گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: مقاله فرانسیس فوکویاما در واشینگتن پست به تاریخ ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به این سوال پاسخ می دهد که آیا سیاست بین‌الملل صرفاً میدانِ بی‌روحِ بیشینه‌سازی قدرت است یا ارزش‌های داخلی نیز رفتار دولت‌ها را شکل می‌دهند؟ فوکویاما در نوشتار تحلیلی خود، با نقد «واقع‌گراییِ اهداف» — که توسط نظریه‌پردازانی چون جان مرشایمر ترویج می‌شود — آن را رویکردی تقلیل‌گرایانه می‌داند که دولت‌ها را همچون توپ‌های بیلیاردِ فاقد هویت داخلی می‌بیند. به باور فوکویاما، منافع ملی امری ثابت نیست و با ارزش‌های دموکراتیک پیوند دارد. او در مقابل، از «واقع‌گراییِ ابزارها» دفاع می‌کند؛ رویکردی که ضمن حفظ تعهد اصولی به نظم لیبرال، تأکید دارد که آرمان‌های دموکراتیک و حقوق بشر بدون پشتوانه قدرت سخت و نظامی در برابر رهبران تمامیت‌خواه دوام نمی‌آورند. فوکویاما با بازخوانی جنگ‌های خلیج فارس، عراق و اوکراین نشان می‌دهد که دیپلماسی نیازمند تکیه بر قدرت است، اما یک قدرت بزرگ باید در تعیین اهداف خود خویشتن‌داری نشان دهد تا آرمان‌گرایی به مداخله‌گری پرهزینه و بی‌سرانجام منتهی نشود. این مقاله را در ادامه می خوانید:
****
اگر این روزها در یک دوره دانشگاهیِ روابط بین‌الملل شرکت کنید، به شما آموزش داده می‌شود که چند چارچوب برای درک نحوه کارکرد سیاست بین‌الملل وجود دارد: لیبرالیسم، واقع‌گرایی (رئالیسم)، نئورئالیسم، سازه‌گرایی و نظایر آن‌ها. واقع‌گرایی از زمان تهاجم همه‌جانبه روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، به‌ویژه از طریق نوشته‌ها و ابراز نظرهای جان مرشایمر (استاد دانشگاه شیکاگو) و فعالیت‌های نهادهایی چون «مؤسسه کوئینسی» توجه تازه‌ای را به خود جلب کرده است.
در واقع دو نوع واقع‌گرایی وجود دارد: «واقع‌گراییِ ابزارها» و «واقع‌گراییِ اهداف». من مرشایمر را از زمانی که دانشجوی دوره تحصیلات تکمیلی بودیم می‌شناسم و او مسیر شغلی خود را بر محور نوع دوم بنا نهاده است. واقع‌گراییِ مرشایمر به عنوان نقطه مقابلِ «مسیحاگری دموکراتیک» دیده می‌شود؛ همان رویکردی که گفته می‌شود طی سالیان گذشته سیاست خارجی آمریکا را آلوده کرده و در آن، ایالات متحده ظاهراً کوشیده است جهان را از طریق به‌کارگیری force (نیروی نظامی) به تصویر لیبرال-دموکراتیک خود بازشکل دهد. اما این نوع از واقع‌گرایی نمی‌تواند علت رفتارهای ایالات متحده را تبیین کند ــ و از برخی جهات، عمیقاً نادرست است.
در واقع‌گراییِ اهداف، گفته می‌شود که همه دولت‌ها به دنبال منافع ملی خود هستند که بر حسب «قدرت» و «امنیت» تعریف می‌شود. آن‌ها ممکن است این انگیزه را در قالب ادبیات والای دموکراسی یا حقوق بشر بپوشانند، اما در نهایت همگی به دنبال یک چیز هستند: بیشینه‌سازی قدرت خود.
