنه‌نشین اسپانیای نو، که سرزمینی از پانامای امروزی تا شمال کالیفرنیا را دربرمی‌گرفت، قلمرویی بسیار پهناور بود. پس از انقلاب‌های موفق در آمریکای شمالی و فرانسه، مردم عادیِ اسپانیای نو و مناطق جنوبیِ همسایه‌اش ــ نایب‌السلطنه‌نشین‌های گرانادای نو (شمال آمریکای جنوبیِ امروزی)، پرو و ریو د لا پلاتا (آرژانتین امروزی) ــ خواهان استقلال شدند. هنگامی که فرانسه در جریان جنگ شبه‌جزیره کنترل اسپانیا را به دست گرفت، انقلابیون مستعمرات اسپانیا فرصت را برای اقدام مناسب دیدند. انقلابیون مکزیک طی یک دهه برای آزادی جنگیدند. جنگ استقلال مکزیک در ۱۶ سپتامبر ۱۸۱۰ [ ۲۵ شهریور ۱۱۸۹] آغاز شد.

بنیان‌گذاری اسپانیای نو در قاره آمریکا

پس از آن‌که اسپانیایی‌ها در سال ۱۴۹۲ «دنیای جدید» را کشف کردند و در اوایل دهه ۱۵۰۰ در کارائیب ساکن شدند، کاوشگران اسپانیایی در سال ۱۵۱۹ به سرزمینی رسیدند که امروزه مکزیک است. موکتسوما که نمی‌دانست درباره تازه‌واردان چه بیندیشد، سرانجام اسپانیایی‌ها را به پایتخت آزتک‌ها، تنوچتیتلان، دعوت کرد؛ جایی که آنان تلاش برای برانداختن امپراتوری آزتک را آغاز کردند.

روایت‌های اولیه اسپانیایی ادعا می‌کردند که آزتک‌ها هرنان کورتس را کتسالکواتل، ایزدِ مارِ پردارشان، می‌پنداشتند؛ اما پژوهش‌های جدیدتر این نظریه را تا حد زیادی رد کرده‌اند.

شکست آزتک‌ها به‌سرعت رقم خورد. حدود ۵۰۰ سرباز اسپانیایی از کمک قبایل بومیِ دیگر آمریکا و آبله‌ای مرگبار برخوردار بودند. آبله، عمدتاً به‌ دلیل نداشتن ایمنی طبیعی در میان بومیان آمریکا، جمعیت آن‌ها را به‌شدت کاهش داد و به اسپانیایی‌ها امکان داد تقریباً تمام آمریکای جنوبی و مرکزی را مستعمره کنند. اسپانیا در سال ۱۵۳۵، با تأیید امپراتوری مقدس روم و کلیسای کاتولیک روم، رسماً نایب‌السلطنه‌نشین اسپانیای نو را بنیان گذاشت که مرکز آن پایتخت پیشین آزتک‌ها، تنوچتیتلان، بود.

برده‌داری و نظام کاستی در اسپانیای نو

پس از فتح سرزمینی که بعدها اسپانیای نو نام گرفت، اسپانیایی‌ها نظامی پیچیده از طبقات اجتماعی، کاست‌های مبتنی بر نژاد و کار اجباری ایجاد کردند. در اوایل دهه ۱۵۰۰، نظام اِنکومیندا از بومیان آمریکا به‌ عنوان نیروی کار اجباری استفاده می‌کرد؛ نظامی که کشیش اسپانیایی، بارتولومه دِ لاس کاساس، به آن اعتراض کرد و شارل پنجم، پادشاه اسپانیا، در سال ۱۵۴۲ آن را غیرقانونی اعلام کرد. اما اعتراض اِنکومِندِروها ــ مالکان اسپانیایی زمین در اسپانیای نو ــ باعث شد پادشاه در سال ۱۵۴۵ قانون را لغو کند و برده‌ کردن بومیان ادامه یابد.

