گروه اندیشه: سمیرا دردشتی روزنامه نگار در گفت و گویش با دکتر شجاع احمدوند در روزنامه ایران می نویسد: « دکتر داود فیرحی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و از پژوهشگران برجسته اندیشه سیاسی، شش سال پیش درحالی در ۵۶ سالگی دار فانی را وداع گفت که پروژه فکری او توانسته بود صدایی در میان دانشگاهیان و اهالی حوزه پیدا کند. او که زبان مشترکی با این دو جهان داشت، توانسته بود پرسش‌های بنیادینی پیش روی پژوهشگران قرار دهد و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های نظری و تاریخی، پلی میان سنت فقهی و جهان دانشگاهی جدید برقرار کند. فقدان او امروز در سطح آکادمیک، فقدان پژوهشگری است که می‌توانست با تسلط همزمان بر متون فقهی و نظریه‌های جدید علوم سیاسی، مسائل را در بستری تاریخی و انتقادی صورت‌بندی کند. وی در ساحت اجتماعی نیز اثرگذاری داشت. او از طریق تربیت شاگردان و نسل جدیدی از پژوهشگران می‌کوشید که مسیرهای گفت‌وگوی انتقادی درباره دین و سیاست را جست‌وجو کند. همچنین قادر بود درباره مسائل مناقشه‌برانگیز، زبانی علمی و در عین حال قابل گفت‌وگو به کار بگیرد که امکان نقد را بدون طرد سنت و امکان دفاع از تحول را بدون گسست کامل از میراث فکری فراهم می‌کرد. این ظرفیت در شرایطی که جامعه ایران با شکاف‌های فکری، بی‌اعتمادی و بحران معنا مواجه است، اهمیت مضاعفی دارد. در ششمین سال فقدان دکتر فیرحی با دکتر شجاع احمدوند استاد اندیشه سیاسی و رئیس دانشگاه علامه طباطبایی درباره میراث این تلاش فکری به گفت‌وگو نشستیم. دکتر احمدوند بر این باور است که تلاش مستمر فیرحی در پیگیری یک پروژه مشخص فکری و پرسش‌های بنیادینش درباره فقه، دولت، قانون و حقوق عمومی در کنار اخلاق علمی او در پرسیدن روشمند و شنیدن محترمانه آرای مخالفان ماندگارترین یادگار او در ساحت اندیشه سیاسی ایران خواهد بود.» این گفت و گو را در ادامه می خوانید:
****
دکتر فیرحی بین دو جهان دانشگاه و حوزه در رفت و آمد و بود و در روزگاری که این دو با یکدیگر نسبت اندکی داشتند، کوشید پلی باشدمیان این دو. او آثار مختلفی را در این رابطه به رشته تحریر درآورد و بویژه در «دانش قدرت و مشروعیت» توانست به این تلاش سیمایی علمی و متفاوت ببخشد. آثار او هم میان دانشگاهیان و هم در بین حوزویان بازتاب پیدا می‌کرد و همگان به وجه عالمانه و محققانه آن معترف بودند. جنابعالی این نقش راچگونه ارزیابی می‌کنید و آیا فیرحی توانست فقه سیاسی را در ایران معاصر احیا کند؟
یکی از ویژگی‌های برجسته پروژه فکری مرحوم دکتر داود فیرحی آن بود که فقه را صرفاً مجموعه‌ای از احکام تاریخی نمی‌دید بلکه دانشی زنده و برخوردار از ظرفیت نظری برای گفت‌وگو با مسائل جهان جدید می‌دید. در مطالعات اندیشه سیاسی اسلامی، پیش از او نیز متفکرانی مانند محمد عابد الجابری به بازخوانی میراث عقلانی و دانش‌های سنتی پرداخته بودند؛ با این همه، فیرحی با تمرکزی ویژه بر فقه سیاسی کوشید نسبت این میراث را با دولت مدرن، قانون و حقوق عمومی صورت‌بندی کند.
از نظر او، فقه از دستاوردهای مهم تمدن اسلامی و یکی از منابع اثرگذار در سازمان‌یابی زندگی جمعی مسلمانان است. بنابراین، به‌جای آنکه نسبت فقه و جهان جدید را از آغاز بر مبنای ناسازگاری تعریف کنیم، می‌توانیم ظرفیت‌های درونی این دانش را برای پاسخ به پرسش‌های تازه بررسی کنیم. اهمیت کار فیرحی نیز تا حد زیادی در همین تغییر زاویه دید بود: او به امکان بازاندیشی در سنت فقهی، با حفظ پیوند انتقادی با تاریخ آن، باور داشت. اهمیت کتاب «دانش، قدرت و مشروعیت در اسلام» نیز در همین چرخش معرفتی افق‌گشایی بود.
فیرحی با رویکردی تاریخی و تحلیلی، فقه را در نسبت با دانش و قدرت مطالعه کرد و نشان داد اندیشه سیاسی اسلامی را نمی‌توان بدون فهم سازوکارهای فقهی و تحولات تاریخی آن به‌درستی شناخت. او در واقع فقه را از جایگاه موضوعی که تنها در حوزه ظرفیت پرداختن دارد، خارج کرد و به یکی از موضوعات جدی پژوهش در علوم سیاسی و اندیشه سیاسی تبدیل کرد. فیرحی برای پیشبرد این مقصود از ابزارهای نوین روش‌شناختی بهره گرفت.
از جمله، رویکرد تبارشناختی متأثر از میشل فوکو را در مطالعه تاریخ اندیشه سیاسی اسلام به کار بست تا نشان دهد صورت‌بندی دانش سیاسی و فقهی را باید در پیوند با مناسبات قدرت و شرایط تاریخی هر دوره فهمید. در این خوانش، برجسته‌شدن رویکردهای تکلیف‌محور در برخی ادوار، امری تاریخی و قابل مطالعه بود، نه ویژگی تغییرناپذیر همه ظرفیت‌های فقه. از همین‌جا مسأله بازخوانی وجوه حق‌محور و امکان‌های مغفول‌مانده سنت فقهی برای او اهمیت یافت.
فیرحی به نوعی پیشنهاد ظرفیت‌سازی بیشتر در حوزه اندیشه دینی را مطرح می‌کرد و هشدار می‌داد جامعه آبستن نوعی نهیلیسم فراگیر است. این پیش‌بینی را چقدر به واقعیت نزدیک می‌بینید؟ این ظرفیت‌سازی از کجا و به دست چه کسانی ممکن است؟
در اندیشه فیرحی، دانش فقه همانند بسیاری از سنت‌های معرفتی، واجد ظرفیت‌های تفسیری گوناگون است. بعضی از این ظرفیت‌ها در شرایط تاریخی معین به تقویت مناسبات اقتدارگرایانه انجامیده‌اند و بعضی دیگر می‌توانند پشتوانه مشارکت، قانون‌گرایی، حقوق شهروندی و پاسخگویی نهادهای عمومی باشند. او بر این باور بود که بازشناسی و تقویت ظرفیت‌های اخیر، یکی از مسیرهای گفت‌وگوی مؤثر میان میراث اسلامی و تجربه‌های جدید حکمرانی است.
از سوی دیگر، فیرحی به مسأله معنا و افق امید در زندگی اجتماعی توجه جدی داشت. در چارچوب نظری او، چگونگی رابطه میان نهادهای حکمرانی، اعتماد عمومی، احساس تعلق و امکان مشارکت اجتماعی، در شکل‌گیری یا تضعیف افق معنایی جامعه نقش دارد. بازسازی معنا نیازمند بازسازی اعتماد، اعتبار نهادها، امکان مشارکت و احساس اثرگذاری شهروندان بر سرنوشت خویش است. بحث او درباره بحران معنا و نهیلیسم را باید در همین زمینه فکری فهمید؛ یعنی به‌مثابه هشداری نظری نسبت به دشوارشدن گفت‌وگوی سازنده میان سنت، نهادهای اجتماعی و نسل‌های تازه.
