نوشته ای کوتاه و عجولانه در سایتی سیاسی درباره سخنان اخیر آیت الله وحید خراسانی، اگرچه فی نفسه بی‌اهمیت و سطحی به نظر می‌آید، اما پیام آن بس بزرگ است و از شکل‌گیری گفتمانی حاشیه‌ای خبر می‌دهد...

فرید مدرسی: نوشته‌ای کوتاه و عجولانه در سایتی سیاسی درباره سخنان اخیر آیت‌الله وحید خراسانی، اگرچه فی‌نفسه بی‌اهمیت و سطحی به نظر می‌آید، اما پیام آن بس بزرگ است و از شکل‌گیری گفتمانی حاشیه‌ای خبر می‌دهد که سازمان تشیع را بر محور نهاد مرجعیت نمی‌پندارد و باورهای خود را عین دیانت می‌داند و به دنبال انقلابی در سازمان تشیع است.

اگرچه در تک تک کلمات نوشته مذکور توهین دیده نمی‌شود، اما از باوری جدید میان جریانی خبر می‌دهد. باوری که مرجعیت را آنچنان دوست می‌دارد که همچون اینان بیندیشد، سخن بگوید و برای این و آن هورا بکشد یا لعن و تکفیر بگوید. این جریان، مرجعیت را در قالب نهاد نمی‌بیند، مرجعیت را یک عالم دینی می‌بیند که اگر رهرو دغدغه‌های آنان باشد، قدمش بر روی چشم و اگر همچون آنان نباشد، باید نقد شود و در حصارهای کوچک گام بر دارد.

این تلقی در گفتمان کلاسیک تشیع جایگاهی ندارد، بلکه همواره در حاشیه، این گفتمان رخ نموده و البته پس از اندک زمانی مراسم ارتحالش برگزار شده است. در تاریخ تشیع، اینان به عنوان دایه‌های مهربان‌تر از مادر ظهور کردند که خود را مذهبی‌تر از بزرگان دین به تصویر کشیده‌اند و برخی از عالمان را به اشتباه در درک مسائل دینی متهم کرده‌اند.

این گفتمان حاشیه‌ای، برای نهاد مرجعیت وظیفه درنظر می‌گیرد و تکلیف را به او گوشزد می کند؛ همچنان که در این نوشته کوتاه و کوچک سایت مورد نظر، بارها از «انتظار می‌رود» استفاده شده است. وقتی تاریخ را ورق می‌زنیم، می‌بینیم که مثلا فلان طلبه یا شخص مدعی تدین، مرجعیت زمانه خود را با الفاظی درشت خطاب می‌کند و در مقابل برای عالمی دیگر زبان به مدح و ثنا می‌گشاید؛ این نمونه ای از رفتارهای هواداران گفتمان حاشیه‌ای است. این گفتمان معتقد نیست که نهاد مرجعیت محور سازمان تشیع است. بلکه آنچه رهبران و بانیان آن، از قرآن و اسلام و کلام ائمه(ع) می‌فهمند، را شریعت و دیانت می‌پندارند و هر آن کس با فهم آنان فاصله داشته باشد، گویا از منش و روش ائمه هدی(ع) خارج شده است.

اما گفتمان کلاسیک تشیع محوریت‌اش بعد از غیبت امام عصر(عج)، بر اساس نهاد مرجعیت حفظ شده و قوام یافته است. در این گفتمان اگرچه هر فرد مرجعی واحد دارد و از نظر دیگر مراجع تبعیت نمی‌کند، اما به نهادی به نام «مرجعیت» وفادار هستند و آن را تکریم و تثبیت می‌کنند. در این گفتمان، سازمان تشیع را مرجعیت راهبری می کند؛ چه مرجعیت عامه و چه مراجع متعدد. در این گفتمان عمود خیمه تشیع را نهاد مرجعیت تشکیل می‌دهد و هواداران آن، خلل در این نهاد (به رغم امکان وجود اشکال در نظرات مراجع) را باعث سست و نحیف شدن سازمان تشیع قلمداد می‌کنند.