تا سال ۱۵۴۵، آبله جان بسیاری از بومیان آمریکا را گرفته بود و اسپانیایی‌ها را بر آن داشت تا برای تأمین نیروی کار، بردگانی را از آفریقا به کارائیب و اسپانیای نو منتقل کنند. درنتیجه، نظام اِنکومیندا عملاً جای خود را به برده‌داری آفریقایی داد. با گذشت زمان، اسپانیایی‌ها با بومیان آمریکا ازدواج کردند و بردگانی که از آفریقا آورده شده بودند نیز با آنان ازدواج کردند. از این پیوندها گروه‌های جمعیتی تازه‌ای پدید آمدند و اسپانیایی‌ها آن‌ها را در نظامی سلسله‌مراتبی از کاست‌ها جای دادند. در رأس این سلسله‌مراتب، اسپانیایی‌هایی قرار داشتند که تبار کاملاً اسپانیایی داشتند و در خود اسپانیا به دنیا آمده بودند؛ به این گروه پِنینسولارها می‌گفتند. در پایین‌ترین مرتبه، آفریقایی‌های برده قرار داشتند. بومیان آمریکا نیز در عمل برده بودند، اما از نظر حقوقی اتباع اسپانیا به‌ شمار می‌رفتند.

تغییر ترکیب جمعیت و رشد جمعیت مستیزو

به‌مرور، فرهنگ اسپانیای نو از فرهنگ خود اسپانیا متمایز شد. بسیاری از اسپانیایی‌ها با بومیان آمریکا ازدواج کردند و درنتیجه، کاست مستیزوها ــ دورگه‌های اسپانیایی و بومی ــ پدید آمد؛ جمعیتی که خیلی زود سریع‌ترین رشد را در مستعمره داشت. از آن‌جا که تقریبا همه پدران کودکان دورگه اسپانیایی بودند، این کودکان نام خانوادگی اسپانیایی می‌گرفتند؛ با این‌حال، دست‌کم بخشی از سنت‌های فرهنگیِ خاندان مادری خود را حفظ می‌کردند. با گسترش اسپانیای نو، مستیزوها در مشاغل مهم، ازجمله در حکومت، جای گرفتند. بااین‌همه، اغلب با آنان همچون شهروندان درجه‌ دو رفتار می‌شد؛ به‌ویژه در مناطقی که جمعیت اسپانیایی‌تبار بیشتری داشتند.

افزایش جمعیت مستیزوها، در کنار رشد جمعیت بردگان آفریقایی و مولاتوها ــ افرادی با تبارِ آمیخته آفریقایی و اسپانیایی ــ شکاف میان اسپانیا و اسپانیای نو را بیشتر کرد. این وضع به‌ویژه در بیرون از مکزیکوسیتی، یعنی تنوچتیتلانِ پیشین، آشکار بود؛ جایی که اسپانیایی‌ها بیشتر در آن گرد آمده بودند. با گسترش زیرساخت‌های اسپانیای نو به سوی شمال و رسیدن آن به جنوب‌ غربیِ امروزیِ ایالات متحده، مستیزوها و مولاتوها فرصت‌های اجتماعی و اقتصادی بیشتری پیدا کردند. طی بیش از ۳۰۰ سال، رشد جمعیت دورگه در اسپانیای نو پیوندهای اجتماعی‌ـ‌فرهنگی آن را با اسپانیا سست کرد.

انزوا و افزایش نارضایتی در میان کریولوها

رده دوم نظام کاستی در اسپانیای نو را کریولوها تشکیل می‌دادند؛ یعنی کسانی که تبار کاملاً اسپانیایی داشتند، اما در مستعمرات به دنیا آمده بودند. با آن‌که تبارشان اسپانیایی بود، از پِنینسولارها جایگاه و منزلت پایین‌تری داشتند. به‌سرعت میان این دو کاست نارضایتی شکل گرفت: پِنینسولارها اغلب کریولوها را پست‌تر می‌دانستند و کریولوها نیز پِنینسولارها را متکبرانی فرصت‌طلب می‌دیدند که برای دستیابی به زمین و القابِ بی‌استحقاق به مستعمرات آمده‌اند. بااین‌حال، کریولوها به‌مرور و به‌واسطه جایگاه‌شان در بازرگانی، قدرت و ثروت بیشتری به دست آوردند. در سده هجدهم، بازرگانی جای زمین‌هایی را که پادشاه به افراد می‌بخشید گرفت و به مهم‌ترین سرچشمه ثروت و اعتبار تبدیل شد.

