مشخص‌ترین نماد و نشانه بیرونى حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام، گنبد طلایى آن است که مجاوران و مسافران با دیدن آن بناى با شکوه، سلام و درودى بر هشتمین امام نثار مى‌سازند.

بنا بر نقل كتب تاريخى، نخستين گنبد بر فراز مزار قدسى حضرت امام رضا عليه‌السلام، به فرمان سلطان سنجر سلجوقى (511 ـ 552 ق) و به كوشش وزير وى، شرف‌الدين قمى ساخته شد. درآن هنگام گنبد با كاشى آذين گرديده بود. گنبد آغازين همان است كه اينك از داخل حرم مطهر ديده مى‌شود و سطح مقعّر و مقرنس آينه كارى آن پيداست. بنا براين سقف درونى حرم مطهر به حدود هست قرن پيش بازمى‌گردد.

در دوران شاه طهماسب صفوى، پس از جمع آورى خشت‌هاى كاشى، گنبدى با خشت‌هاى طلا بر فراز گنبد پيشين بنا شد. اين همان گنبدى است كه امروزه در نماى بيرونى به چشم مى‌آيد. در شورش ازبك‌ها، خشت‌هاى طلاى گنبد به چپاول رفت.

در سال 1009ق كه شاه عباس صفوى از پايتخت آن روز، اصفهان، پياده رهسپار مشهد گرديد، مدتى در مشهد اقامت گزيد و دستور داد كه گنبد مطهر، بارديگر با خشت‌هايى از مس و روكش طلايى پوشيده شود و اين كار به دست كمال‌الدين محموديزدى به تحقق پيوست. بر پايه آن چه در كتيبه گنبد ديده مى‌شود، اين كار در سال 1010ق آغاز شده و در سال 1116ق به پايان رسيده است. متن كتيبه گنبد كه اثر خامه خوشنويس نامدار ايرانى عليرضا عباسى است، و با قلم طلايى بر زمينه فيروزه‌اى به خط ثلث نوشته شده، چنين است:
بسم الله الرحمن الرحيم من عظائم توفيقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولى ملوك العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوي و الحسب الباهر العلوي تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملكوتية مروّج آثار اجداده المعصومين السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوي الصفوي بهادرخان. فاستسعد بالمجيء ماشياّ على قدميه من دارالسلطنة اصفهان الى زيارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزينة هذه القبة من خلّص ماله في سنة الف و عشر و تمّ في سنة الف و ستةعشر.
بنابراين، گنبدى كه اينك مشاهده مى‌شود، همان بنايى است كه حدود چهارصد سال از ساخت آن مى‌گذرد.

در سال 1084ق و در زمان شاه سليمان صفوى، به دنبال وقوع زمين‌لرزه، به گنبد مطهر نيز آسيب‌هايى وارد آمد و شمارى از خشت‌هاى طلايى آن از جا كنده شد. وى دستور داد تا گنبد بازسازى شود و كتيبه‌اى بر آن افزوده گردد كه اين رخداد را حكايت نمايد. اين كتيبه اكنون به صورت چهار ترنج در اطراف گنبد مطهر ديده مى‌شود. متن كتيبه يادشده چنين است:
من ميامن منن الله سبحانه الذي زين السماء بزينة الكواكب و رصع هذه القباب العلى بدرر الدراري الثواقب ان استسعد السلطان الاعدل الاعظم و الخاقان الاكرم الافخم اشرف ملوك الارض حسبا و نسبا و اكرمهم خلقا و ادبا مروج مذهب اجداده الائمة المعصومين و محيي مراسم آبائه الطيبين الطاهرين السلطان بن السلطان شاه سليمان الصفوي الموسوي بهادرخان بتذهيب هذه القبة العرشية الملكوتية و تزيينها و تشرّف بتجديدها و تحسينها اذا تطرق اليه الانكسار و سقطت لبناتها الذهبية التي كانت تشرق كالشمس في رابعة النهار بسبب حدوث الزلزلة العظيمة في هذه البلدة الكريمة في سنة اربع و ثمانين و الف و كان هذه التجديد الجديد في سنة ثمانين و الف. كتبه محمدرضا امامي.
انشاء اين متن زيبا و ادبى از سوى استاد و فقيه و اديب برجسته دوران صفوى مرحوم آقا حسين خوانسارى (م ١٠٩٨) صورت پذيرفته كه در نوشتن متون ادبى در دوران خود، از قدرت گسترده اى برخوردار بوده است.

در سال 1353 شمسى خشت‌هاى طلايى گنبد كه بر اثر گذشت زمان شفافيّت و جلاى خود را از دست داده بود، در هنگام نیابت تولیت آستانه رضوى عبدالعظیم ولیان خشت‌های طلایی را از جای خود برداشتند و بار دیگر با آب طلا به روش الكترو پليتينگ خشت‌ها را در وان‌هاى اشباع شده به آب طلا قرار داده و دوباره لايه‌اي تا حدود ١٧ ميكرون طلا ضخامت دادند. (گفتنى است كه هر ميليمتر شامل هزار ميكرون است )و در جای خود نصب کردند. ولیان دستور داد هر خشتی که برداشته مى‌شود، شماره‌گذارى شود كه بتوانند پس از طى لايه‌گذارى طلا و پروژه ترميم خشت‌ها، دقيقا هر خشت را در جاى نخستين خود قرار دهند. كارى كه مرحوم ابراهيم زرگرباشى رييس كارگاه طلاكارى گنبد مطهر اميرالمومنين ع در نجف اشرف در سال ١١٥٥ هجرى كه به دستور نادرشاه افشار صورت گرفت، خود انجام داده و تمامى خشت‌ها علاوه بر شماره‌گذارى و تعيين رديف قرار گرفتن خشت بر روى گنبد و امضاى خود و گاه برخى از استادان آن زمان را قرار داده كه اين پيش‌بينى، خود كمك فراوانى به در جا قرار دادن هر خشت نمود.

گفتنى است كه مساحت گنبد مطهر امام رضا عليه‌السلام حدود ٨٥٠ متر مربع بوده كه از دو بخش ساقه و گنبد تشكيل مى‌گردد. اين گنبد با سيزده هزار و يكصد خشت طلا پوشيده و آذين گرديده شده است.

ابعاد گنبد به اين شرح است:
ارتفاع از كف حرم تا زير سقف گنبد درونى 8/18 متر
ارتفاع از كف حرم تا بالاى گنبد طلاى بيرونى 20/31 متر
ارتفاع از اوّل طلاكارى تا تيزه گنبد 40/16 متر
ارتفاع سر طوق گنبد 50/3 متر
محيط خارجى 10/42 متر

کد خبر 697431

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 4 =