هرنوع انحصارطلبی را با «دین گفت و گویی» امام موسی صدر از میان برداریم/ صدر در لبنان، مخالف و معترض را به دشمن تبدیل نمی کرد

 به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سایت «امام موسی صدر» نشست همخوانی کتاب «راهی جز گفت‌وگو نیست» متکفل پاسخ گویی به این سوالات بود: آیا گفت‌وگو فقط راهی برای رسیدن به توافق است؟ آیا می‌توان با کسی که دیدگاه، باور یا دین متفاوتی دارد، گفت‌وگو کرد، بی‌آنکه در پی تغییر عقیده یا متقاعدکردن او بود؟ و چگونه می‌توان گفت‌وگو را از یک تبادل نظر ساده به راهی برای فهم متقابل، همزیستی و حل مسائل جامعه تبدیل کرد؟ 

  در این نشست، علاوه بر تبیین تفاوت الهیات گفت‌وگویی و دین گفت‌وگویی، تجربه امام موسی صدر در لبنان به‌عنوان الگویی برای عبور از مرزبندی‌های مذهبی، تقویت انسجام اجتماعی و به‌رسمیت‌شناختن حق حیات و حضور دیگران بررسی شد.

 گفت‌وگو باید از نظریه به کنش اجتماعی تبدیل شود

 در ابتدای نشست، دکتر انصاری، مهمان برنامه، که رساله دکترای خود را در رشته علوم سیاسی با نگاه به اندیشه امام موسی صدر تدوین کرده است، صحبت کرد. وی با اشاره به نقش‌آفرینی امام موسی صدر در عرصه سیاسی و اجتماعی لبنان، به ظرفیت الهیات عملی در پیوند دادن باورهای دینی با زندگی اجتماعی پرداخت. او توضیح داد که الهیات عملی، برخلاف الهیات نظری که بیشتر به مبانی و باورها می‌پردازد، بر نمود عینی باورهای دینی در زندگی انسان‌ها تمرکز دارد.

به گفته او، الهیات عملی می‌تواند مفاهیم دینی را به کنش‌هایی اجتماعی تبدیل کند و از این طریق، زمینه مراقبت اجتماعی، حمایت از محرومان و شکل‌گیری نهادهای خدمت‌رسان را فراهم آورد. این رویکرد همچنین امکان ایجاد زبانی مشترک میان پیروان ادیان مختلف را فراهم می‌کند؛ زیرا مفاهیم دینی را می‌توان با ارزش‌هایی مانند مسئولیت اجتماعی و خدمت به انسان‌ها توضیح داد.

 دکتر انصاری و رابطه نظریه و عمل در باورهای دینی 

در ادامه دکتر انصاری گفت: الهیات عملی باورهای دینی را از سطح ذهن و نظریه به عرصه زندگی و کنش اجتماعی منتقل می‌کند. دین می‌تواند در پاسخ به نیازهای اجتماعی، از جمله حمایت از محرومان و مراقبت اجتماعی، نقش‌آفرینی کند. الهیات عملی ظرفیت ایجاد زبان مشترک میان پیروان ادیان مختلف را دارد.

او افزود: امام موسی صدر در جامعه متکثر لبنان، به‌جای تبدیل دین به عامل مرزبندی و دیگری‌سازی، از آن برای ایجاد وحدت و همبستگی بهره گرفت. گفت‌وگو به معنای پذیرش همه دیدگاه‌های طرف مقابل نیست؛ بلکه به معنای به‌رسمیت‌شناختن انسان‌ها و آمادگی برای شنیدن و تعامل با آنان، حتی در صورت اختلاف نظر است.

تفکیک الهیات دیالوگی و دین دیالوگی

در ادامه نشست، دکتر رسول رسولی پور، مؤلف کتاب، با تفکیک دو مفهوم «الهیات دیالوگی» و «دین دیالوگی» توضیح داد که الهیات دیالوگی بیشتر به مبانی نظری و معرفتی گفت‌وگو می‌پردازد، اما دین دیالوگی ناظر به شیوه دینداری و به‌کاربستن آن مبانی در عرصه اجتماعی است. به تعبیر او، صرف شناخت مبانی نظری دین برای تحقق جامعه‌ای گفت‌وگومحور کافی نیست؛ این باورها باید در رفتار و روابط اجتماعی انسان‌ها نمود پیدا کنند.