به گمان من، اهمیت این بحث در آن است که فیرحی صرفاً به توصیف مسأله اکتفا نمی‌کرد. او نواندیشی روشمند در حوزه و گفت‌وگوی مستمر میان حوزه، دانشگاه و جامعه را از راه‌های گسترش ظرفیت پاسخگویی فکری می‌دانست. چنین رویکردی می‌تواند به تقویت اعتماد، شنیده‌شدن پرسش‌های جدید و شکل‌گیری زبان مشترک میان نسل‌ها کمک کند. این فرآیند به مشارکت طیف گسترده‌ای از کنشگران نیاز دارد. از حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها گرفته تا روشنفکران دینی، پژوهشگران علوم انسانی، نهادهای مدنی و حتی رسانه‌ها.
دکتر فیرحی این پرسش اساسی را مطرح کرد که چگونه می‌توان ظرفیت‌های مردم‌سالار متون دینی را احیا کرد. به نظر شما این امر هنوز «پروژه» است یا به پاسخ مطلوب در اندیشه او رسیده؟
با وجود اهمیت تلاش‌های فیرحی، به نظر من پروژه فکری او را باید همچنان پروژه‌ای گشوده دانست، نه مجموعه‌ای از پاسخ‌های نهایی. برای این ارزیابی، دست‌کم سه ملاحظه وجود دارد. نخست آنکه خود فیرحی نیز در کتاب «دولت مدرن و بحران قانون» به دشواری‌های نسبت میان تحولات جامعه، سنت مذهبی و نظم حقوقی جدید توجه می‌کند. او در واپسین اثر خود درباره پیامدهای تداوم فاصله میان پرسش‌های تازه جامعه و ظرفیت پاسخگویی نهادهای فکری هشدار می‌دهد. این دغدغه نشان می‌دهد از نگاه او، بحث همچنان نیازمند پژوهش، گفت‌وگو و بازاندیشی مستمر بود.
دوم آنکه این پروژه، با وجود اثرگذاری در محافل علمی، هنوز نتوانسته است همه جریان‌های اصلی فکری در حوزه و نیز طیف‌های متنوع نسل جوان را در گفت‌وگویی فراگیر همراه کند. البته این نکته را نباید صرفاً به محدودیت اندیشه او نسبت داد؛ پیچیدگی موضوع، تفاوت زبان‌ها و فاصله تجربه‌های نسلی نیز در این میان مؤثر بوده‌اند.
سوم آنکه نسبت میان برخی قرائت‌های تکلیف‌محور از فقه و مبانی حق‌محور حقوق مدرن همچنان از پرسش‌های مهم در اندیشه سیاسی و فقه معاصر است. صورت‌بندی این مسأله به معنای تعارض قطعی همه سنت فقهی با حقوق جدید نیست؛ برعکس، ارزش پروژه فیرحی در آن بود که می‌خواست امکان‌های نظری گفت‌وگو و بازسازی این نسبت را آشکار کند. از این منظر، ناتمام‌ماندن پروژه او نشانه بی‌ثمر بودن آن نیست، بلکه دعوتی است برای ادامه کار علمی.
در مجموع به باور من پروژه فیرحی شاید حتی اگر خود او امروز درباره آن صحبت می‌کرد، بیش از آنکه یک پاسخ نهایی برای چنین مسأله غامضی فراهم آورده باشد، تلاشی مهم برای گشودن یک مسیر فکری است. شاید میراث اصلی او ارائه پاسخ قطعی به مسأله نسبت دین و مردم‌سالاری نیست، کاری که او در حقیقت انجام داد شاید صورت‌بندی دوباره این پرسش، قرار دادن او در دستور کار اندیشه ایرانی و نشان دادن امکان گفت‌وگو و بازاندیشی در سنت فقهی بود. این پروژه همچنان به نقد، تکمیل و مشارکت نسل جدیدی از پژوهشگران نیاز دارد. بویژه پژوهشگرانی که بتوانند پیوند میان بازخوانی سنت دینی، نظریه دولت و الزامات عملی حکمرانی مردم‌سالار را روشن‌تر کنند، قطعاً مشارکت‌کنندگان خوبی برای آینده این پروژه فکری خواهند بود.