پس از میانه سده هجدهم، نظام رسمی کاستی سست‌تر شد و کریولوها بیش‌ از پیش به‌ دنبال ثروت و اعتبار در داخل اسپانیای نو بودند، نه در خود اسپانیا. تا دهه ۱۷۹۰، اسپانیایی‌ها بسیاری از تمایزها و محدودیت‌های رسمیِ کاستی را در خدمت نظامی کاهش داده بودند. بخشی از این تغییر از سر ناچاری بود، زیرا پِنینسولارها و کریولوهای ثروتمندتر تمایل چندانی به خدمت نظامی نداشتند. این وضعیت به کریولوهای کم‌ثروت‌تر و حتی برخی مستیزوها اجازه داد از راه خدمت نظامی اعتبار و القاب اشرافی به دست آورند.

شعله‌ورشدن آشوب؛ ناپلئون اسپانیا را تصرف می‌کند

یکی از دلایل کاهش سخت‌گیری اسپانیا در اجرای نظام رسمی کاستی در نایب‌السلطنه‌نشین‌هایش، ناچاری بود؛ اسپانیا دیگر آن قدرت جهانیِ پیشین نبود که با شتاب آمریکای جنوبی و مرکزی را مستعمره کرده بود. پس از آن‌که اسپانیا در سال ۱۵۸۸ با ناوگان عظیم خود، «آرمادای اسپانیا»، در فتح انگلستان ناکام ماند، به‌تدریج قدرت و اعتبار جهانی‌اش را به فرانسه و انگلستان واگذار کرد؛ این دو کشور نیز در حال استعمار آمریکای شمالی بودند. پس از جنگ فرانسه و سرخ‌پوستان (۱۷۵۴ تا ۱۷۶۳)، انگلستان آشکارا قدرت برتر اروپا بود. اسپانیا و فرانسه برای مهار قدرت انگلستان گاه‌وبیگاه با یکدیگر متحد می‌شدند؛ اما این اتحاد به فرانسه فرصت داد تا در سال ۱۸۰۷ با خیانتی ناگهانی اسپانیا را غافلگیر کند و به تصرف درآورد.

پس از انقلاب فرانسه (۱۷۸۹ تا ۱۷۹۴)، افسر نظامی، ناپلئون بناپارت، در پی کودتایی در سال ۱۷۹۹ به فرمانروای کشور تبدیل شد. او ظرف چند سال مأموریتی را برای فتح سراسر اروپا آغاز کرد؛ هدفی که بیش از همه با مخالفت انگلستان روبه‌رو شد. پس از سال ۱۸۰۴، ناپلئون تصمیم گرفت به پرتغال حمله کند، زیرا این کشور کوچک در برابر فرانسه سرپیچی کرده و به تجارت با انگلستان ادامه می‌داد. فرانسه با اسپانیا پیمانی محرمانه بست تا پس از شکست پرتغال، آن کشور را میان خود تقسیم کنند. سپس نیروهای فرانسوی را از خاک اسپانیا گذراند تا از راه زمینی به پرتغال حمله کنند. اما در چرخشی غافلگیرکننده، ناپلئون اسپانیا را تصرف کرد و سرانجام برادرش، ژوزف بناپارت، را بر تخت پادشاهی اسپانیا نشاند.

ناپلئون در اوایل سال ۱۸۰۸ توانست کارلوس چهارم، پادشاه اسپانیا، را به‌سرعت از قدرت برکنار کند؛ اما اسپانیایی‌ها مقاومت شدیدی نشان دادند. شورشی آغاز شد و نیروهای ناپلئون به فرماندهی ژنرال دوپون در ژوئیه ۱۸۰۸ یکی از نخستین شکست‌های نظامی خود را متحمل شدند. بریتانیایی‌ها خیلی زود برای جنگ با فرانسوی‌ها به پرتغال و اسپانیا رسیدند و جنگی طولانی درگرفت. ناپلئون در پاسخ، ارتش‌های بزرگی فرستاد تا «شورش» اسپانیا را سرکوب کند و بریتانیایی‌ها را شکست دهد. این کار به خصومتی تاریخی میان ناپلئون و فیلدمارشال بریتانیا، آرتور ولزلی ــ که بعدها دوک ولینگتون شد ــ انجامید.

