فردای پوتین و جهان پس از انتخابات

*جهانگیر کرمی

کشف سوء قصد به نخست وزیر روسیه تنها چند روز مانده به انتخابات ریاست جمهوری باز هم، پوتین را در صدر رسانه های جهان قرار داد. شاید این مسئله بتواند تا حد زیادی بر قدرت مانور نخست وزیر در تبلیغات انتخاباتی بیفزاید، اما با این حال کشف این توطئه به جان نخست وزیر و افشای آن نمی تواند پاسخی برای آرام کردن صداهای معترض در این کشور باشد. به خصوص آنکه با قدرت گرفتن مجدد پوتین، سیستم به ظاهر دمکراتیک روسیه، باز هم فردگرایی را تجربه خواهد کرد.
البته برای نخست وزیر نیز این روزها چندان آسان نمی گذرد. سالهای نخست وزیری چندان هم برای پوتین سهل و آسان نبوده است. او در این 6 سال با مشکلات زیادی مواجه بود؛ انتخابات پارلمانی در فضای پرتنش و پرآشوبی برگزار شد که حداقل در طول دو دهۀ اخیر در روسیه سابقه نداشته و کمابیش ادامه دارد. هر چند تعداد مخالفین در مقایسه به طرفداران پوتین اندک است اما تشکلیلات، ایده ها و مقاومت آنها در طرح مطالبات حاکی از جدیت آنها دارد و پرواضح است که آنها به این سادگی کوتاه نخواهند آمد. از طرفی با توجه به تعدد مشکلات دولت روسیه، این مسئله می تواند زمینه را برای بهره برداری مخالفین فراهم کند.
واقعیت آنست که دولت در زمینه های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی با مشکلات زیادی روبروست و کارنامۀ نخست وزیری پوتین نیز اقدام قابل توجهی برای متقاعد کردن مخالفین ندارد. مشکل اصلی روسیه، اقتصاد این کشور است که هنوز سامان یافته نیست؛ ضعف در تکنولوژی و زیرساخت های صنعتی و از ههمه مهمتر ناتوانی در جذب نیروهای فنی و ماهر جامعه به رغم پتانسیل های فراوان روسیه چالش عمدۀ دولت است.علاوه بر آن سطح پایین رفاه اجتماعی در روسیه و مجموع مسائلی از جمله کاهش اشتغال، درآمد پایین، سرانه خدمات اجتماعی، درمانی و بهداشتی زندگی را برای قشر متوسط دشوار کرده است. به طوری که در جامعه هنوز مردم احساس فقر می کنند و هرچند در این کشور میزان افراد زیر خط فقر بین 20 تا 30 درصد اعلام شده است اما حتی همان افرادی که بالای خط قرار دارند نیز وضعیت اقتصادی مناسبی ندارند.
در این شرایط نامساعد اقتصادی، زیرساخت های صنعتی روسیه نیز نسبتاً کهنه و فرسوده است و همین مسئله بخش تولید را با هزینه های بالایی روبرو کرده است. اقتصاد به طور کامل خصوصی نشده و هنوز سایۀ دولت بر بخش های مختلف اقتصادی سنگینی می کند. حتی در پروسۀ ناقص خصوصی سازی نیز تا حد زیادی اقتصاد به دست رانت خواران به چپاول رفت و میراثخواران بعد از سقوط شوروی سعی کردند با ترفندی پولها و سرمایه ها را به خارج از کشور منتقل کنند. متعاقباً از رهگذر این پروسه ناقص عدالت و رفاه اجتماعی نتوانست در جامعه گسترش یابد.
مجموع این دلایل سبب شده میزان فساد اقتصادی، مالی و اداری به طرز چشمگیری در این کشور بالا برود و دولت پوتین نیز موفق به مهار آن نشد. هر چند پوتین در سرکوب جریان های قومی، جدایی طلب، تروریست، رادیکال و برخورد با الیگارشی دوره یلتسین نسبتاً موفق بوده اما در سر و سامان دادن به پروسه خصوسی سازی و بهره ور کردن جامعه روسیه، کنترل سیستم اداری و مهار فساد موفق نبوده است.
از این رو در میان اقشار مختلف و به خصوص مخالفین، سوال اصلی اینست که پوتین در طول این مدت چه کار مثبتی انجام داده که دوباره سودای قدرت دوباره را در سر دارد. آنچه مسلم است اینکه پوتین با حجم وسیعی از مشکلات در حوزۀ داخلی و خارجی روبروست. موج مخالفین در داخل، صنعت ناکارآمد، اقتصادی درگیر با بی عدالتی و فساد و در حوزۀ خارجی نیز با چالشهایی از جمله گسترش ناتو، استقرار سپر موشکی، گسترش قلمرو نفوذ استرتراژیک آمریکا در محیط پیرامونی روسیه روبروست. به طوری که طی یکسال گذشته، حوزۀ نفود آمریکا بیشتر شده و به نظر می رسد روسیه بازندۀ اصلی تحولات در سال 2011 بوده است.
در حوزۀ خارجی نیز هرچند در گذشته بحث سپر موشکی به تعلیق درآمد، اما سپرها در نهایت در ترکیه و رومانی مستقر شد و ناتو نیز به طور مستقیم متولی احداث آنها شد و از طرفی در منازعاتی وارد شد که متعاقباً توانست نقش خود را در خاورمیانه گسترش دهد. منازعاتی که در آن آخرین دوستان روسیه یا سرنگون شدند و یا همچنان با مشکلات زیادی دست و پنچه نرم می کنند. هم اکنون نیز ائتلاف جدیدی متشکل از غرب و کشورهای عربی در منطقه شکل گرفته که فضا را بر روسیه تنگ تر کرده و همین ائتلاف توانسته تا حد زیادی نگاه موجود در منطقه را از پروسۀ غرب ستیزانه به نگاه معتدل تر نسبت به غرب تبدیل کند.
این دنیایی است که پوتین از فردای انتخابات ریاست جمهوری با آن روبرو خواهد بود. بدون شک دور دوم ریاست جمهوری پوتین با فضای موجود در اروپا، خاورمیانه و آمریکا متفاوت و سخت از گذشته خواهد بود و رییس جمهور باید تلاش مضاعفی را برای اقناع مخالفین و سیاست کارآمدتری را برای مقابله با چالش های خارجی به نمایش بگذارد.

*دانشیار مطالعات روسیه در دانشگاه تهران

49263