این نوع واقع‌گرایی، سیستم بین‌الملل را «آنارشیک» (فاقد حاکمیت مرکزی) می‌بیند که هیچ حاکم مطلق یا مجموعه قواعد مشترکی برای تنظیم رفتار دولت‌ها در آن وجود ندارد. از این رو، تلاش یک دولت برای دستیابی به امنیت، ناگزیر امنیت دیگران را به خطر می‌اندازد؛ صلح تنها زمانی پدیدار می‌شود که توازن قوا، مانع از زیاده‌خواهی هر یک از دولت‌ها شود. دولت‌ها در سیستم بین‌الملل مانند توپ‌های بیلیارد هستند: شما نمی‌توانید به درون آن‌ها نگاه کنید تا اهدافشان را ببینید؛ آنچه می‌توانید بدانید جرم، سرعت و موقعیت آن‌ها روی میز است.
واقع‌گراییِ اهداف همواره از نظر من تحویل‌گرایانه (تقلیل‌گرایانه) و بیش از حد ساده‌انگارانه بوده است. از این حیث، این رویکرد شبیه مدل «بیشینه‌سازِ مطلوبیت عقلانی» در اقتصاد نئوکلاسیک است که همه رفتارها را به تلاش برای کسب منافع مادی تقلیل می‌دهد. البته که قدرت و موقعیت نسبی بین‌المللی اهمیت دارند، اما دولت-ملت‌ها بازیگرانی پیچیده‌اند که رفتارشان پیوندی تنگاتنگ با سیاست داخلیِ درون آن‌ها دارد. «منفعت ملی» یک ویژگی ثابت و لایتغیر نیست، همان‌طور که «مطلوبیت» در نظریه اقتصادی این‌گونه نیست. منفعت ملی را می‌توان به روش‌های گوناگونی تعریف کرد که اغلب منعکس‌کننده ارزش‌های حاکم بر یک کشور است.
ایالات متحده همواره ترویج لیبرال-دموکراسی را بخشی از هویت ملی خود دانسته است. این کشور هرگز این هدف را تک‌بعدی و قاطعانه دنبال نکرده و در نتیجه، خود را در معرض اتهام ریاکاری قرار داده است. اما اغلب مردم خود را برای فداکاری و مشارکت بین‌المللی در جهت حمایت از یک نظم جهانی لیبرال و دموکراتیک بسیج کرده است. اگر آمریکا صرفاً به دنبال بیشینه‌سازی قدرت خود بود، این‌گونه رفتار نمی‌کرد. از این منظر، واقع‌گراییِ اهداف، جهان را نادرست درک می‌کند.
من در مقابل، به واقع‌گراییِ ابزارها باور دارم. اعتقاد دارم که ارزش‌های لیبرال و قدرت، نقش ایالات متحده را در جهان شکل می‌دهند، با این حال درباره میزان اولویت‌بخشی آمریکا به دموکراسی و همچنین ابزارهایی که می‌توان با آن‌ها به چنین هدفی دست یافت، واقع‌بین باقی می‌مانم. حتی اگر هدف ملی آمریکا تضمین بقای دموکراسی و حقوق بشر در خارج از مرزهایش باشد، این امر بدون «قدرت» امکان‌پذیر نیست. این قدرت می‌تواند اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی باشد، اما آنچه واقعاً تعیین‌کننده است، قدرت نظامی است. رهبران تمامیت‌خواه همچون آدولف هیتلر یا ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، تنها با ابزارهای نظامی متوقف می‌شوند. روسیه در تهاجم خود به اوکراین قوانین و هنجارهای بی‌شماری از حقوق بشر را نقض کرده است، اما تنها چیزی که به این نقض‌ها پایان خواهد داد، شکست در میدان نبرد است.
دیپلماسی باید متکی به قدرت یا تهدید به استفاده از قدرت باشد. این‌گونه نیست که همه جنگ‌ها با مذاکره به پایان برسند ــ بسیاری از آن‌ها با پیروزی قاطع یک طرف بر طرف دیگر خاتمه می‌یابند. پیروزی حکومت فدرال بر ایالات مؤتلفه (جنوبی‌ها) در جنگ داخلی آمریکا، یا شکست آلمان و ژاپن توسط متفقین در جنگ جهانی دوم را در نظر بگیرید. تنها چیزی که در این موارد به مذاکره گذاشته شد، شرایط تسلیم بود. ممکن است شما طرفدار طرف پیروز نباشید، اما این نوع تسویه‌حساب‌ها و پایان‌ها بسیار پایدارتر از توافقاتی هستند که در آن رقبای هم‌سطح به یک توافق دیپلماتیک می‌رسند. هنری کیسینجر برای مذاکره جهت پایان دادن به جنگ ویتنام برنده جایزه نوبل شد، اما آن پیمان درست در لحظه‌ای که کمونیست‌های ویتنامی احساس کردند می‌توانند ویتنام جنوبی را در میدان نبرد شکست دهند، نقض شد.