او با اشاره به نگاه سه‌ضلعی الهیات دیالوگی، گفت: در این رویکرد، خدا، انسان و جهان سه ضلع مرتبط با یکدیگرند. جهان نیز در این نگاه صرفاً بستری بی‌جان نیست، بلکه در ارتباطی متقابل با انسان قرار دارد. بنابراین، باور به توحید باید در روابط اجتماعی نیز خود را نشان دهد و به جای تقسیم جامعه به خودی و غیرخودی، زمینه پیوند و همبستگی انسان‌ها را فراهم کند.

به گفته رسولی پور، امام موسی صدر نمونه برجسته پیوند میان مبانی نظری و کنش اجتماعی بود. او می‌توانست مانند بسیاری از عالمان دینی به تدریس و فعالیت‌های علمی محدود شود، اما مسیر فعالیت اجتماعی را برگزید و باورهای دینی را در خدمت حل مسائل و معضلات جامعه قرار داد.

مهم‌ترین محورهای سخنان دکتر رسول رسولی پور عبارت بودند از: دین دیالوگی صرفاً مجموعه‌ای از مباحث نظری درباره گفت‌وگو نیست، بلکه شیوه‌ای از دینداری و عمل اجتماعی است. باور به وحدت در سطح نظری باید در رفتار اجتماعی نیز آشکار شود؛ به‌گونه‌ای که دین به ابزار نفرت‌پراکنی و جداسازی انسان‌ها تبدیل نشود. در الهیات دیالوگی، خدا، انسان و جهان در ارتباطی متقابل و به‌هم‌پیوسته قرار دارند. امام موسی صدر با عبور از فعالیت‌های صرفاً نظری، دین را به عرصه خدمت اجتماعی و حل مسائل جامعه وارد کرد. هدف دین گفت‌وگویی، هم‌افزایی انسان‌ها برای حل معضلات دینی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است.

گفت و گو و مقاومت 

بخش دیگری از نشست به نسبت میان گفت‌وگو و مقاومت اختصاص داشت. رسولی پور با اشاره به پرسشی درباره فعالیت‌های سیاسی و تأسیس جنبش مقاومت از سوی امام موسی صدر، توضیح داد که گفت‌وگو را نباید با سازش، تسلیم یا چشم‌پوشی از حقوق جامعه یکسان دانست. به اعتقاد او، امکان گفت‌وگو با همه جریان‌ها و گروه‌ها وجود ندارد و گاهی موانعی جدی در برابر آن قرار می‌گیرد؛ اما وجود این موانع نباید ضرورت گفت‌وگوی اجتماعی را به حاشیه براند.

او تأکید کرد که تجربه امام موسی صدر در لبنان نشان می‌دهد اولویت نخست باید تقویت ارتباط میان گروه‌های اجتماعی و جلوگیری از فروپاشی همبستگی درونی جامعه باشد. حرکت محرومان نیز با هدف ارتقای جایگاه شیعیان و دیگر طبقات محروم لبنان شکل گرفت تا این گروه‌ها بتوانند در آبادانی و اصلاح جامعه نقش‌آفرینی کنند.

رسولی پور تصریح کرد نباید اختلاف عقیده یا اعتراض اجتماعی را به‌سرعت به دشمنی تعبیر کرد. جامعه‌ای که بخش‌هایی از آن احساس دیده‌نشدن و به‌رسمیت‌شناخته‌نشدن داشته باشند، به‌تدریج انسجام خود را از دست می‌دهد و امکان گفت‌وگو در آن کاهش می‌یابد.

نکات مهم درباره گفت‌وگو، مقاومت و انسجام اجتماعی از نظر رسولی پور عبارتند از: گفت‌وگو مترادف سازش و تسلیم نیست و نباید چنین معنایی به آن تحمیل شود. ضرورت گفت‌وگوی اجتماعی با وجود موانع و جریان‌های مخالف گفت‌وگو همچنان پابرجاست.پیش از پرداختن به دشواری تعامل با جریان‌های غیرقابل گفت‌وگو، باید وضعیت ارتباط و همبستگی درون جامعه را بررسی کرد. به‌رسمیت‌شناختن مردم و احترام به حق حضور و مشارکت آنان، از عوامل تقویت انسجام اجتماعی است.نباید همه مخالفان یا معترضان را در یک دسته قرار داد و اختلاف نظر را به دشمنی تبدیل کرد. تجربه امام موسی صدر در دفاع از روستاییان مسیحی در جریان جنگ داخلی لبنان، نمونه‌ای از نگاه انسانی و فراتر از مرزبندی‌های مذهبی او بود.

احترام به انسان ها فارغ از دین و مذهب شان

وی در ادامه، با استناد به سیره امام موسی صدر، به ضرورت احترام به انسان‌ها فارغ از دین، مذهب و گرایش فکری آنان پرداخت. او با یادآوری سخن امام علی(ع) در نامه به مالک اشتر، مبنی بر اینکه مردم یا برادر دینی انسان‌اند یا در آفرینش همانند او، بر برابری انسان‌ها و ضرورت رعایت کرامت آنان تأکید کرد.

در این نگاه، تنوع مذهبی و فکری نه تهدید، بلکه فرصتی برای شناخت متقابل و همکاری است. سخنران با اشاره به تجربه امام موسی صدر در لبنان گفت: او برای ارتباط با گروه‌های مختلف اجتماعی تلاش می‌کرد و با حضور در میان مردم، مسائل و نیازهای آنان را از نزدیک پیگیری می‌کرد. این شیوه از نظر او، سازوکاری برای تحقق امامت و مسئولیت اجتماعی بود.

بخش دیگری از نشست به مفهوم انحصارگرایی دینی اختصاص داشت. رسولی پور با اشاره به تقسیم‌بندی جان هیک از رویکردهای دینی به انحصارگرایی، شمول‌گرایی و کثرت‌گرایی، توضیح داد که نگاه انحصارگرایانه حقیقت را در اختیار یک دین یا گروه خاص می‌داند و می‌تواند زمینه دیگری‌سازی و خشونت را فراهم کند. در مقابل، رویکرد مورد تأکید او در اندیشه امام موسی صدر، بر همزیستی انسان‌ها و تلاش برای حل مسائل مشترک استوار است.

او همچنین با اشاره به سخنرانی امام موسی صدر درباره «فلسفه دیدار» در سال ۱۹۷۱، بر این تعبیر تأکید کرد که جهان، انسان و جامعه در نسبت با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. از نگاه امام صدر، دیدار با پایان یک نشست یا سخنرانی خاتمه نمی‌یابد؛ بلکه اندیشیدن درباره سخنان دیگران و تلاش برای خدمت به آنان، ادامه واقعی دیدار است.

از دیگر نکات مطرح‌شده در نشست شامل موارد زیر است:

-تنوع ادیان و مذاهب می‌تواند زمینه شناخت، همکاری و سازندگی باشد، نه تعصب و کینه‌توزی.
-رویکرد امام موسی صدر بر همزیستی انسان‌ها، فارغ از تعلقات مذهبی، و گره‌گشایی از مسائل اجتماعی استوار بود.

-دین زمانی کارکرد انسانی خود را نشان می‌دهد که به زندگی و حل مسائل انسان‌ها خدمت کند.
-احترام به مخالفان و شنیدن صدای گروه‌های مختلف، مانع تبدیل اختلاف نظر به خشونت می‌شود.
-دیدار واقعی با پایان گفت‌وگوی حضوری تمام نمی‌شود؛ اندیشیدن به سخنان دیگران و کوشش برای خدمت به آنان، ادامه دیدار است.

در پایان، رسولی پور با تأکید بر اهمیت هم‌اندیشی و توان‌افزایی جمعی، از حاضران خواست به‌جای بسنده‌کردن به شنیدن و خواندن، درباره اندیشه و سیره امام موسی صدر بیندیشند و برای نزدیک‌شدن به شیوه عمل او تلاش کنند. او دین گفت‌وگویی را دینی آفریننده دانست که صرفاً بازتاب گذشته نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز رخدادهای تازه و تحول در زندگی انسان‌ها و جامعه باشد.

۲۱۶۲۱۶