درحالی‌که اسپانیا سراسر درگیر جنگی اروپایی بود، استقلال‌طلبانِ نایب‌السلطنه‌نشین‌های اسپانیای نو، گرانادای نو، پرو و ریو د لا پلاتا فرصتی طلایی به دست آوردند. آنان که از انقلاب‌های موفق اخیر در ایالات متحده و فرانسه الهام گرفته بودند، خواهان خودحکمرانی و رهایی از سلطنتی سخت‌گیر و سرکوبگر بودند. در ۱۶ سپتامبر ۱۸۱۰ [25 شهریور 1189]، کشیشی به نام میگل ایدالگو ای کوستییا خواستار استقلال شد. امروزه این تاریخ به‌ عنوان روز استقلال مکزیک گرامی داشته می‌شود و آغاز جنگ استقلال مکزیک به‌ شمار می‌رود. در همان حدود، جنبش‌های استقلال‌طلبانه مشابهی در آمریکای جنوبی نیز شکل گرفتند و از درگیری اسپانیا با نیروهای ناپلئون بهره بردند.

سینکو د مایو را که اغلب با روز استقلال مکزیک اشتباه گرفته می‌شود، به یادبود پیروزی مکزیک بر فرانسوی‌ها جشن می‌گیرند؛ پیروزی‌ای که چند دهه بعد، پس از تهاجم فرانسه به مکزیک و برپایی امپراتوری دومِ کوتاه‌مدت مکزیک، به دست آمد.

کشیش میگل ایدالگو شورشی مردمی و مهارنشدنی را شعله‌ور می‌کند

در دو سال پیش از آن‌که پدر ایدالگو اعلامیه استقلال را صادر کند، میان کریولوها و پِنینسولارهای اسپانیای نو بر سر این‌که در زمانی که اسپانیا عملاً به‌ دلیل جنگ منزوی شده بود چه کسی باید حکومت کند، اختلاف و بی‌اعتمادی وجود داشت. اما با آغاز جنگ استقلال مکزیک، کریولوها و پِنینسولارها متحد شدند و نیروی سلطنت‌طلب قدرتمندی به وجود آوردند. نایب‌السلطنه‌ای تازه موازنه جنگ را به زیان نیروهای ایدالگو تغییر داد؛ نیروهایی که بیشتر از بومیان آمریکا تشکیل شده بودند. شورشیان به شمال گریختند و از مکزیکوسیتی دور شدند؛ به‌ سوی استان‌هایی کم‌جمعیت‌تر.

در شمال مکزیک، نیروهای دولتی کم‌کم از صف حکومت جدا شدند و به شورشیان پیوستند. اما این موج مردمیِ پیوستن به شورش کوتاه‌مدت بود و سلطنت‌طلبان ظرف چند ماه دوباره صفوف خود را سامان دادند. پدر ایدالگو در مارس ۱۸۱۱ دستگیر و سپس اعدام شد. تا اوت ۱۸۱۳، سلطنت‌طلبان حتی تگزاسِ دورافتاده را نیز دوباره به کنترل خود درآورده بودند و عملاً مرحله نخست جنگ استقلال مکزیک را شکست داده بودند. جانشین ایدالگو، خوسه ماریا مورلوس، رسماً استقلال از اسپانیا را اعلام کرد و از دموکراسی و پایان‌ دادن به شکاف‌های نژادی حمایت کرد. او در سال ۱۸۱۵ دستگیر و اعدام شد.

