به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نخستین گام در این سیر و سلوک، یاد خداست . امام علی علیه السلام درباره نقش یاد خدا در سازندگی انسان می فرماید : أصلُ صَلاحِ القَلبِ اشتِغالُهُ بِذِکرِ اللّهِ . [۱] اساس سامان یافتن دل، اشتغال آن به یاد خداست . یاد خدا، در واقع، رمز خودسازی است؛ چرا که به تدریج، انسان را از خودِ حیوانی تهی می کند و دل را از رذایل اخلاقی پاک می گرداند و آن را برای پذیرش نور یقین، آماده می سازد.
بنابر روایت موسسه موعود عصر(عج) در متون اسلامی، نقشِ سرنوشت ساز یادِ خدا در سازندگی انسان، به تفصیلْ مورد توجّه قرار گرفته است. در این جا برای نمونه، به سه دسته از آنها اشاره می کنیم :
دسته اوّل، روایاتی که بر نقش ذکر در آفت زدایی و سالم سازی قلب تأکید دارند، مانند آنچه از امام علی علیه السلام نقل شده است :
ذِکرُ اللّهِ مَطرَدَهٌ لِلشَّیطانِ . [۲] یاد کردنِ خدا، راندن شیطان است . ذِکرُ اللّهِ رَأسُ مالِ کُلِّ مُؤمِنٍ، ورِبحُهُ السَّلامَهُ مِنَ الشَّیطانِ . [۳] یاد خدا، سرمایه هر مؤمن است و سود آن، به سلامت ماندن از شیطان است . ذِکرُ اللّهِ دَواءُ أعلالِ النُّفوس . [۴] یاد خدا، دوای دردهای جان هاست . یا مَنِ اسمُهُ دَواءٌ وذِکرُهُ شِفاءٌ . [۵] ای آن که نامش دواست و یادش شفا !
دسته دوم، احادیثی که یاد خدا را موجب شرح صدر و نورانی شدن دل و اندیشه، و ایجاد حیات و حواسّ باطنی، و رشد و تکامل معنوی معرفی می کنند، مانند سخنان امام علی علیه السلامدر این باره :
إِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ وتَعالی جَعَلَ الذِّکرَ جلاءً لِلقُلوبِ، تَسمَعُ بِهِ بَعدَ الوَقرهِ، وتُبصِرُ بِهِ بَعدَ العِشوَهِ، وتَنقادُ بهِ بَعدَ المُعانَدَهِ . [۶] خدای سبحان، ذکر را جلای دل ها کرد که [گوش] پس از سنگینی، بدان می شنود و [دیده ]پس از نابینایی، بدان می بیند و پس از لجاجت، با آن [در برابر خدا] رام می شود. دَوامُ الذِّکرِ یُنیرُ القَلبَ وَالفِکرَ . [۷] مداومت بر ذکر، دل و اندیشه را نورانی می کند. مُداوَمَهُ الذِّکرِ قوتُ الأَرواحِ ومِفتاحُ الصَّلاحِ . [۸] دوام ذکر، خوراک جان ها و کلید درستی است.
دسته سوم، احادیثی که معرفت خدا و انس با خدا و محبت او را ثمره یاد خدا می دانند، مانند آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است :
مَن أکثَرَ ذِکرَ اللّهِ عز و جل أَحَبَّهُ اللّهُ . [۹] هر کس خدا را فراوان یاد کند، خداوند [ نیز] او را دوست خواهد داشت .
و امام علی علیه السلام فرموده است :
الذِّکرُ مِفتاحُ الأُنسِ . [۱۰] ذکر، کلید اُنس است.
بنا بر این، یاد خدا در گام اوّل سلوک، آینه دل را از زنگارهای اخلاق و اعمال ناشایسته پاک می کند و در گام دوم، با نورانی ساختنِ آن، زمینه را برای انعکاس معارف شهودی در آن و دستیابی به معرفت و محبت خدا، فراهم می سازد.
با عنایت به آثار و برکات یاد خدا و نقش کلیدیِ آن در سازندگی انسان و جامعه توحیدی است که در جایْ جای قرآن کریم و احادیث اسلامی، بر کثرت ذکر، بلکه تداوم آن، تأکید شده است :
«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا . [۱۱] ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا را فراوان یاد کنید» .
