تیمم چگونه است و بر چه چیزهایی صحیح است؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تیمم یکی از اعمال عبادی مهم در اسلام است که در شرایط خاص و به جای وضو یا غسل بر مکلف واجب می‌شود. این عمل نشان‌دهنده جایگاه رفیع نماز است؛ به این معنا که حتی با وجود موانع برای وضو یا غسل، مکلف با تیمم می‌تواند از فضیلت نماز بهره‌مند شود. طهارت حاصل از تیمم، که به آن طهارت ترابیه یا اضطراری نیز گفته می‌شود، تا زمان باقی بودن عذر تیمم، همانند طهارت وضو و غسل است.

بنابر روایت شیعه نیوز، در این بخش به چگونگی انجام تیمم و احکام مربوط به آن خواهیم پرداخت.

چند نوع تیمم داریم؟

انواع تیمم به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

تیمم بدل از وضو:این نوع تیمم در شرایطی انجام می‌شود که امکان وضو گرفتن وجود ندارد.
تیمم بدل از غسل:این نوع تیمم جایگزین غسل در مواقعی است که فرد نمی‌تواند غسل کند.

تیمم جبیره چیست؟

تیمم جبیره حالتی است که اگر محل مسح تیمم (پیشانی یا پشت دست‌ها) یا دست‌هایی که با آن تیمم انجام می‌شود، به دلیل زخم، سوختگی یا موارد مشابه بسته باشد، مکلف می‌تواند تیمم خود را بر روی همان محل بسته انجام دهد و نیازی به باز کردن آن نیست. در این صورت، باند یا پوشش روی زخم، حکم پوست را دارد و مسح بر روی آن صورت می‌گیرد.
نحوه صحیح انجام تیمم

مراحل انجام تیمم به شرح زیر است:

نیت و ضربه زدن به زمین:ابتدا به نیت انجام فرمان الهی، کف هر دو دست را به چیزی که تیمم بر آن صحیح است (مانند خاک پاک، شن، سنگ) می‌زنیم. طبق نظر برخی مراجع، لازم است دست‌ها با کمی ضربه به زمین زده شوند، نه اینکه به آرامی قرار داده شوند.( توضیح المسائل مراجع، م۷۰۰)
مسح پیشانی:سپس کف هر دو دست را از ابتدای محل رویش موهای سر تا ابروها (و به فتوای بعضی مراجع، روی ابروها نیز) بر پیشانی می‌کشیم. دقت شود که موها مانع کشیدن دست بر پوست پیشانی نشوند.
مسح پشت دست راست:در ادامه، تمام کف دست چپ را بر تمام پشت دست راست، از مچ تا نوک انگشتان می‌کشیم.
مسح پشت دست چپ:و در نهایت، تمام کف دست راست را بر تمام پشت دست چپ، از مچ تا نوک انگشتان می‌کشیم.

نکات مهم:

• برخی از مراجع تقلید معتقدند که قبل از مسح هر یک از دست‌ها (مراحل ۳ و ۴)، باید یک بار دیگر کف دست‌ها را به زمین زد.( اجوبه الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای، س۲۰۹)

• بعضی دیگر از مراجع نیز علاوه بر مراحل فوق، قائل به تکرار مجدد ضربه زدن دست‌ها به زمین و سپس مسح دوباره پشت هر دو دست هستند (یعنی مراحل ۱، ۳ و ۴ دوباره تکرار شوند). (توضیح المسائل آیت الله سبحانی، م۶۷۴و۶۷۵ و توضیح المسائل مراجع، ذیل مسئله ۷۰۱)

در چه مواردی به جای وضو یا غسل باید تیمم کرد؟

تیمم در موارد زیر جایگزین وضو یا غسل می‌شود:

عدم دسترسی به آب: زمانی که آب برای وضو یا غسل موجود نباشد، یا دسترسی به آن امکان‌پذیر نباشد (مانند نبود آب در دسترس، یا عدم وجود وسیله برای بیرون آوردن آب از چاه).
نکته مهم: اگر مکلف بدون جستجوی آب تیمم کند و نماز بخواند، نمازش باطل است، مگر اینکه به دلیل کوتاهی در جستجو، وقت نماز تنگ شود و فرصتی برای یافتن آب باقی نماند که در این صورت تیمم و نماز صحیح است. (جواهر الکلام، ج۵، ص۸۵-۸۶)

با این حال، برخی مراجع قضا کردن نماز را، به شرط یافتن آب در محدوده جستجو، واجب می‌دانند.( مسالک الافهام، ج۱، ص۱۱۰.)

ترس از ضرر آب: هنگامی که استفاده از آب برای سلامتی فرد مضر باشد.
نیاز به آب برای حفظ جان: زمانی که مکلف بیم آن دارد که با مصرف آب برای وضو یا غسل، خود یا خانواده و دیگرانی که حفظ جانشان بر عهده اوست، دچار تشنگی شوند.
نیاز به آب برای تطهیر: وقتی که مقدار آب موجود، فقط برای تطهیر بدن یا لباس از نجاست کافی باشد و در صورت استفاده برای وضو یا غسل، آبی برای تطهیر باقی نماند.
 نبود آب مباح: اگر آب موجود یا ظرف آن غصبی باشد و استفاده از آن شرعاً حرام باشد.
 تنگی وقت نماز: در صورتی که وقت نماز آنقدر تنگ باشد که انجام وضو یا غسل، باعث شود تمام یا قسمتی از نماز خارج از وقت خوانده شود (قضا شود).
مشقت بیش از حد: اگر وضو یا غسل برای فرد ضرر داشته باشد، یا انجام آن با مشقت و دشواری فوق‌العاده همراه باشد. در چنین حالتی، باید تیمم کرد و وضو یا غسل گرفتن محل اشکال است.

نکته:ترتیب و کلیت مراحل مسح در تیمم بدل از غسل و تیمم بدل از وضو یکسان است.
لزوم پوشش کامل محل مسح

برای صحت تیمم، لازم است که تمام قسمت‌هایی که باید مسح شوند (یعنی تمام پیشانی و تمام پشت هر دو دست)، حداقل به اندازه ناچیزی با دست کشیده شوند. اگر حتی مقدار کمی از این نواحی بدون مسح بماند، تیمم باطل است، خواه این کوتاهی از روی عمد، جهل به مسئله، یا فراموشی باشد.
حد کفایت

نباید در این کار بیش از حد وسواس به خرج داد؛ همین که اطمینان حاصل شود که «تمام پیشانی و پشت هر دو دست» مسح شده، کافی است.
توصیه عملی برای اطمینان

برای اطمینان از پوشش کامل پشت دست‌ها، بهتر است مسح را کمی بالاتر از مچ دست نیز ادامه دهید. مسح کردن فضای بین انگشتان لازم نیست.
تیمم بر چه چیزهایی صحیح است؟

موارد صحیح تیمم (به شرط پاک بودن):

تیمم بر هر آنچه که عرفاً زمین محسوب شود، صحیح است. این موارد شامل موارد زیر است:
خاک و اجزای طبیعی آن:

خاک (تراب)
کلوخ (خاک‌های چسبیده به هم)
شن و ریگ

انواع سنگ‌ها و مواد معدنی پخته نشده:

انواع سنگ‌ها (مانند سنگ گچ، سنگ آهک، سنگ سیاه و غیره)
گچ، آهک، آجر، کوزه، سنگ گچ و سنگ آهک قبل از پخته شدن.

مصالح ساختمانی خاص:

سیمان
موزاییک
(البته احتیاط مستحب است که تیمم بر سیمان و موزاییک ترک شود).

سنگ‌های نیمه‌قیمتی (به شرطی که عرفاً زمین محسوب شوند):

سنگ‌هایی که در عرف به آن‌ها سنگ معدنی گفته می‌شود (مانند سنگ مرمر و مانند آن).

موارد صحیح برای تیمم
موارد باطل بودن تیمم :

تیمم بر اشیای معدنی که در عرف جزو زمین دسته‌بندی نمی‌شوند، باطل است. تیمّم بر موارد زیر صحیح نیست:

طلا
نقره
عقیق
فیروزه و ...
گیاهان و گل‌ها
فلزّات
شیشه
پلاستیک
پارچه

شرایط صحت تیمم

شرایط تیمم به سه دسته کلی تقسیم می‌شود:
1.شرایط شیئی که بر آن تیمم می‌شود

شیئی که مکلف با آن تیمم می‌کند (زمین یا مواد مجاز)، باید دارای دو ویژگی باشد:

پاک بودن: شیئی که بر آن تیمم می‌شود باید پاک باشد.
مباح بودن (غیر غصبی): استفاده از آن باید حلال باشد. (اما اگر فرد نادانسته یا از روی فراموشی بر چیز غصبی تیمم کند، تیمم او صحیح است).

۲. شرایط اعضای تیمم (پیشانی و پشت دست‌ها)

عدم وجود مانع: اعضای تیمم باید عاری از هرگونه مانع باشند. برای مثال، لازم است انگشتر، ناخن مصنوعی و هر چیز دیگری که مانع رسیدن دست به پوست شود، برداشته شود. همچنین هرگونه چسبندگی یا پوشش روی پیشانی یا دست‌ها باید پیش از تیمم برطرف گردد.
نکته درباره مو: موهای روییده بر پیشانی یا دست مانع صحت تیمم نیستند، اما اگر موی سر روی پیشانی ریخته باشد، باید کنار زده شود.
مسح با وجود عذر: اگر به دلیل وجود زخم، سوختگی یا مانند آن، عضو تیمم بسته باشد و باز کردن آن باعث ضرر یا دشواری بیش از حد شود، فرد می‌تواند با دست بسته تیمم کند یا مستقیماً بر روی عضو بسته مسح نماید.

۳. شرایط مراحل و کیفیت تیمم

صحت تیمم منوط به رعایت دقیق اعمال زیر است:

نحوه مسح (از بالا به پایین): مسح باید حتماً از بالا به پایین بر روی پیشانی و سپس پشت دست‌ها کشیده شود.
ترتیب: اعمال تیمم باید دقیقاً به همان ترتیبی که مقرر شده است (ابتدا پیشانی و سپس دست‌ها) انجام شود. رعایت نکردن ترتیب باعث بطلان تیمم می‌شود.
موالات (پشت سر هم بودن): مراحل تیمم باید پیوسته و پشت سر هم انجام شوند. اگر فاصله زمانی بین مراحل به حدی طولانی شود که عرفاً صدق نکند «در حال تیمم کردن است»، تیمم باطل می‌شود.
مباشرت (انجام توسط خود شخص): اعمال تیمم باید توسط خود فرد در حال اختیار انجام شود و نباید از دیگری کمک گرفت.
در صورت عجز: اگر فرد به دلیل بیماری یا فلج قادر به انجام تیمم نباشد، باید نایب بگیرد. نایب باید ابتدا با دستان خود فرد تیمم‌کننده، او را تیمم دهد. اگر این هم ممکن نباشد، نایب باید دستان خود را بر زمین زده و سپس با آن دستان بر پیشانی و پشت دست‌های فرد مسح بکشد.

احکام تیمم

بر اساس عذر و زمان انجام، اعمال عبادی مشروط به طهارت، و مبطلات و جایگزین‌ها می توان احکام تیمم را اینگونه سازماندهی کرد:
۱. احکام مبتنی بر عذر و زمان انجام تیمم

اعتقاد به ضرر آب: اگر شخصی به این باور که وضو یا غسل برایش ضرر دارد (مثلاً ترس از بیماری) تیمم کند، نمازش با آن صحیح است. اگر قبل از نماز متوجه شود ضرر ندارد، تیممش باطل می‌شود. اگر بعد از نماز متوجه شود، بنا بر احتیاط واجب باید غسل/وضو کند و نماز را اعاده نماید.
سختی و مشقت غسل: صرف سختی و مشقت جزئی یا عیب شمردن غسل (مثل نیمه شب) عذر شرعی موجه نیست. تا زمانی که غسل کردن حرجی (مشقت شدید و فوق‌العاده) نداشته و موجب آسیب جدی نشود، واجب است و فقط در صورت حرج یا ضرر باید تیمم کرد.
تنگی وقت جنابت: اگر فرد جنب شود و وقت کافی برای تطهیر بدن و لباس یا تعویض لباس نداشته باشد (مثلاً به علت سرمای شدید)، لازم است نماز را با تیمم بدل از غسل جنابت و با همان لباس نجس بخواند. این نماز کافی است و قضای آن واجب نیست.
شک در احتلام: اگر فردی از خواب بیدار شود و لباسش مرطوب باشد و یقین کند محتلم شده، در حکم جنب است. در تنگی وقت باید بعد از تطهیر بدن، تیمم بدل از غسل کرده و نماز بخواند، سپس در فرصت مناسب غسل کند. اما اگر شک در احتلام و جنابت داشته باشد، حکم جنابت بر او جاری نمی‌شود.
تیمم قبل از وقت: کسی که وظیفه‌اش تیمم است، بنا بر احتیاط واجب نباید پیش از وقت نماز به نیت نماز تیمم کند. مگر اینکه برای کار واجب دیگری یا اعمال مستحبی قبل از وقت تیمم کرده باشد و عذرش تا وقت نماز باقی بماند؛ در این صورت می‌تواند با همان تیمم نماز بخواند.
علم به رفع عذر: مکلف علم دارد که عذر او تا پایان وقت برطرف می‌شود، نمی‌تواند اول وقت با تیمم نماز بخواند و باید صبر کند تا با وضو یا غسل، نماز را به جا آورد.

۲. احکام تیمم بدل از غسل و طهارت‌های دیگر

صحت تیمم بدل از غسل برای اعمال غیرمشروط: صحت تیمم بدل از غسل برای اعمال و عباداتی که مشروط به طهارت نیستند (مانند زیارت)، محل اشکال است، اما انجام آن‌ها در صورت عدم امکان غسل به قصد رجاء (به امید مطلوبیت) بلامانع است.
آثار شرعی تیمم بدل از غسل: تمامی آثار شرعی غسل (مثل ورود به مسجد، مس قرآن و اقامه نماز) در تیمم بدل از غسل نیز جاری است، مگر آنکه تیمم بدل از غسل به دلیل تنگی وقت باشد.
نقض تیمم بدل از غسل با حدث اصغر: اگر فردی که تیمم بدل از غسل کرده، دچار حدث اصغر شود (مثلاً بول کند)، تا زمانی که عذر شرعی مجوّز تیمم (مثلاً بیماری) برطرف نشده است، بنا بر احتیاط واجب برای اعمال مشروط به طهارت، باید دوباره تیمم بدل از غسل نماید و همچنین وضو بگیرد. اگر برای وضو گرفتن هم عذر داشته باشد، باید تیمم دیگری بدل از وضو انجام دهد.
ابطال تیمم بدل از وضو: تیمم بدل از وضو، پس از مرتفع شدن عذری که موجب آن شده (مثل پیدا شدن آب)، باطل می‌شود.

۳. مبطلات و جایگزین‌های تیمم

مبطلات مشترک: کارهایی که وضو را باطل می‌کنند، مبطل تیمم بدل از وضو نیز هستند. کارهایی که غسل را باطل می‌کنند، مبطل تیمم بدل از غسل نیز محسوب می‌شوند.
یافتن مواد جایگزین: اگر چیزهایی که تیمم بر آن‌ها صحیح است (زمین پاک) یافت نشود، می‌توان با گرد و غبار نشسته بر فرش، میز، کمد، لباس و غیره تیمم کرد. اگر گرد و خاک هم نبود، می‌توان با گِل تَر تیمم نمود. اگر به هیچ یک از اینها دسترسی نبود (مثلاً در هواپیما)، بنا بر احتیاط واجب باید نماز را در وقت مقرر بدون وضو و تیمم ادا کرد و بعداً قضای آن را با وضو یا تیمم به جا آورد.

نیت کردن در انجام تیمم

در هنگام نیت برای تیمم، لازم نیست که مکلف به طور مشخص تعیین کند که این تیمم، بدل از غسل است یا بدل از وضو. همین که فرد قصد اطاعت از امر الهی را داشته باشد، کفایت می‌کند. حتی اگر سهواً نیت یکی را به جای دیگری انجام دهد، مادامی که نیت حقیقی او اطاعت از فرمان واقعی پروردگار باشد، تیمم صحیح خواهد بود.
تفاوت تیمم بدل از غسل و تیمم بدل از وضو

در احکام شرعی، میان «تیمم بدل از وضو» و «تیمم بدل از غسل» از نظر صحت و کفایت، تفاوتی وجود ندارد. با این حال، یک احتیاط مستحب وجود دارد:فردی که تیمم بدل از غسل انجام می‌دهد، بهتر است برای اطمینان بیشتر، یک بار دیگر نیز دستان خود را بر زمین زده و با خاک حاصل، ابتدا پشت دست راست و سپس پشت دست چپ را مسح بکشد.
تکلیف خواندن نماز با تیمم اشتباه

نمازهایی که فرد پس از تیمم اشتباه خوانده است، در صورتی که تا زمان امکان انجام غسل واجب یا مستحب (یا تیمم بدل از غسل بعدی) این غسل را انجام ندهد، باید قضا شوند. بنابراین، هر نمازی که بعد از تیمم باطل و پیش از انجام غسل صحیح خوانده شده باشد، شامل حکم قضا خواهد بود.
شَک حین انجام تیمم و یا بعد از آن

حکم شک در صحت تیمم به دو صورت متفاوت است:

شک بعد از اتمام: اگر فرد پس از فراغت کامل از تیمم شک کند که آن را به درستی انجام داده است یا خیر، نباید به شک خود اعتنا کند و تیمم او صحیح است.
شک در حین انجام: اما اگر شک در حین انجام مراحل تیمم برای او پیش آید، احتیاط واجب آن است که از آن قسمتی که در صحت انجامش شک دارد، صرف نظر کرده و آن را دوباره به طور کامل مسح نماید.

پاک بودن اعضای تیمم لازم است؟

بر اساس احتیاط واجب، لازم است اعضای تیمم (صورت و دست‌ها تا آرنج) و همچنین کف هر دو دست، پاک باشند. با این حال، اگر کف دست فرد نجس باشد و او قادر به شستن یا آب کشیدن آن نباشد (یعنی نتواند نجاست را برطرف کند)، باید تیمم را با همان دست نجس انجام دهد.
آیات تیمم در قرآن

«…وَإِنْ کُنْتُمْ مَرْضَیٰ أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُمْ مِنْهُ ۚ مَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» (سوره مائده، آیه 6)

… و اگر بیمار یا مسافرید یا یکی از شما را قضاء حاجتی دست داده و یا با زنان مباشرت کرده‌اید و آب نیابید در این صورت به خاک پاک و پاکیزه‌ای روی آرید و به آن خاک صورت و دستها را مسح کنید (تیمّم کنید). خدا نمی‌خواهد هیچ گونه سختی برای شما قرار دهد، و لیکن می‌خواهد تا شما را پاکیزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام کند، باشد که شکر او به جای آرید.

«… وَإِنْ کُنْتُمْ مَرْضَیٰ أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَفُوًّا غَفُورًا» (سوره نساء، آیه 43)

و اگر بیمار بودید یا آنکه در سفر باشید یا قضاء حاجتی دست داده باشد یا با زنان مباشرت کرده‌اید و آب برای تطهیر و غسل نیافتید پس به خاک پاک تیمم کنید، آن‌گاه صورت و دستها را (بدان) مسح کنید، که خدا بخشنده و آمرزنده است.