آگوستین د ایتوربیده و آخرین خیانت سلطنت‌طلبان

اسپانیا و انگلستان در سال ۱۸۱۴ در جنگ شبه‌جزیره پیروز شدند و ناپلئون در سال ۱۸۱۵ شکست خورد. اسپانیا که از جنگ‌های ناپلئونی رها شده بود، بار دیگر می‌توانست بر مستعمراتش تمرکز کند. اما بازگشت پادشاه و سیاست‌های سخت‌گیرانه‌اش بسیاری از سلطنت‌طلبانِ نایب‌السلطنه‌نشین‌ها و نیز لیبرال‌های داخل اسپانیا را ناخشنود کرد. در مارس ۱۸۲۰، شورشی علیه فردیناند هفتم او را وادار کرد قانون اساسی کادیزِ سال ۱۸۱۲ را دوباره بپذیرد؛ قانونی که حقوق و امتیازات بیشتری برای ساکنان مستعمرات اسپانیا در نظر می‌گرفت.

تا سال ۱۸۱۶، اسپانیا کنترل خود بر آمریکای جنوبی را از دست می‌داد؛ منابع لازم برای تحمیل دوباره اراده‌اش را نداشت، به‌ویژه در مستعمرات دوردست‌تر. در سال ۱۸۱۹، سیمون بولیوار، انقلابی، تشکیل کشور جدیدی به نام گران کلمبیا را اعلام کرد؛ کشوری که پانامای امروزی، بولیوی ــ که به نام بولیوار نام‌گذاری شده است ــ کلمبیا، اکوادور و پرو را دربرمی‌گرفت. اما در مکزیک، آگوستین د ایتوربیده، سلطنت‌طلب محافظه‌کارِ پیشین، بود که با تغییر جبهه و پیوستن به انقلابیون، طرح ایجاد مکزیکی مستقل را تدوین کرد.

پیمان کوردوبا استقلال مکزیک را تضمین می‌کند

ایتوربیده و رهبر انقلابیون، ویسنته گوئررو، در اوایل سال ۱۸۲۱ طرح ایگوالا را تدوین کردند. این طرح قدرت کلیسای کاتولیک را حفظ می‌کرد و حقوق و امتیازاتی برابر با پِنینسولارها به کریولوها می‌داد؛ درنتیجه، بخش بزرگی از مقاومت سلطنت‌طلبان در برابر استقلال از میان رفت. نایب‌السلطنه پایانی اسپانیای نو، بدون حمایت طبقه کریولو، چاره‌ای جز پذیرفتن استقلال مکزیک نداشت. در ۲۴ اوت ۱۸۲۱ [۲ شهریور ۱۲۰۰] پیمان کوردوبا امضا شد و استقلال رسمی مکزیک از اسپانیا را تثبیت کرد؛ بدین‌ترتیب جنگ استقلال مکزیک پایان یافت.

ایتوربیده که هوادار نظام پادشاهی بود، پس از آن‌که سپاهش را در ۲۷ سپتامبر [۵ مهر] وارد مکزیکوسیتی کرد، امپراتور امپراتوری نخست مکزیک شد. او در ۲۱ ژوئیه ۱۸۲۲ [۳۰ تیر ۱۲۰۱] تاج‌گذاری کرد. ایالات متحده، همسایه شمالی مکزیک، در ماه دسامبر کشور تازه را به رسمیت شناخت. مکزیک به کشوری مستقل و به‌رسمیت‌شناخته‌شده تبدیل شده بود، اما همچنان پادشاهی بود.

از امپراتوری مکزیک تا جمهوری مکزیک

امپراتوری نخست مکزیک سراسر آمریکای مرکزی در شمال پاناما را دربرمی‌گرفت. بااین‌حال، ولخرجی‌های ایتوربیده، روش‌های سرکوبگرانه‌اش و امتناع او از همکاری با کنگره با مخالفت بسیاری روبه‌رو شد؛ ازجمله آنتونیو لوپس د سانتا آنا، کریولوی متعلق به طبقه متوسط و یکی از فرماندهان زیردستش. ایتوربیده در سال ۱۸۲۳ ناچار به کناره‌گیری از سلطنت شد. استان‌های آمریکای مرکزی به‌سرعت استقلال خود را اعلام کردند و «ایالات متحد آمریکای مرکزی» را تشکیل دادند؛ کشوری که بعدها «فدراسیون آمریکای مرکزی» نام گرفت. فروپاشی این ساختار به امپراتوری نخست مکزیک پایان داد و در سال ۱۸۲۴، «ایالات متحده مکزیک» ــ جمهوری‌ای مدرن‌تر ــ تأسیس شد.