«فَإِذَا قَضَیْتُمُ الصَّلَوهَ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِکُمْ. [۱۲] و چون نماز را تمام کردید، ایستاده و نشسته و بر پهلو خوابیده [و در هر حال]، خدا را یاد کنید» .
«الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ . [۱۳] آنان که ایستاده و نشسته و بر پهلو آرمیده، خدا را یاد می کنند» .
امام صادق علیه السلام فرمود :
ما مِن شَیء إِلاّ ولَهُ حَدٌّ یَنتَهی إِلَیه، إِلاَّ الذِّکر فَلَیسَ لَهُ حَدٌّ یَنتَهی إِلَیهِ . [۱۴] هیچ چیزی نیست جز آن که حدّی دارد که بدان منتهی می شود، جز یاد [خدا ]که حد نهایتی ندارد . سپس آن حضرت این آیه را خواند :
«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا . ای مؤمنان! خدا را فراوان یاد کنید» .
درباره نقش ذکر در سازندگی انسان، توجّه به چند نکته ضروری است :
۱ . تداوم ذکر
آنچه موجب ظهور آثار ذکر در پیراستگی و آراستگیِ قلب و رسیدن به معرفت شهودی است، تداوم ذکر است؛ چنان که در شماری از نصوصی که گذشت، بدان تصریح شده است . شاید ذکر «خروج از ظلمات و ورود به عالم نور» در سوره احزاب، پس از «امر به کثرت ذکر»، به همین دلیل باشد :
«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا * وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَهً وَ أَصِیلاً * هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ وَ کَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا . [۱۵] ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا را فراوان یاد کنید و صبح و شام، او را تسبیح گویید. اوست که با فرشتگانش بر شما درود می فرستد تا شما را از تاریکی ها، به سوی نور بیرون ببرد و با مؤمنان، هماره مهربان است» .
بنا بر این، ذکری که تداوم نداشته باشد و بر قلب غلبه نکند، نمی تواند در مسیر معرفت شهودی، نقش ایفا کند .
فقیه و محدّث بزرگ، فیض کاشانی رحمه الله، در رساله زاد السالک، در پاسخ به نامه یکی از طلاب علوم دینی، درباره کیفیت سلوک راه حق، ۲۵ رهنمود ارائه کرده و در رهنمود هجدهم گفته است :
قدری از اذکار و دعوات [ را] وردِ خود ساختن در اوقات معیّنه، خصوصا بعد از نمازهای فریضه، و اگر تواند که [در] اکثر اوقات، زبان را مشغول ذکر حق دارد ـ و اگر چه جوارح، در کارهای دیگر مصروف باشد ـ، زهی سعادت !
از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام منقول است که زبان مبارک ایشان، در اکثر اوقات، تَر بوده است به کلمه طیّبه : «لا إله إلاّ اللّه »؛ [حتی] اگر چیزی می خوردهاند و اگر سخن می گفتهاند و اگر راه می رفتهاند، الی غیر ذلک . [۱۶] چه این، ممدّ ومعاونی قوی است هر سالک را، و اگر ذکر قلبی را نیز مقارنِ ذکر لسانی سازد، بهاندک زمانی، فتوح بسیار رو می دهد . [پس] تا می تواند، سعی نماید که دم به دم، متذکّر حق می بوده باشد تا غافل نشود که هیچ امری، به این نمی رسد در سلوک، و این، مددی است قوی در ترک مخالفت حق ـ سبحانه ـ به معاصی . [۱۷]
۲ . کامل ترین مصادیق ذکر
نماز، کامل ترین مصداق ذکر است و آیه شریف زیر، به همین نکته ظریف اشاره دارد :
«أَقِمِ الصَّلَوهَ لِذِکْرِی . [۱۸] نماز را برای یاد من برپا دار» .
نماز اگر با آداب و شرایط آن (بویژه حضور قلب)، انجام شود، در گام اوّل، همه زشتی ها و پلیدی ها را از انسان دور می کند و او را به صفت تقوا متّصف می سازد و در گام دوم، سالک را به بساط معرفت شهودی و قرب و محبت الهی می رساند؛ چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله«نور معرفت» [۱۹] را از برکات نماز می شمارد، و امام علی علیه السلام نماز را نردبان عروج جان برای رسیدن به خدا [۲۰] و زیارت او معرفی می کند .
۳ . حقیقت ذکر
نکته دیگر، این که حقیقت ذکر، احساس حضور در محضر حق تعالی است . از این رو، ذکر زبانی، بدون توجّه قلبی، اثر چندانی در نورانیت دل نخواهد داشت. نشانه توجّه قلبی انسان به آفریدگار جهان نیز مسئولیت شناسی در همه زمینه هاست .
ذکرِ به این معنا و بویژه تداوم آن، بسیار دشوار است، چنان که امام صادق علیه السلامدر معرفیِ سخت ترین چیزهایی که خدا بر خلقش واجب کرده است، به یکی از یاران خود می فرماید :
ألا أُخبِرُکَ بِأَشَدِّ ما فَرَضَ اللّهُ عز و جل عَلی خَلقِهِ ؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : إنصافُ النّاسِ مِن نَفسِکَ، ومُؤاساتُکَ أخاکَ، وذِکرُ اللّهِ فی کُلِّ مَوطِنٍ . أما إنّی لا أقولُ : سُبحانَ اللّهِ، وَالحَمدُ للّهِِ، ولا إلهَ إلاَّ اللّهُ، واللّهُ أکبَرُ، وإن کانَ هذا مِن ذاکَ، ولکِن ذِکرُ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ فی کُلِّ مَوطِنٍ إذا هَجَمتَ عَلی طاعَهٍ أو عَلی مَعصِیَهٍ . [۲۱] آیا تو را از سخت ترین واجباتی که خدا بر خلقش واجب کرده آگاه نکنم؟
گفتم : چرا .
فرمود : انصاف دادنت به مردم از جانب خودت، و سهیم کردن برادرت [در مال و دارایی ات ]و ذکر خدا در هر جا؛ امّا بدان که مقصود من از ذکر، «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلاّ اللّه واللّه اکبر» نیست، اگر چه اینها هم ذکر هستند؛ بلکه مقصود، یاد کردن خدای عز و جل در هر جایی است که آهنگ طاعت یا معصیت می کنی .
۴ . شرط بهره گیری از ذکر
یکی از شرایط مهم پذیرفته شدن نماز و بهره گیری از برکات آن ـ که در متون اسلامی بر آن تأکید شده ـ زکات است . لذا قرآن کریم در کنار نماز، مردم را به پرداختن زکات، دعوت می کند .
امام رضا علیه السلام در این باره می فرماید :
إنَّ اللّهَ عز و جل أمَرَ بِثَلاثَهٍ مَقرونٍ بِها ثَلاثَهٌ أُخری : أمَرَ بِالصَّلاهِ وَالزَّکاهِ، فَمَن صَلّی ولم یُزَکِّ لَم تُقبَل مِنهُ صَلاتُهُ…. [۲۲] خدای عز و جل به سه چیز فرمان داده که سه چیز هم همراه آنهاست: به نماز و [همراهش] زکات، فرمان داده و از این رو، هر کس نماز بگزارد و زکات نپردازد، نمازش پذیرفته نمی شود.
نقش پرداختن زکات در بهره گیری از آثار نماز، تا آن جاست که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید :
لاصَلاهَ لِمَن لا زَکاهَ لَهُ . [۲۳] آن که زکات ندهد، نمازی ندارد .
گفتنی است که زکات، در مفهوم عامّ آن، شامل مطلق حقوق مالی، اعم از واجب و مستحب است . لذا امام صادق علیه السلامدر پاسخ به سؤالی درباره زکات ظاهری و باطنی فرمود :
أمَّا الظّاهِرَهُ فَفی کُلِّ ألفٍ خَمسَهٌ وعشرونَ، وأمَّا الباطِنَهُ فَلا تَستَأثِر عَلی أَخیکَ بِما هُوَ أَحوَجُ إِلَیهِ [۲۴] مِنکَ . [۲۵] زکات آشکار، در هر هزار درهم، بیست و پنج درهم است؛ امّا زکات باطنی (حقیقی)، آن است که چیزی را که برادرت بدان نیازمندتر است، برای خود، نگاه نداری .
بنا بر این، می توان گفت که مطلق احسان به خلق و گره گشایی از کار مردم برای خدا، شرط بهره گیریِ کامل از برکات مطلق ذکر و در رأس آن، نماز است .
پینوشت:
[۱] غرر الحکم : ح ۳۰۸۳ .
[۲] البدایه والنهایه : ج ۱ ص ۶۴؛ غرر الحکم : ح ۵۱۶۲ .
[۳] غرر الحکم : ح۵۱۷۱ .
[۴] غرر الحکم : ح ۵۱۶۹ .
[۵] مصباح المتهجّد : ص ۳۶۱، الإقبال : ج ۳ ص ۳۳۷، المصباح للکفعمی : ص ۷۴۴، بحار الأنوار : ج ۹۰ ص ۶۲ ح ۳ .
[۶] نهج البلاغه : خطبه ۲۲۲ .
[۷] غرر الحکم : ح ۵۱۴۴ .
[۸] غرر الحکم : ح ۹۸۳۲ .
[۹] الکافی : ج ۲ ص ۵۰۰ ح ۳ عن داوود بن سرحان عن الإمام الصادق علیه السلام، الزهد، للحسین بن سعید: ص۵۵ ح ۱۴۸ عن عبدالرحمن بن الحجّاج عن الإمام الصادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله، بحار الأنوار : ج ۹۳ ص ۱۶۰ ح ۳۹ .
[۱۰] غرر الحکم : ح ۵۴۱، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۰ ح ۸۸۶ .
[۱۱] احزاب : آیه ۴۱ .
[۱۲] نساء : آیه ۱۰۳ .
[۱۳] آل عمران : آیه ۱۹۱ .
[۱۴] الکافی : ج ۲ ص ۴۹۸ ح ۱، عده الداعی : ص ۲۳۳ کلاهما عن ابن القدّاح .
[۱۵] احزاب : آیه ۴۱ ـ ۴۳ .
[۱۶] متن حدیث، از امام صادق علیه السلام بدین شرح است : «وکانَ أبی کَثیر الذِّکرِ لَقَد کُنتُ أمشی مَعَهُ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ وآکُلُ مَعَهُ الطَّعامَ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ولَقَد کانَ یُحَدِّثُ القَومَ وما یَشغَلُهُ ذلِکَ عَن ذِکرِ اللّهِ وکُنتُ أری لِسانَهُ لازِقا بِحَنَکِهِ یَقولُ : لا إلهَ إلاَّ اللّهُ؛ پدرم بسیار ذکرْ گو بود . در کنارش راه می رفتم و او یاد خدا می کرد، با او سر سفره می نشستم و او یاد خدا می کرد، با مردم سخن می گفت، ولی این کار، وی را از یاد خدا باز نمی داشت و [همواره] می دیدم که زبانش برکامش می خورد و می گوید : لا اله إلاّ اللّه » (الکافی: ج ۲ ص ۴۹۸) .
[۱۷] ده رساله، فیض کاشانی، به اهتمام: رسول جعفریان، چاپ نشاط، ۱۳۷۱ .
[۱۸] طه : آیه ۱۴ .
[۱۹] ر . ک : ص ۴۰۷ ح ۳۶۴۷ .
[۲۰] ر . ک : ص ۴۰۹ ح ۳۶۴۹ .
[۲۱] الکافی : ج ۲ ص ۱۴۵ ح ۸، معانی الأخبار : ص ۱۹۳ ح ۳ کلاهما عن الحسن البزّاز، بحار الأنوار : ج ۷۵ ص ۳۴ ح ۲۹ .
[۲۲] الخصال : ص ۱۵۶ ح ۱۹۶، عیون أخبار الرضا : ج ۱ ص ۲۵۸ ح ۱۳ کلاهما عن الحارث بن الدلهاث عن أبیه، کشف الغمّه : ج ۳ ص ۸۳، بحار الأنوار : ج ۹۶ ص ۱۲ ح ۱۷ .
[۲۳] دعائم الإسلام : ج ۱ ص ۲۴۷، مشکاه الأنوار : ص ۹۶ ح ۲۱۲ عن الإمام الصادق علیه السلام، بحار الأنوار : ج ۹۶ ص ۲۹ ح ۵۷ .
[۲۴] فی المصدر : «إلیک»، وهو تصحیف .
[۲۵] الکافی : ج ۳ ص ۵۰۰ ح ۱۳، معانی الأخبار : ص ۱۵۳ ح ۱، أعلام الدین : ص ۱۲۶ کلّها عن المفضّل بن عمر، بحار الأنوار : ج ۹۶ ص ۳۹ ح ۱۰ .
نظر شما