فیرحی در نقد استادش طباطبایی معتقد بود ایران‌شهری با مشروطه جمع‌شدنی نیست و آن را «شراب کهنه در مینای نو» نامید. نظر شما درباره این نقد چیست؟
یکی دیگر از عرصه‌های مهم بحث در اندیشه سیاسی معاصر، تفاوت قرائت دکتر داوود فیرحی و مرحوم دکتر سیدجواد طباطبایی از انقلاب مشروطه و نسبت آن با تاریخ ایران است. هر دو متفکر به مسأله تکوین دولت جدید و فهم مشروطه توجه داشتند، اما از مسیرهای نظری یکسانی به آن نمی‌نگریستند.
در خوانشی که از آثار طباطبایی به دست می‌آید، تداوم تاریخی امر ملی و میراث اندیشه ایران از عناصر مهم فهم تحولات سیاسی جدید است. در مقابل، فیرحی با برجسته‌کردن نقش فقه سیاسی، مباحث علمای مشروطه و دغدغه محدودسازی قدرت، بر وجوه گسست از مناسبات اقتدارگرایانه و پیدایش صورت‌های جدید قانون‌گرایی تأکید می‌کرد. اختلاف این دو رویکرد، بیش از هر چیز، به نحوه تفسیر پیوستگی و گسست تاریخی و نسبت سنت سیاسی با دولت جدید بازمی‌گردد.
به نظر من، در هر دو قرائت، نکته‌های تأمل‌برانگیزی وجود دارد و برخی ابعاد نسبت میان سنت تاریخی ایران، مفهوم دولت و تجربه مشروطه همچنان نیازمند بررسی دقیق‌تر است. اهمیت این گفت‌وگوی علمی نیز بیش از آنکه در ترجیح شتاب‌زده یک روایت بر روایت دیگر باشد، در گشودن افق‌های تازه برای مطالعه تاریخ اندیشه سیاسی ایران نهفته است. سنت‌های فکری و سیاسی پدیده‌هایی یکدست و ثابت نیستند و در مواجهه با تحولات تاریخی می‌توانند دچار بازتفسیر و دگرگونی شوند.
مسأله اصلی این است که آیا این بازتفسیر به پذیرش واقعی محدودیت قدرت، حاکمیت قانون و حقوق ملت منجر می‌شود یا تنها کارکرد آنها این است که مفاهیم جدید را در خدمت بازتولید الگوهای پیشین قرار می‌دهد. بحث روشمند درباره این اختلاف‌نظرها می‌تواند به غنای پژوهش‌های تاریخی و نظری ما کمک کند.
بیشترین خلأ ناشی از فقدان دکتر فیرحی در سطح آکادمیک و اجتماعی را چه می‌دانید؟
در بررسی نقش کنشگران عرصه دانش، می‌توان میان آموزش و انتقال اندیشه، ترویج و شرح آن و تولید افق‌های فکری تازه تمایز گذاشت؛ تمایزی که در بحث‌های اندیشمندانی همچون محمد آرکون و ریمون آرون نیز با صورت‌بندی‌های متفاوت مطرح شده است. از این منظر، فیرحی صرفاً مدرس یا شارح اندیشه سیاسی نبود، بلکه می‌کوشید با طرح پرسش‌های تازه و استفاده از روش‌های مشخص، در تولید دانش سهم داشته باشد.
ویژگی ممتاز او در این مسیر، آشنایی جدی با هر دو سنت حوزوی و دانشگاهی بود.