با وجود پیمان کوردوبا، اسپانیا در دهه ۱۸۲۰ از به‌رسمیت‌شناختن استقلال مکزیک خودداری کرد. در ۱ اکتبر ۱۸۲۳ [ ۸ مهر ۱۲۰۲]، فردیناند هفتم اعلام کرد که همه پیمان‌ها و مصوباتی که از زمان انقلاب ۱۸۲۰ امضا یا تصویب شده بودند، باطل‌اند. در سال ۱۸۲۹، اسپانیا برای حمله دوباره به مکزیک تلاش کرد و نبرد تامپیکو در پی آن درگرفت. لوپس د سانتا آنا که پس از کناره‌گیری ایتوربیده به وراکروز بازنشسته شده بود، اسپانیایی‌ها را شکست داد و به قهرمان جنگ تبدیل شد. اسپانیا سرانجام در سال ۱۸۳۶، با پیمان سانتا ماریاـکالاتراوا، استقلال مکزیک را پذیرفت.

تاریخ‌نگاران درباره این‌که آنتونیو لوپس د سانتا آنا چند بار رئیس‌جمهور مکزیک شد به توافق نرسیده‌اند؛ زیرا او اغلب فقط دوره‌های کوتاهی در قدرت بود و زمانی که رسماً از قدرت کنار می‌رفت، حاکمان دست‌نشانده‌ای را حفظ می‌کرد.

از دست‌رفتن سرزمین‌ها: مکزیکِ کوچک‌شونده

دهه‌های نخست پس از استقلال مکزیک پرآشوب بود. لوپس د سانتا آنا، رئیس‌جمهوری که بارها به قدرت رسید و از آن کنار رفت، بر سه مورد مهم از ازدست‌رفتن سرزمین‌های مکزیک نظارت داشت. در سال ۱۸۳۶، مکزیک ناچار شد استقلال جمهوری تگزاس را به رسمیت بشناسد؛ سانتا آنا که در نبرد سن جاسینتو اسیر شده بود، پیمانی در این‌باره امضا کرد. تگزاس بعدها خواستار پیوستن به ایالات متحده همسایه شد و الحاق آن در سال ۱۸۴۵ تکمیل شد. سال بعد، مکزیک و ایالات متحده بر سر مرزهای مورد اختلاف دو کشور وارد جنگ شدند. مکزیک ادعا می‌کرد تگزاس از رود نوئسس آغاز می‌شود، درحالی‌که ایالات متحده می‌گفت مرز آن در نقطه‌ای جنوبی‌تر و غربی‌تر، یعنی رود ریو گرانده، قرار دارد.

جنگ مکزیک و آمریکا با آن‌که کوتاه بود، به ازدست‌رفتن بخش عظیمی از سرزمین‌های مکزیک انجامید. در جریان واگذاری سرزمین‌های مکزیک، سراسر جنوب‌ غربی ایالات متحده، به‌همراه کالیفرنیا، به این کشور واگذار شد. پنج سال بعد، لوپس د سانتا آنا بخش دیگری از زمین‌های واقع در جنوب آریزونا و نیومکزیکوی امروزی را به ایالات متحده فروخت. خرید گدسدن برای به‌دست‌آوردن زمین جهت ساخت راه‌آهن، پایان‌ دادن به اختلاف‌های باقی‌مانده بر سر مرز و ــ بنا بر ادعاها ــ تأمین پول برای خودِ لوپس د سانتا آنا انجام شد. با نهایی‌شدن این معامله در سال ۱۸۵۴، مرزهای کنونی ایالات متحده و مکزیک شکل گرفتند.

منبع: thecollector.com

۲۵۹