فلسفه سیاسی

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- درباره «جهان همچون اراده و تصور» اثر آرتور شوپنهاور

از نقدِ عقل تا قلمرو اراده؛ تداوم یا عصیانِ شوپنهاور بر میراثِ کانت؟ / شاهکار فیلسوف بدبین / شوپنهاور نقاب از چهره‌ی «شیء فی‌نفسه» کانت برداشت

اخبار اندیشهشوپنهاور خود اعتقاد داشت فلسفه‌اش تداوم و مکمل طبیعی فلسفه کانت است، چرا که وی ایدئالیته مکان و زمان و شی فی‌النفسه کانتی را که در «نقد عقل محض» توضیح داده شده، به‌عنوان بنیان نظام فکری خود اتخاذ می‌کند.

در بخش نخست درس گفتارهای تفسیر سوره وطن مطرح شد

محقق داماد و واکاوی پیوند ایمان و عرق ملی در سیره نبوی/ سوره بلد یا سوره وطن؟ / تبیین تمدنی عشق به خاک از غار ثور تا مدینه

اخبار اندیشهآیت الله سید مصطفی محقق داماد استاد حوزه ودانشگاه در درس گفتارهای خود با عنوان«تفسیر سوره وطن» با نگاهی نو و مبتنی بر معارف قرآن کریم، به مفاهیم وطن دوستی وفرهنگ ملی در پرتو  تعالیم اسلامی پرداخته است.

برج بابل شما نیز فروخواهد ریخت

چرا ایرانِ امروز سیزیفِ پیروزِ تاریخ است؟ عصیان در سایه سنگ / وقتی آگاهیِ عاصی، خدایانِ قدرت را به زانو درمی‌آورد / ایران قوی تر از مجازات هایش

اخبار اندیشهسیزیف‌های سرکش و عاصی، مردمانی شاد هستند، حتی آن‌زمان که از منجنیق آسمان بر سر آنان غم می‌بارد. شادی، بدن‌های عاصی از انقیاد و بندگی آنان را به وجد (شورش) آورده، و امکانی دیگر برای شکل‌گیری بدنی دیگر – که درباره‌ی آن خدایان نمی‌دانند که چه می‌تواند بکند - را در اختیار آنان قرار داده است. ایران امروز، همان سیزیف زمانه‌ی ماست، همان بدن عاصی و سرکشی که خدایان قدرت هرگز نمی‌دانند که چه می‌تواند بکند و نمی‌دانند که خدای‌شان برج بابل‌ آنان را چگونه و چطور فروخواهد ریخت.

در مذاکرات «صورت مسئله» اصلی چیست؟

اخبار اندیشهدر رویکردی دیگر ترکیه است که در آن اردوغان و مشاورانش نگاه حاکمان عرب را ندارند (صورت مسئله را پاک نکرده) ولی درباره اسرائیل حرف نمی‌زنند! رویکرد آخر مربوط به دو رهبر قبلی جمهوری اسلامی است که با علم به چالش‌های پرداختن به «مسئله اسرائیل» از کنار آن عبور نکردند. هر گونه تحلیلی درباره شرایط ایران امروز، مذاکرات فعلی، و اتفاقات آینده، بدون مطالعه تاریخی/فلسفی از «مفهوم اسرائیل» تحلیلی سطحی خواهد بود.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- بر اساس کتاب جستارهایی در ایده‌های جهان‌وطنی کانت

جمهوری‌خواهی یا نژادپرستی؟ / رمزگشایی از چرخشِ تاریخی کانت از استعمار به صلحِ پایدار / وطن‌دوستی کانتی

اخبار اندیشه«وطن‌دوستی» و «جهان‌وطنی» اغلب به عنوان دو مفهوم متقابلاً ناسازگار تلقی می‌شوند. مدافعان «وطن‌دوستی»، «جهان‌وطنی» را به ترویج بی‌ریشگی و نفی تعلقات اساسی مانند خانواده، جامعه و کشور متهم می‌کنند. مدافعان «جهان‌وطنی»، «وطن‌دوستی» را شکلی خطرناک از محدودنگری و شوینیسم می‌دانند که می‌تواند به بی‌عدالتی در قبال دیگران منجر شود.

چرا همه‌ی قدرت‌ها (مثل آمریکا) روزی می‌میرند؟

جنونِ قدرت؛ «غریزه مرگ» گلوی امپراتوری‌ها را می‌فشارد! / کالبدشکافی روانی قدرت‌هایی که عاشقِ نابودی خود شدند! / چه زمانی چاقو دسته خودش را می برد؟

اخبار اندیشهاز نگاه این روان‌شناسان، «اجل» یک امر تصادفی نیست؛ بلکه یک «سقوطِ ساختاری» است. قدرت‌های بی‌رحم پوزه‌بند می‌خورند چون: از واقعیت منقطع می‌شوند (یونگ).از درون دچار پوچی می‌شوند (فرانکل).ماشینِ تخریب شان در نهایت خودشان را می‌بلعد (فروید و فروم).و زیر بارِ سنگینِ نارسیسیسم و تنش‌های بی‌پایان می‌شکنند (آدلر). در دنیای روان اصلی وجود دارد: «چاقو همیشه دسته‌اش را می‌بُرد.»

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵ - به مناسبت سالمرگ فیلسوف انگلیسی

بیکن خبر داده بود؛ دانشمندان فرمانروایند

اخبار اندیشهآنچه بیکن در افق می‌دید جامه عمل به تن کرد و امروز شاهد تحقق تام‌وتمام این آرزوهای مدرن هستیم. دانشمندان بر صدر نشسته و قدر می‌بینند؛ تکنولوژی و علم طبیعت را در مشت دارند و حتی در مقامی هستند که می‌توانند طبیعت آدمی را نیز تغییر دهند.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵ - نگاهی به کتاب «اسطوره‌ها: نگاهی اجمالی بر اساطیر ملل»

 پلی میان جهان انسان‌ها و جهان ارواح / تأثیر انکارناپذیر اسطوره بر کالبد اجتماعی بزرگ‌ترین تمدن‌های تاریخ

اخبار اندیشهاسطوره‌ها، پلی میان جهان انسان‌ها و جهان ارواح و خدایان هستند؛ آن ها تلاش می‌کنند با هرج‌ومرج دهشت‌آور، اعمال نفوذ کنند و حکم برانند و آدمی را با اسرار مرگ مواجه سازند. باید گفت اساطیر، خاستگاه ادیان نیز هستند؛ آنها فرهنگ‌ها را تعریف می‌کنند و جایگاه آنها را نشان می‌دهند. به این ترتیب اسطوره‌ها می‌توانند به مسائلی بپردازند که در چارچوب تبیین‌های معقول ناشی از تجربه بشری، پاسخی برای آنها وجود ندارد.

 رژیم‌چنج در واشینگتن؛ ترامپ «مَشک دموکراسی» را درید و ردای سلطانی قاجاری پوشید / کالبدشکافیِ آمریکایِ ترامپ در عصر نهاد ستیزی

اخبار اندیشهولی ترامپ نمی‌تواند امریکا را تماماً به‌شکل سلطانی اداره کند. اما محتمل است شیوه اداره این کشور را در قالب امارت و خاندان بازآرایی کند. یعنی رگه‌های سلطانیسم را حفظ کند اما در موروثی کردن امریکا ناکام بماند. با این حال، عدول امریکا از انباشت‌ سنت‌های تاریخی‌ و تأسیسی‌اش شاید به هر تقدیر در لحظاتی کنترل شود، و ترامپ استثنایی بر قاعده شود، اما در سایر کشورها ضرورتاً این‌گونه نخواهد بود و ممکن است تشبث به هر مؤلفه‌ای از جنس آنچه ترامپ به آن دست زده است، همه افق‌ها را مسدود کند.

حسین شیخ‌رضایی پژوهشگر و استاد فلسفه اعتدال و میانه روی در میدان جنگ را تبیین کرد

کالبدشکافیِ یک ترورِ شناختی در قبل و حین جنگ / فراتر از چپ و راست؛ «سیاست‌ورزیِ معتدل» تنها مکملِ پیروزی در میدانِ نظامی

اخبار اندیشهاز اصلاح‌طلبی در مقام گرایشی سیاسی در ایران راضی باشیم یا ناراضی، و آن را شکست‌خورده بدانیم یا نه، یکی دانستن اعتدال‌گرایی با اصلاح‌طلبی خلطی مهم است. می‌توان چپ معتدل، راست معتدل، اصلاح‌طلب معتدل یا محافظه‌کار معتدل بود. تقویت رویکرد اعتدالی در فضای سیاسی جامعه نه تنها تعارضی با دفاع نظامی ندارد، بلکه می‌تواند مکمل آن باشد و به کشور اجازه دهد در لحظه درست از داشته‌هایش در عرصه نظامی بیشترین بهره‌برداری سیاسی را انجام دهد.

بن‌بستِ «باهوش‌هایِ بی‌انصاف»؛ چرا منطقِ ریاضی برای نجاتِ جامعه کافی نیست؟

برای زیست مسالمت آمیز به جای افراد منطقی به افراد معقول نیاز داریم / معقولیت؛ فضیلتی که در عصرِ تحقیر و قطبی‌سازی گم شده است

اخبار اندیشهما در عصر «عقلانیت بدونِ معقولیت» زندگی می‌کنیم. گروه‌های سیاسی بسیار «منسجم» (عقلانی) فکر می‌کنند؛ آن‌ها منطقِ درونیِ خود را دارند و برای پیروزی استراتژی می‌چینند، اما با طرف مقابل «معقول» برخورد نمی‌کنند (یعنی آن‌ها را به‌عنوان طرفِ گفت وگو به رسمیت نمی‌شناسند). راهِ خروج از بن‌بست‌های سیاسی و فرهنگی، بمبارانِ طرف مقابل با «فکت» (که مربوط به عقلانیت است) نیست؛ بلکه بازسازیِ فضای «معقولیت» است؛ جایی که طرفین احساس کنند شنیده می‌شوند.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- «تمامیت و نامتناهی لویناس» اثر ویلیام لارج

اخلاق به‌مثابه مواجهه‌ زنده با دیگری

اخبار اندیشهمولف در این کتاب، ضمن ارائه‌ زمینه‌ تاریخی و فلسفی اثر لویناس، به روش پدیدارشناسانه‌ی او و تفاوت‌هایش با هوسرل و هایدگر می‌پردازد. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که ابتدا مفاهیم کلیدی و روش‌شناسی لویناس را شرح می‌دهد و سپس به تحلیل بخش‌های مختلف کتاب اصلی می‌پردازد.

تقدیم به نیروهای شریف هلال احمر و کادر درمان که حضورشان مرهمی است بر زخم‌های این روزهای سخت

ویتگنشتاین رساله منطقی - فلسفی را با حضور در جنگ و دوره اسارت نوشت / ویتگنشتاین: نزدیک بودن به مرگ زندگی را روشن می کند

اخبار اندیشهحسین شقاقی نوشت: یادداشت‌های ویتگنشتاین در ایام جنگ، و همچنین فقراتی از رساله منطقی فلسفی حاکی از این است که مواجهه با مساله مرگ به زندگی معنا می‌دهد.در یادداشت‌های روزانه‌اش می‌نویسد «شاید نزدیک بودن به مرگ، زندگی را روشن کند.» و در جایی دیگر می‌گوید «ترس همیشه با من است، اما باید یاد بگیرم که با آن زندگی کنم» و در جای دیگر چیزی به این مضمون می‌گوید که «می‌خواهم انسان شایسته‌ای بشوم.»

حسین دباغ، پژوهشگر فلسفه و اخلاق درباره جنگ اخیر

روایت حسین دباغ از تکیه گاه اصلی جمهوری اسلامی / چیزی که از بیرون ویرانی دیده می شود در درون ایستادگی و حقانیت رنج تفسیر می شود

اخبار اندیشهحسین دباغ نوشت: اشتباه بزرگ این است که تصور شود بمباران و خشونت خارجی به‌طور خودکار به فروپاشی سیاسی منجر می‌شود. نظامی که از دل فداکاری، شهادت و مقاومت مقدس برای خود معنا می‌سازد می‌تواند حمله خارجی را هم درون همان روایت هضم کند. یعنی چیزی که از بیرون ویرانی دیده می‌شود از درون می‌تواند به ایستادگی، وفاداری و «حقانیت در رنج» تعبیر شود. در چنین وضعی خشونت و تجاوز خارجی ممکن است دقیقاً همان چیزی را تقویت کند که در پی نابودی آن است.

نور نظریه هابرماس در غزه خاموش شد / احیا کننده نظریه انتقادی، پایانش را هم رقم زد / اما از هابرماس آموختم که به نقد وفادار باشم

اخبار اندیشهاین هابرماس بود که در ابتدا مسیر مرا به‌عنوان نظریه‌پرداز انتقادی روشن ساخت. من عمیقاً از این بابت سپاسگزارم. اما با گذشت سال‌ها، نوری که او می‌تاباند سوسو زد و کمرنگ شد– تا اینکه، با موضع‌گیری‌اش درباره‌ی غزه، گویی کاملاً خاموش شد. مورخان در نهایت تصمیم خواهند گرفت که آیا این موضع‌گیری استثناء بود، یا نقطه‌ی اوج فرآیند طولانی‌ای که در آن نظریه‌ی انتقادی مکتب فرانکفورت به شکلی از لیبرالیسم تبدیل شد که اغلب با امپریالیسم آمریکا همدست بوده است.

  متفکران جهان درباره جنگ چه می‌گویند؟

اخبار اندیشهدر همه دیدگاه های کلیدی اسنایدر، فوکویاما، ژیژک، ساکس، و میرشایمر، جنگ علیه ایران پدیده‌ای مسئله‌دار است-پرهزینه، منحرف، یا قابل پرسش است. هیچ‌یک از این خوانش‌ها، این جنگ را  نمی‌پذیرد و هر یک، از درون منطق خود، آن را به چالش می‌کشد و نسبت به آن موضعی انتقادی اتخاذ می‌کند.

با نگاهی انتقادی به رساله مشهور ایمانوئل کانت

جنگ در نگاه کانت، صلح پایدار و ظهور نظم چند قطبی جهانی / هگل و نظریه تعادل یابی جهانی با جنگ / فارابی و جنگ به عنوان ابزار دفاع از حقیقت

اخبار اندیشهمسئله جنگ و صلح نه صرفاً به‌عنوان تقابلی مطلق، بلکه به‌عنوان بخشی از پویایی‌های تاریخی و سیاسی نظام جهانی مبتنی بر اندیشه های مستقل قابل تحلیل است و می تواند راهی باشد برای ظهور قدرت های منطقه ای و چند قطبی.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- «هوش‌مصنوعی و خلاقیت»

ماشین یا خلاقیت؟! / آیا ماشین می تواند شهود غیر عقلانی برای خلاقیت داشته باشد؟

اخبار اندیشهدر خلاقیت، عنصری غیرعقلانی و معماگونه وجود دارد که کنترل آن و نیز دست یافتن به درکی روشن از منشأ یا سازوکار لحظه‌هایِ جادویی موسوم به «اورِکا» را دشوار می‌سازد. اما هوش مصنوعی با آرزوی شبیه‌سازی ذهن انسان، در حال دگرگون کردن این چشم‌انداز است.

نمایشگاه اندیش۱۴۰۵- «هستی‌شناسی کاذب و راستین هگل» اثر لوکاچ

خروج از نیهیلیسم / هستی شناسی سخت لوکاچ

اخبار اندیشهبرنامه‌ای که لوکاچ در این کتاب قصد پیش‌برد آن را دارد، پروژه‌ای است که به‌باور مولف می‌تواند «به‌راستی راه خروج از بن‌بست نیهیلیسم معرفتی و اخلاقی زمانه ما را نشان دهد».

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- «صلح پایدار» اثر ایمانوئل کانت

سه اصل قطعی صلح پایدار از نگاه کانت فیلسوف جمهوریت

اخبار اندیشههمه نتایج پیمان بازل موافق میل کانت نبود. پروس با فراغت پیدا کردن از جنگ با فرانسه، به سومین و آخرین جنگ تقسیم لهستان پیوست، عملی که توهین آشکاری به اصول کانت بود و او در رساله‌اش تا آن حد که یک شهروند پروسی می‌توانست جرأت آن را داشته باشد، به محکوم کردن آن نزدیک شد. بدین‌سان، امکان اصلاحات سیاسی نوین و به همان اندازه، تهدید همیشگی بازگشت شرارت سیاسی، او را مجبور کرد که به شیوه‌ای کاملاً غیرعادی سخن بگوید.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- بررسی کتاب «ویتگنشتاین و تشبیه نفس به چشم»؛

نگهبانی ویتگنشتاین در جنگ و استادی دانشگاه / بعد از ابتلا به سرطان: به آن ها بگو که زندگی فوق‌العاده‌ای داشتم

اخبار اندیشهویتگنشتاین در تابستان ۱۹۴۹ به ایالات متحده رفت و سه ماه آنجا ماند. وقتی به انگلستان بازگشت معلوم شد که سرطان دارد. اما از این خبر شگفت‌زده نشد چون دیگر میلی به زندگی نداشت. او در آوریل ۱۹۵۱ درگذشت. آخرین کلمات وی قبل از اینکه حواسش را از دست بدهد اینها بود: «به آنها بگو که زندگی فوق‌العاده‌ای داشتم».

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- «علم منطق» اثر هگل

اندیشیدن به نفس‌الامر

اخبار اندیشههگل در این اثر در واقع سنتِ منطقی‌ـ‌متافیزیکیِ مغرب‌زمین را به تحقق و تمامیتِ نهایی‌اش می‌رساند. از دیدگاهِ او، «منطق» و «متافیزیک» نه دو علم یا رشته فلسفی جداگانه، بلکه ضرورتاً علمی واحد و یگانه‌اند، زیرا هگل اثبات می‌کند که میان «روش» و «موضوع» تمایزی از آن قسم که از دکارت به این سو فلسفه را به خود مشغول داشته بود، وجود ندارد.

نمایشگاه اندیشه 1405

«متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت»؛ برخورد ریاضی و علوم انسانی به روایت شهید لاریجانی

اخبار اندیشهکتاب «متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت» نوشته شهید علی لاریجانی، در دویستمین سالگرد درگذشت امانوئل کانت (۱۸۰۴-۱۷۲۴) فیلسوف فرانسوی منتشر شد.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- یادی دوباره از «عقل و سکون در حکمرانی» نوشته شهید علی لاریجانی

اجتهاد در اندیشه ابن‌سینا و علامه طباطبایی

اخبار اندیشهحامد زارع نوشت: «در یک نگاه کلی باید گفت کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» نوشته علی لاریجانی رویکردی فلسفی دارد و اگر چه رجوعاتی به متن و نص دینی دارد، اما برخوردار از رویکرد عمومی کلامی، فقهی و مذهبی نیست. روح حاکم بر مطالب کتاب نیز آزادی‌خواهانه است و خبری از چپ‌گرایی دلخواه هواداران اسلام سیاسی در آن نیست. نویسنده نه تنها تلاش کرده انحصار دولت در جامعه را رد کند، بلکه به نقد مارکس در نظریه ارزش اضافی نیز پرداخته و در پی اجتهاد در باب تبیین طبقه متوسط در اندیشه ابن‌سینا و علامه طباطبایی بوده است.

نمایشگاه اندیشه ۱۴۰۵- «بحران علوم اروپایی و پدیدارشناسی استعلایی»؛

بازگشت به خودآگاهی ناب

اخبار اندیشهیکی از مفاهیم کلیدی کتاب «بحران علوم اروپایی و پدیدارشناسی استعلایی»، زیست‌جهان است. هوسرل از این مفهوم برای اشاره به دنیای پیشاعلمی، زیسته و تجربه‌شده‌ روزمره استفاده می‌کند؛ جهانی که انسان پیش از هرگونه نظریه‌پردازی علمی، در آن زندگی می‌کند، احساس دارد، عمل می‌کند و معنا می‌سازد. او معتقد است که علوم مدرن، با انتزاع‌های ریاضی و مفهومی خود، از این زیست‌جهان فاصله و آن را نادیده گرفته‌اند. در همین راستا، هوسرل از پدیدارشناسی استعلایی به‌عنوان راهی برای بازسازی بنیان‌های علوم و بازگشت به ریشه‌های اصیل تجربه‌ بشری سخن می‌گوید.