با این حال، واقع‌گراییِ ابزارها، اهدافی را که یک دولت دنبال می‌کند دیکته نمی‌کند. در طول جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، ایالات متحده برای پاسداری از اصل حاکمیت ملی دولت‌ها مداخله کرد. این کشور نه به دنبال هدف کلانِ آوردن دموکراسی به خلیج فارس بود و نه هدف محدودترِ دسترسی به نفت. آمریکا از ابزارهای قهرآمیز برای دستیابی به این هدف استفاده کرد. اما واقع‌گراییِ ابزارها لزوماً نسخه‌ای برای نظامی‌گری یا تجاوزگری نیست؛ بلکه برعکس، اغلب دلالت بر این دارد که یک قدرت بزرگ باید در دنبال کردن اهداف خود ــ هرگونه که تعریف شده باشند ــ خویشتن‌داری نشان دهد.
مشکل بنیادی جنگ عراق که با تهاجم ایالات متحده به عراق در مارس ۲۰۰۳ آغاز شد، این بود که اهداف دولت جورج دبلیو بوش به «تغییر رژیم» گسترش یافت. هدف فوری آن، از بین بردن ذخایر ادعایی سلاح‌های کشتار جمعی عراق بود و سیاست‌گذاران بر این باور بودند که این امر تا زمانی که صدام حسین در قدرت است محقق نمی‌شود. اما ایالات متحده قدرت ایجاد یک رژیم باثبات و دوست را به جای صدام نداشت.
وقتی هیچ سلاحی پیدا نشد، دولت بوش برای توجیه آنچه در حال تبدیل شدن به یک فاجعه خونین و پرهزینه بود، به ترویج دموکراسی روی آورد. دومین سخنرانی تحلیف بوش، چشم‌اندازی اوج‌گیرنده از جهانی دگرگون‌شده توسط دموکراسی جهانی را ارائه داد و مشکلات ژئوپلیتیک خاورمیانه را به پشت درِ دیکتاتوری‌های عربی برد. این واژه‌گزینی و شعارها یک اشتباه بزرگ بود: این سخنان باعث شد مردم در سراسر جهان باور کنند که نیروی نظامی ابزار اصلی گسترش دموکراسی خواهد بود و اهداف آمریکا در این زمینه جهانی و نامحدود است.
ایالات متحده به سختی برای تثبیت عراقِ پس از صدام جنگید و حتی از عهده تحقق این هدفِ گسترده‌تر برنیامد. واقع‌گراییِ ابزارها ممکن بود یک خاورمیانه دموکراتیک را به عنوان یک هدف بسیار بلندمدت بپذیرد، اما استفاده از قدرت عریان نظامی را برای تحقق آن در کوتاه مدت رد می‌کرد.
مهم نیست که سیاست خارجی آمریکا تا چه حد ممکن است به عنوان یک سیاست بیش از حد آرمان‌گرایانه کاریکاتوریزه شود، تعهد کلامی این کشور به یک نظم بین‌المللی لیبرال و حمایت از دموکراسی در سراسر جهان، مبنایی اصولی برای تداوم حضور آن در امور بین‌الملل فراهم کرده است. این امر توجه ایالات متحده را بر سوءاستفاده از قدرت در خارج از کشور معطوف کرده است که واقعاً تحت تأثیر نفوذ آمریکا قرار دارند. این رویکرد همچنین گذار به دموکراسی را در مکان‌هایی مانند شیلی، فیلیپین و کره جنوبی تسهیل کرده است.
در حالی که واقع‌گراییِ اهداف مایل است آرمان‌ها را به کلی نادیده بگیرد، واقع‌گراییِ ابزارها اصول آمریکایی را به سمتی هدایت می‌کند که ممکن است واقعاً به بار بنشینند.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما