توقیف، راه‌حلِ آسانِ مسئله‌های دشوار نیست

توقیف، راه‌حل آسانِ مسائل دشوار نیست؛ به‌ویژه زمانی که به واکنشی تکراری در مواجهه با سریال‌هایی تبدیل می‌شود که از دغدغه‌های اجتماعی یا واقعیت‌های تلخ زندگی سخن می‌گویند. عجیب آنکه از برخی سریال‌های پرمسئله و سخیف به‌راحتی عبور می‌شود، اما در برابر بعضی آثار عمیق، به چند صحنه خاص، مانند در آغوش گرفتن مادر و فرزند یا زن و شوهر، آن هم با پوشش کامل و نه عریان، حساسیت نشان داده می‌شود. متأسفانه از زمانی که «ساترا» وارد میدان شده، این رویکرد پررنگ‌تر شده و به‌ویژه در دوره مدیریت فعلی به اوج رسیده است.

توقیف ممکن است در شرایطی استثنایی و پس از بررسی دقیق، آخرین راه قانونی باشد؛ اما تبدیل آن به پاسخ نخست، نه مسئله را روشن می‌کند و نه اعتماد می‌سازد. چنین رویکردی میدان را برای شایعه و بی‌اعتمادی بازتر و تضعیف حاکمیت را نزدیک‌تر می‌کند. البته ما در جریان جزئیات همه مسائل نیستیم، اما هرچه باشد، آسیب این روش تنها به زیان مالی تهیه‌کنندگان یا اختلاف میان مدیران و سازندگان محدود نمی‌شود. تداوم این فاصله می‌تواند مخاطب را به رسانه‌های برون‌مرزی یا زیرزمینی سوق دهد و مرجعیت فرهنگی نهادهای داخلی را فرسوده کند. گاه چنین حذف‌هایی درست به تضعیف پیوندی می‌انجامد که قرار است از آن پاسداری شود؛ پیوندی که رهبران در شرایط فعلی بر آن تأکید داشته‌اند و دارند.

به‌ویژه آنکه این صحنه‌ها می‌توانند موضوع بحث فقهی باشند و نمی‌توان به‌سادگی درباره نظر فقهی اظهارنظر یا آن را تفسیر کرد. درباره پیام یا پیامد فقهی یک صحنه نمی‌توان با اطمینان داوری کرد. ممکن است تصویری در نگاه نخست مسئله‌برانگیز به نظر برسد، اما در مسیر روایت معنایی انتقادی پیدا کند؛ یا صحنه‌ای که به‌تنهایی بی‌اشکال می‌نماید، در کنار بخش‌های دیگر معنایی متفاوت بسازد. فهم این تفاوت‌ها به تماشای اثر، شناخت زبان تصویر و ساختار روایت و گفت‌وگو با کسانی نیاز دارد که با تولید و نقد آثار نمایشی، به‌ویژه از منظر فقه شیعه، آشنایی دارند.

در پاسخ‌های منتشرشده از مراجع تقلید، معیارهایی چون مبتذل یا گمراه‌کننده بودن اثر، سوق دادن مخاطب به گناه، نگاه با شهوت یا خوف وقوع در حرام مطرح شده است. همچنین درباره تماشای فیلم‌ها و برنامه‌های تلویزیونی، وجود صحنه‌های منکر یا مفسده به‌عنوان موضوع حکم ذکر می‌شود. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم در این پاسخ‌ها، صرفِ قالب فیلم یا سریال منع نشده، بلکه ارزیابی به ویژگی‌ها و پیامدهای محتوا پیوند خورده است.

نمونه دیگر، نگاه امام خمینی به اعتراض‌ها درباره سریال «پاییز صحرا» است که در پاسخ به این اعتراض‌ها فرمودند: «بیننده خودش را اصلاح کند.» همچنین تهیه‌کننده فیلم «بازمانده» نقل می‌کند که امام شهید درباره این فیلم، با وجود صحنه‌هایی از بی‌حجابی و حتی تماس فیزیکی، فرمودند: «من اصلاً در این فیلم بی‌حجابی ندیدم!» بنابراین مدیران فعلی ساترا باید روشن کنند که بر اساس کدام نظر فقهی، یک سریال را حذف یا توقیف کرده‌اند؟

اگر هدف، پاسداشت خانواده و اعتماد عمومی است، نه هر تصویری را باید بی‌چون‌وچرا پذیرفت و نه هر تصویری را می‌توان با برداشتی سخت‌گیرانه حذف کرد. خانواده به اخلاق نیاز دارد و هنر به فهم؛ هر دو به داوری عادلانه و آگاهانه محتاج‌اند. توقیف یا حذف صحنه‌هایی که به تشخیص کارشناسان با منطق روایت همسو نیستند، شاید در مواردی ناگزیر باشد، اما نباید جایگزین بررسی و پاسخ‌گویی شود. وحدت ملی نیز با یکدست کردن روایت‌ها به دست نمی‌آید؛ با تحمل نقد، شناخت تفاوت‌ها و اعتماد به توان فهم مخاطب ایرانی استوارتر می‌شود. هنرمند لزوماً دشمن نظام فکری جامعه نیست؛ او می‌تواند در پیشانی فرهنگ قرار داشته باشد.

هنرمندان شریفی همچون خانم آبیار، خانم پناهنده، خانم پاکروان، خانم درخشنده، خانم میلانی و ... نمی‌توانند سریال‌سازانی ضدایران و ضد ارزش‌های جامعه باشند. شاید تنها اختلاف‌نظرهایی با مدیران وجود داشته باشد که با گفت‌وگو و تعامل حل‌شدنی است. این اختلاف‌ها نباید در سطح عمومی علنی شود یا برای اعمال نظر از تشکیلات امنیتی استفاده شود. بدترین آسیب در جلب اعتماد عمومی، استفاده از اهرم امنیتی برای پیشبرد یک رویکرد فرهنگی است.

فیلم و سریال برای بسیاری از خانواده‌ها چیزی بیش از سرگرمی است. مخاطبان درباره شخصیت‌ها و انتخاب‌هایشان حرف می‌زنند و گاه از روایت‌ها برای پرداختن به مسائل عاطفی، اخلاقی و اجتماعی کمک می‌گیرند. این تجربه به خانواده‌های کم‌اعتنا به دین محدود نیست؛ خانواده‌های متدین نیز آثار نمایشی را دنبال می‌کنند و درباره اثر تربیتی آنها دغدغه دارند.

پویایی فقه شیعه و توجه آن به زمان و مکان، ظرفیت فهم پدیده‌های تازه را فراهم می‌کند. بهره گرفتن از این ظرفیت، به شناخت کارشناسی موضوع و پرهیز از نسبت دادن شتاب‌زده سلیقه‌های مدیریتی به دین نیاز دارد. هدف، کنار گذاشتن ضابطه‌های شرعی یا سپردن داوری به پسند روز نیست؛ هدف آن است که حکم و سیاست فرهنگی بر فهم کامل‌تری از اثر و مخاطب بنا شود.

مشورت میان نهادهای دینی و فرهنگی، حقوق‌دانان، متخصصان رسانه و سازندگان می‌تواند به تدوین ضابطه‌هایی روشن‌تر و سازگارتر با تجربه واقعی مخاطبان کمک کند.

کد مطلب 2305082

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 12 =

آخرین اخبار