فیرحی از یک‌سو زبان و منطق استدلال فقهی را می‌شناخت و از سوی دیگر، با روش‌ها و مسأله‌های علوم انسانی جدید آشنا بود. همین توانایی به او امکان می‌داد میان دو فضای علمی گفت‌وگویی روشمند برقرار کند و مسائل دیرپای اندیشه سیاسی را با پرسش‌های نو پیوند بزند. طبیعی است که شاگردان و پژوهشگران متعددی در ادامه این مسیر فعالیت می‌کنند، اما درگذشت زودهنگام او خلأیی محسوس در این گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای بر جای گذاشت. به گمان من، ادامه‌دادن این میراث بیش از هر چیز نیازمند پرورش پژوهشگرانی است که هم از درون سنت فکری خود شناخت کافی داشته باشند و هم بتوانند با دقت روش‌شناختی و زبانی روشن با جهان علمی معاصر سخن بگویند.
فیرحی به واقع از معدود متفکرانی بود که تلاش می‌کرد مسائل سیاسی و اجتماعی روز را از مسیر بازخوانی انتقادی میراث فقهی و اندیشه اسلامی بررسی کند. اهمیت کار او در این بود که نه یکسره سنت را نفی و طرد می‌کرد و نه آن را بدون بازخوانی انتقادی پیش روی اندیشه سیاسی قرار می‌داد. او می‌کوشید از درون سنت، امکان‌هایی برای فهم مفاهیم جدیدی مانند قانون، آزادی، مردم‌سالاری و محدودیت قدرت سیاسی پیدا کند. این رویکرد، فضایی برای گفت‌وگو میان حوزه و دانشگاه و همچنین میان سنت‌گرایان و نواندیشان دینی فراهم می‌کرد.
کدام وجه میراث فیرحی این ویژگی را دارد که در آینده از سوی شمار بیشتری از پژوهشگران حوزه اندیشه دنبال شود؟
میراث فیرحی را نمی‌توان فقط در نظریه‌های او خلاصه کرد. یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های شخصیتی‌اش، احترام به مخاطب و آمادگی برای شنیدن نظر مخالف بود. او در حوزه اندیشه سیاسی صاحب دیدگاه‌های مشخص بود و طبیعی است که همه با این دیدگاه‌ها موافق نباشند؛ بااین‌حال، می‌کوشید اختلاف نظر علمی را به نفی شخصیت یا بی‌اعتنایی به استدلال دیگری تبدیل نکند. مهربانی، انصاف و ادب گفت‌وگو از ویژگی‌هایی است که به نظرم باید در یادکرد او برجسته بماند.
به این اعتبار میراث فیرحی را نباید به بازتولید آثار یا تکرار چارچوب نظری او محدود دانست. اتفاقاً ارزش واقعی یک میراث فکری زمانی آشکار می‌شود که پژوهشگران بتوانند آن را نقد کنند، در آن تجدیدنظر کنند و پرسش‌های تازه‌ای به آن بیفزایند و فیرحی در زمان حیات خود به این امکان برای اندیشه‌اش باور داشت و نسبت به آن گشوده بود. شاید مهم‌ترین ویژگی فیرحی که شایسته است در نسل‌های بعدی پژوهشگران نیز تداوم پیدا کند، همین جسارت و بردباری در برابر نظرات مخالف و در عین حال توانایی تبدیل یک میراث فکری به مسأله‌ای زنده و قابل مناقشه باشد.
درس دیگر زندگی علمی فیرحی، پیگیری منظم یک مسأله پژوهشی در طول سالیان بود. مسیر مطالعه، انتخاب منابع، توجه به روش و حتی شیوه تدریس او در امتداد پرسش‌های بنیادینش درباره فقه، دولت، قانون و حقوق عمومی قرار داشت. او نشان داد که پژوهش اثرگذار معمولاً حاصل انتخاب‌های پراکنده نیست، بلکه به مسأله‌ای روشن، انضباط علمی و کوشش مستمر نیاز دارد.
به باور من، تا زمانی که پرسش از نسبت دین، قانون، حقوق شهروندی و مردم‌سالاری در جامعه ما موضوع اندیشه‌ورزی باشد، آثار و روش فیرحی نیز ارزش بازخوانی خواهند داشت. بزرگداشت او تنها یادآوری نام یک استاد فقید نیست؛ فرصتی است برای تأکید دوباره بر دو فضیلت دانشگاهی: پرسیدنِ روشمند و شنیدنِ محترمانه.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما