مبلغ – سرویس معارف: مسئله نسبت میان مناسک مذهبی و اخلاق زیستمحیطی، به ویژه در سالهای اخیر و با گسترش فعالیت رسانههای اجتماعی، به یکی از چالشهای ذهنی برای نسل جوان تبدیل شده است. یکی از این پرسشهای پرتکرار، پیرامون سنت قربانی در عید الاضحی شکل میگیرد. منتقدان گاهی این عمل را با برچسبهایی چون خشونت علیه حیوانات یا رفتاری غیرانسانی توصیف میکنند. اما برای درک دقیق این موضوع، باید نگاهی جامع به فلسفه قربانی در اسلام و قوانین سفت و سخت فقهی که برای این کار وضع شده است، انداخت. اسلام به عنوان یک نظام جامع زندگی، هیچگاه میان عبادت خدا و رعایت حقوق آفریدگان او تضادی قائل نشده است. در واقع، قربانی کردن در اسلام فراتر از یک ذبح ساده، یک مانور بزرگ اجتماعی برای توزیع عدالت و رسیدگی به گرسنگان است که در دل خود، پروتکلهای اخلاقی بینظیری برای برخورد با حیوان جای داده است.
برای روشن شدن مرز میان آیین دینی و خشونت، ابتدا باید هدف از این کار را بررسی کنیم. خشونت به معنای اعمال زور برای آسیب رساندن بیهدف یا تخلیه هیجانات منفی است. اما قربانی کردن، آیینی است که با نیت تقرب به پروردگار و با هدف سیر کردن شکم نیازمندان انجام میشود. در جهانی که روزانه میلیونها راس دام در کشتارگاههای صنعتی برای تامین لذتهای غذایی طبقه مرفه ذبح میشوند، چگونه است که تنها ذبح آیین عید قربان که ثمره آن به سفره فقرا میرسد، مورد هجمه قرار میگیرد؟ مرز دقیق اینجا مشخص میشود که در آیین دینی، اسراف و هدر دادن گوشت حرام است و هرگونه رفتار غیرمسئولانه که منجر به آلودگی محیط زیست یا آزار بیدلیل حیوان شود، از نگاه فقهی مطرود و گاهی موجب بطلان جنبههای معنوی عمل میشود.
در فقه شیعه، آداب ذبح حیوان به قدری دقیق و سرشار از ملاحظات اخلاقی است که با هیچ یک از استانداردهای نوین حقوق حیوانات در کشتارگاههای صنعتی قابل مقایسه نیست. برای مثال، یکی از مستحبات موکد این است که پیش از ذبح، به حیوان آب بنوشانند. این رفتار نشاندهنده نگاهی مهربانانه به موجودی است که قرار است جانش را فدای هدف بزرگتری کند. همچنین، تیز کردن چاقو به دور از چشم حیوان و سرعت عمل در هنگام ذبح برای اینکه حیوان کمترین درد را احساس کند، از دستورات صریح است. اسلام حتی به جزئیترین مسائل روانی حیوان نیز توجه کرده است؛ ذبح کردن یک حیوان در برابر دیدگان حیوان دیگر به شدت نهی شده و مکروه دانسته شده است. این نشان میدهد که در نگاه دینی، حیوان دارای درک و احساس است و نباید دچار وحشت و اضطراب شود.
پاسخ به نقدهای رایج در شبکههای اجتماعی نیازمند سعه صدر و تبیین عقلانی است. برخی میگویند به جای قربانی کردن، درخت بکارید یا پول آن را به فقرا بدهید. در پاسخ باید گفت که اینها کارهای بسیار خوبی هستند اما جایگزین یکدیگر نمیشوند. درختکاری جایگاه خود را دارد و اطعام فقرا با پروتئین حیوانی که بسیاری از آنها در طول سال توان خرید آن را ندارند، جایگاه خود را. عید قربان تنها روزی در سال است که به صورت سیستمی و سازمانیافته، گوشت با کیفیت در مقیاس وسیع میان طبقات ضعیف جامعه توزیع میشود. حذف این سنت، در واقع حذف حقِ تغذیه محرومان است. از سوی دیگر، برخلاف تصور برخی، قربانی کردن باعث انقراض یا آسیب به چرخه طبیعت نمیشود، زیرا این دامها برای مصرف انسانی پرورش یافتهاند و بخشی از چرخه اقتصاد کشاورزی و دامی هستند.
بسیاری از شبهات از سوی کسانی مطرح میشود که خود مصرفکننده دائمی فرآوردههای گوشتی هستند اما با جنبه نمایان و آیینی آن مشکل دارند. این یک تناقض آشکار است. اگر کشتن حیوان برای غذا امری غیرمسئولانه است، پس باید کل صنعت گوشت تعطیل شود. اما اگر برای بقای انسان لازم است، چه شکلی بهتر از شکلی که در آن یاد خدا، پرهیز از آزار و تقسیم عادلانه میان فقرا شرط شده است؟ در آیین قربانی، فرد با دست خود بخشی از مالش را انفاق میکند و این حرکت، پیوند عاطفی و مسئولیتپذیری اجتماعی او را تقویت میکند.
در اینجا برای مخاطب جوانی که ممکن است با این پرسشها روبرو شود، چند پرسش و پاسخ کوتاه و کاربردی را مرور میکنیم:
سوال اول: چرا باید برای عبادت خدا خون ریخت؟
پاسخ: ریختن خون هدف نیست؛ هدف گذشتن از دلبستگیهای مادی و کمک به همنوع است. قربانی کردن نمادی از سر بریدن هوای نفس و منیّت است. گوشت و خون این حیوانات به خدا نمیرسد، بلکه آنچه به سوی او بالا میرود، تقوا و اخلاص شماست.
سوال دوم: آیا این کار باعث ترویج قساوت قلب در کودکان نمیشود؟
پاسخ: اگر ذبح به صورت ناشیانه و بدون رعایت آداب انجام شود، ممکن است اثر منفی داشته باشد. به همین دلیل توصیه شده کودکان در معرض مستقیم صحنه ذبح قرار نگیرند. اما آموختن این مطلب که موجودات برای خدمت به یکدیگر در یک زنجیره آفرینش قرار دارند و انسان مسئولیت دارد از این نعمات به درستی و با یاد خدا استفاده کند، بخشی از آموزش واقعیتهای زندگی و شکرگزاری است.
سوال سوم: تکلیف بهداشت و آلودگیهای احتمالی چیست؟
پاسخ: اسلام بر نظافت تاکید فراوان دارد. انجام قربانی در مراکز تحت نظارت دامپزشکی و رعایت کامل اصول بهداشتی نه تنها با دین مغایرت ندارد، بلکه عین دستورات دینی برای حفظ جان و سلامت مردم است. رفتار غیرمسئولانه در دفع پسماندهای قربانی، مدیون بودن به حقالناس و ضایع کردن چهره دین است.
سوال چهارم: آیا نمیشود هزینه آن را مستقیم به حساب فقرا ریخت؟
پاسخ: صدقه دادن بسیار توصیه شده است، اما عید قربان یک آیین نمادین و جمعی است. ایجاد یک حرکت همگانی برای اطعام، برکتی دارد که در صدقههای فردی و پنهانی کمتر دیده میشود. علاوه بر این، بسیاری از فقرا نیاز به مواد غذایی پروتئینی دارند که شاید با مبالغ اندک نقدی نتوانند آن را به درستی تامین کنند.
بنابراین، میان آیین قربانی و مهربانی با حیوانات نه تنها تضادی نیست، بلکه اسلام با وضع قوانینِ ذبح، اولین آییننامه اخلاقی حمایت از حیوانات را در تاریخ ثبت کرده است. رعایت حرمت حیوان به قدری جدی است که اگر کسی با ابزار کند یا با اذیت و آزار حیوانی را ذبح کند، اگرچه گوشت آن حلال است، اما آن فرد مرتکب گناه شده و از روح معنوی قربانی فاصله گرفته است. در واقع، قربانی به ما میآموزد که حتی در زمان رفع نیازهای حیاتی خود، نباید از جاده انصاف و مهربانی خارج شویم.
اسراف نیز یکی دیگر از خط قرمزهای این آیین است. برخی با ذبح تعداد زیادی دام صرفاً برای فخرفروشی یا نمایش، از فلسفه اصلی عید دور میشوند. قربانی باید به اندازه نیاز و با اولویت دادن به کسانی باشد که ماههاست طعم گوشت را نچشیدهاند. رفتارهای نمایشی و تجملاتی در این روز، با روحِ سادگی و بندگی که در نهضت ابراهیمی وجود داشت، کاملاً در تضاد است. برخورد مسئولانه یعنی بدانیم این دام امانتی الهی در دست ماست و ما موظفیم با کمترین درد و بیشترین بهرهوری برای نیازمندان، این وظیفه شرعی را به انجام برسانیم.
در پایان، باید تاکید کرد که رسانههای دینی وظیفه دارند ابعاد زیباشناختی و اخلاقی این مناسک را بیش از پیش تبیین کنند. نباید اجازه داد قابهای نادرست و رفتارهای سلیقهای برخی افراد که آداب شرعی را رعایت نمیکنند، به عنوان کلِ حقیقتِ یک آیین قدسی معرفی شود. قربانی کردن، تجلی پیوند خالق، مخلوق و طبیعت است؛ پیوندی که در آن انسان به عنوان خلیفه خدا بر زمین، موظف است با تدبیر و مهربانی، منابع جهان را در مسیر کمال و عدالت به کار گیرد. عید قربان فرصتی است تا یاد بگیریم چگونه میتوان هم عابد بود، هم مهربان، هم بخشنده و هم مسئولیتپذیر در برابر محیط زیستی که خداوند در اختیار ما قرار داده است. با رعایت دقیق فقه، میتوان به جهانیان نشان داد که دینداری و اخلاق دو روی یک سکه هستند و هیچ تضادی میان انجام تکالیف الهی و رعایت حقوق موجودات زنده وجود ندارد.
نظر شما