از این رو، پس از مقاله توهین آمیز روزنامه اطلاعات در 17 دی 56، با برخی عالمان دینی روبرو می‌شویم که به رغم تفاوت نظر با آرای امام خمینی در جبهه واحدی کنار ایشان ایستادند و اعتراض کردند و با طلبه‌های انقلابی همراهی کردند. این رفتار نشان از آن داشت که اقدام رژیم پهلوی فقط به عنوان یک رفتار سیاسی قلمداد نشد، بلکه حمله به کیان نهاد مرجعیت برشمرده شد. این مسئله را می توان در اطلاعیه‌ها و سخنرانی‌های مراجع و علمای وقت دید.

***

در گذشته گاهی چنین واکنش‌هایی درباره برخی مراجع بروز یافته و حتی به تندی هم کشیده شده است. اما این بار این نوشته از آن جهت حائز اهمیت و تاثیرگذاری است که مرجعی مورد خطاب قرار می گیرد که آنچنان سیاسی نیست تا منتقدان سخن از آن بگویند که انتقاداتشان یا خواسته هایشان به بخش سیاسی جایگاه آن مرجع مربوط است و در این عرصه او همچون دیگران است! بلکه این بار انتقاد از آن جهت است که مرجعی درباره بحثی کاملا مذهبی اظهارنظر کرده و از اشکال بر عملی سخن گفته است. یعنی یک مرجع تقلید درباره نشان دادن تصویر یکی از بزرگمردان تشیع -حضرت عباس(ع)- در فیلمی اعلام نظر کرده است. انتقاد از این است که چرا ایشان در این باره سخن گفته و در مورد دیگری حرفی نزده است. پس این گزاره نشان از آن دارد که بر اساس باور مدافعان و ناشران این نظرات، می توان به نهاد مرجعیت گفت فلان عمل را بکن یا نکن. این باور کاملا در مقابل نظریه مرجعیت در سازمان تشیع است. چراکه این سازمان از قدیم الایام توسط  مرجعیت راهبری می شده و او بوده که به شیعیان می گفته است: کدام عمل حرام است و کدام حلال یا کدام مباح است و کدام کراهت دارد.

از این رو، گفتمان حاشیه‌ای کاملا حساب‌شده به مهمترین اصل کانونی سازمان تشیع بر محوریت مرجعیت اشاره داشته و نظریه جایگزین خود که گروه‌های ذی نفوذ به عنوان محور سازمان تشیع شناخته شوند و مرجعیت بر فراز آنان رفتار نکند، را در قالب متنی کوتاه، معمولی و از منظر ظاهری، بی‌اهمیت ارائه کرده‌اند؛ یعنی به دنبال انقلابی ساختاری در سازمان تشیع هستند.

البته در گذشته همواره گفتمان‌ حاشیه‌ای که میرا بوده است، را افرادی راهبری می کردند یا بنیان می‌گذاشتند که طلبه یا روحانیون متوسط الحالی بودند اما در این روزگار بر جای این افراد بیشتر مکلاهای دانشگاهی که مطالعاتی در متون دینی داشته‌اند و در فضای عمومی متدین و متشرع شناخته می‌شوند، شکل می‌دهند. اینان در پروسه رشد شخصیت اجتماعی‌شان معمولا با کانون‌های مذهبی مرتبط بوده‌اند و گوشه‌هایی از احکام اسلامی را از زبان احکام‌گویان یا ریش‌سفیدان محله خود شنیده‌اند و طی سالیان، خود نیز به مطالعات پراکنده در متون دینی پرداخته‌اند. بنابراین امروز احساس می‌کنند همچون عالمان دینی می‌توانند مسائل دینی را بفهمند و اعلام نظر کنند. از سوی دیگر، چونکه با محیط‌های اجتماعی مرتبطند، میزان تاثیرگذاری خود را بیش از دیگران فرض می‌کنند. لذا اندک اندک در مسیری گام بر می‌دارند که خواسته یا ناخواسته مبدع خرده گفتمانی می‌شوند که نهاد مرجعیت را محور سازمان تشیع نمی داند و ایدئولوژی برگرفته از دانسته‌هایشان نقش کانونی می‌یابد. از این رو، رقیب خود را مرجعیت شیعی قلمداد می‌کنند و گفتمان حاشیه‌ای با گفتمان کلاسیک شیعی رقابت می‌کند.

کد خبر 114384

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
7 + 7 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 17
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • محمد الیاس A1 ۰۱:۳۹ - ۱۳۸۹/۰۹/۱۷
    1 9
    این گفتمان حاشیه‌ای، برای نهاد مرجعیت وظیفه درنظر می‌گیرد و تکلیف را به او گوشزد می کند / این که اشکالی نداره چرا وقتی برای نهاد رهبری و ولایت تعیین تکلیف می کنند مساله ای نیست؟ مرجعیت از امیرالمونین هم بالاتر شده که می گفت مردم باید حرف شان را بدون لکنت بزنند و حق خواهی کنند؟ فرمودین که آقای وحید سیاسی نیستند خوب این خودش بزرگترین انتقاد به ایشان را وارد می کند یعنی چی مرجع شیعه غیر سیاسی باشد؟
  • علی TR ۰۳:۳۵ - ۱۳۸۹/۰۹/۱۷
    13 3
    به نظر من آیت الله وحید خراسانی خیلی با سیاستو با درایت می باشد به همین دلیل روز به روز از یک طرف به طرفداران ایشان و از طرف دیگر به جهت همین شایستگی ها به مخالفان ایشان افزوده می شود .
  • اسماعیل GB ۰۸:۲۴ - ۱۳۸۹/۰۹/۱۷
    3 3
    سال87 بعد از آنکه آیت الله ... نسبت به بروز بعضی خرافات و بدعتها در عزاداریها انتقاد کردند، عده‌ای شایعه درست کردند که ایشان گفته بلند گریه نکنید (که بعدا تکذیب شد) و آیت الله وحید در یک سخنرانی به شدت واکنش نشان دادند ... حالا نمیفهمم چرا شماها کاسه داغتر از آش میشوید و به سایت الف گیر میدید که چرا اون یادداشت ملایم (که شاید اسمش را انتقاد هم نشه گذاشت) را نوشته
  • جواد IR ۱۴:۱۶ - ۱۳۸۹/۰۹/۱۹
    2 1
    این اتفاق با آیت الله وحید شروع نشده! بلکه سر این جریان برای اولین بار به سنگ سفت خورده! آیت الله ... و ... و ... شاید به بزرگی آیت الله وحید نبودن که زشتی جریان اون زمان مشخص بشه
  • بدون نام IR ۱۷:۴۹ - ۱۳۸۹/۰۹/۱۹
    5 1
    این مسئله بسیار بنیانی تر از این است که تحلیل می شود موضوع ارایه نظر مرجع و حکم تبعیت نیست مسئله این است که وقتی جانشین امام زمان داریم و حکم ایشان حکم تام و تمام است در این فضا احکام سایر علما و مراجع اگر در مخالفت با حکم ایشان قرار گیرد چه می شود؟ این سووالی بود که از اول انقلاب با نظام پیش آمد و جواب هایش هیچ گاه در عمل به نتیجه نرسید حتی در بنیان ها فکری اش هم به نتیجه نرسید.
  • محمد IR ۰۴:۲۴ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    2 0
    چندين سال است تمثال هايي منتسب به حضرت عباس و امام حسين و امام علي و حتي پيامبر در تكايا و امامزاده ها و خانه وجود دارد و هيچ كس حرفي درمورد آن نزده .چندين سال است ... عزاداري برگزار مي شود و نام مولا بصورت شكسته و ناقص و ... تلفظ مي شود و صحنه عاشورا را به هر شكل ممكن براي مردم توصيف مي كنند و تكايا خود را بزرگتر و بزرگتر مي كنند. نمي دانم . شايد براي اين بوده كه قدما گفته اند كه: از دلتان استفتاء كنيد.
  • قادری IR ۰۷:۲۳ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    0 0
    بسمه تعالی نظر نویسنده محترم را به سند دومی که آقای جعفریان در مورد مهدیه مدینه منوره بر حسب اتفاق همزمان با مطالب ایشان در همین سایت درج کرده اند جلب می کنم تا معلوم شود چنین موضوعاتی لااقل سابقه دارد.
  • سجاد IR ۰۹:۴۶ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    1 5
    جناب مدرسی شما هم مثل ما بقی دوستانتون به جای اینکه در مورد انتقاد وارد شده صحبت می کردین به جای اینکه نویسنده مقاله الف رو دسته بندی (یا به بیان بهتر برچسب بزنید!) کنید و بهش القابی مثل روحانی متوسط الحال!!! و اینا بگید، بفرمایید چه دلیلی داره آیت ا... وحید ... اینگونه اظهار نظر کنن؟ یا اینکه بفرمایید هدف از سریال مختار کم کردن سوز مردم در روضه هاست!!! البته مثل همیشه یا نظر سانسور میشه یا اینکه هیچ جوابی ندارید!!!!
  • بدون نام IR ۱۰:۴۸ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    16 3
    با سلام علت تعرض به آقای وحید خراسانی این است که موضع گیری های ایشان بر مبنای دیانت است نه سیاستی که هر روز به رنگی در می آید .... یا علی
  • مهدي KW ۱۲:۵۵ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    6 2
    اگر دوستان متن كامل سخنان ايه ا... وحيد را خوانده باشند متوجه خواهند شد كه ايشان هوشمندانه در عين حالي كه راجع به يك موضوع كاملا عقيدتي سخن گفته اند هشدارهای دیگر ... هم در فحواي سخنانشان موج مي زند
  • حامد IR ۱۳:۳۳ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    3 3
    خیلی جالب است به جای اینکه کسی را که قصد تعرض به شعائر شیعه را داشته و متهم به بی مبالاتی و سستی تعهد است محاکمه کنند یکی از مراجع که نسبت به یک خطای فاحش هشدار داده را به نقد می کشند و زیر سوال می برند. آبروی هر چه شیعه است را متعرضین و متهتکین و دامن زنندگان به این منکر برده اند. کجای دنیا متهم فارغ است و قاضی را به خاطر حکمش تخطئه می کنند. اگر هر شیعه ای وظیفه اش را طبق دستورات دینی انجام می داد آیا اصلا این بحثها پیش می آمد و نیاز می شد مرجعیت وارد صحنه شود؟
  • دادا IR ۲۱:۰۳ - ۱۳۸۹/۰۹/۲۱
    1 8
    اگه انتقاد شده خوب انتقاد پذیر باشه اما انگار خیلی سوختید و آتیش گرفتیدا پس حتما راست گفتن...
  • مهدی IR ۲۱:۱۱ - ۱۳۸۹/۱۰/۲۴
    2 2
    کاملاباشماموافقم
  • دریاباری US ۰۱:۲۸ - ۱۳۹۰/۰۲/۱۵
    3 10
    سلام خیلی مطلب طولانی بود و خیلی جاهاش اضافه بود من نظرم اینه که اول باید می دیدن یا مطمئن می شدن که صدا و سیما می خواد همچین کاری کنه یا اصلا واقعا هست!بعد نظر می دادنو اینطور نباشه که یکی بگه می خوان این کارو کننو ایشون نظر بدن. با نظر محمد الیاسی هم کاملا موافقم. ضمنا با تمام احترام و ارزش و ارجی و تقدسی که برای حضرت عباس قائلم،مگر ایشان از ائمه اند که نشان دادن چهره شان... این فقط افراطی بودن را به ذهن ما می آورد
  • غلامرضا IR ۰۰:۱۸ - ۱۳۹۰/۰۶/۳۰
    8 3
    این آقا میرزای شیرازی زمان می باشند که فتوای افضلتر دادند وبالاخره آدمهای خوب نیز دشمن زیاد دارند.
  • غلامرضا IR ۰۰:۲۰ - ۱۳۹۰/۰۶/۳۰
    10 2
    دنیایی تشیع به این بزرگوار مدیونه که مارو درمقابل امام زمانمون رو سپید کرد
  • غلامرضا IR ۰۰:۲۴ - ۱۳۹۰/۰۶/۳۰
    5 0
    البته شاید کارگردان قصذی نداشته اما باید بدونیم شیطان همیشه در کمینه تا به قضیه عاشورا که مغز تفکر وجوشش اسلام ضربه وارد کنه