گروه اندیشه: دکتر مجتبی لشکربلوکی، در سلسله مقالاتش ۱۲ کشوری که «تجربه ققنوس وار برخاستن از خاکستر» و دستیابی به توسعه را در کارنامه خود دارند، بررسی کرده است. در شماره های قبل سه کشور آلمان، ژاپن، رواندا و ایرلند از نظرتان گذشت. در این بخش، تجربه کشور فنلاند را می خوانید. کشوری که مهمترین تصمیمات خود را سونا می گیرد. این تصمیمات باعث شد فنلاند با شدیدترین بحران اقتصادی اش پس از جنگ جهانی دوم، با عقلانیت تمام مواجه شده، و اصلاحات گسترده ای در بخش های اجتماعی، سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند. این مقاله را در ادامه می خوانید:
****
سونا بخش جداییناپذیری از فرهنگ این کشور است. بسیاری از مردم این کشور حتی در خانههای خود سونا دارند و آن را راهی برای پاکسازی جسم و روح میدانند. سونا نه فقط برای نظافت، بلکه برای استراحت، معاشرت، و حتی تصمیمگیریهای مهم استفاده می شود. حتی مجلس این کشور و برخی شرکت های بزرگ سونای مخصوص کارمندان دارند تا در حین گفت وگوهای غیررسمی از آن استفاده کنند!
این کشور به طور مداوم در ردهبندی شادترین کشورهای جهان قرار دارد؛ فنلاند! این کشور بیش از ۱۸۸,۰۰۰ دریاچه دارد که علت نامگذاری "سرزمین هزار دریاچه" است. فرهنگ آموزش و برابری اجتماعی حرف اول را میزند. نوکیا، برند افسانهای این کشور، نشاندهنده اهمیت فناوری در توسعه ملی است. فنلاند با جمعیتی حدود ۵.۵ میلیون نفر، یعنی حدود ۶.۱ درصد جمعیت ایران، و مساحتی بیش از ۳۳۸ هزار کیلومتر مربع، تقریباً یک پنجم مساحت ایران است.
چگونه شرایط بحرانی شد؟
فنلاند در آغاز دهه ۱۹۹۰ با شدیدترین بحران اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم مواجه شد. علت اصلی این بحران، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ۱۹۹۱ بود که بزرگترین شریک تجاری فنلاند محسوب میشد؛ حدود ۱۵٪ از صادرات فنلاند به شوروی انجام میگرفت.
این فروپاشی باعث شد بازار بزرگی ناگهان از بین برود. در کنار آن، آزادسازی مالی نسنجیده و شکل گرفتن حباب اعتباری و کاهش سریع و ناگهانی ارزش داراییهایی مانند سهام و املاک پس از یک دوره افزایش قیمت شدید در اواخر دهه ۱۹۸۰ بحران را تشدید کرد. نرخ بیکاری از ۳٪ در سال ۱۹۹۰ به بیش از ۱۷٪ در ۱۹۹۴ رسید، تولید ناخالص داخلی بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۳ حدود ۱۰٪ کاهش یافت، و سیستم بانکی در آستانه فروپاشی قرار گرفت.
چگونه از دل بحران، توسعه متولد شد؟
شوکدرمانی، اصلاحات مالی و تثبیت سیستم بانکی (۱۹۹۱–۱۹۹۴): دولت فنلاند به رهبری نخستوزیر Esko Aho در سال ۱۹۹۱ با بحران عمیق مالی روبهرو شد و بستهای از اصلاحات را آغاز کرد. این اصلاحات شامل سیاستهای انقباضی مالی، افزایش مالیات، کاهش هزینههای دولت، و نجات نظام بانکی بود. دولت یک نهاد ویژه برای مدیریت داراییهای مسموم بانکها تأسیس کرد. فنلاند همچنین ارزش پول خود (مارکا) را رها کرد که به تضعیف ارزش پول ملی و تقویت صادرات منجر شد. دولت در عین حال بر سرمایهگذاری در آموزش و تحقیق و توسعه تأکید داشت.
بازآفرینی ساختار اقتصادی با تمرکز بر نوآوری (۱۹۹۵–۲۰۰۰): در سال ۱۹۹۵، فنلاند به اتحادیه اروپا پیوست و چارچوب اقتصادی و نهادی خود را با استانداردهای اروپایی همسو کرد. این کشور سرمایهگذاری در فناوری و نوآوری را در اولویت قرار داد.
Nokia بهعنوان یک شرکت ملی، تبدیل به پیشران اقتصاد شد و با حمایت دولتی و زیرساختهای آموزشی پیشرفته، از یک شرکت تجهیزات صنعتی به غول جهانی فناوری مخابراتی بدل شد. دولت نظام نوآوری ملی را تقویت کرد، آژانس ملی فناوری Tekes بودجه تحقیقات را افزایش داد، و تعامل بین دانشگاهها، صنعت و دولت را عمیقتر کرد.
بازتعریف نقش دولت رفاه و ایجاد اعتماد اجتماعی: فنلاند به جای کاهش گسترده خدمات اجتماعی، آنها را کارآمدتر و هدفمندتر کرد. دولت به دنبال ایجاد اعتماد اجتماعی، شفافیت در اداره امور، و تمرکز بر شایستهسالاری بود. اصلاحات آموزش عمومی، کارآمدسازی نظام بهداشت، و دیجیتالیسازی خدمات عمومی از جمله اقدامات این دوره بودند. در نتیجه، فنلاند توانست بدون قربانی کردن عدالت اجتماعی، رقابتپذیری بینالمللی خود را تقویت کند.
نتیجه شیرین شروع دوباره
فنلاند تا پایان دهه ۱۹۹۰ نهتنها از بحران خارج شد، بلکه به یکی از پیشرفتهترین، نوآورترین و باثباتترین کشورهای اروپا بدل گشت. در سال ۲۰۰۱، رتبه اول رقابتپذیری جهانی را کسب کرد. نوکیا در آن زمان سهم بیش از ۴٪ از تولید ناخالص داخلی و بیش از ۲۰٪ از صادرات کشور را داشت. بیکاری کاهش یافت، رشد اقتصادی بازگشت، و مدل فنلاندی به الگویی برای ترکیب نوآوری، عدالت اجتماعی، و بازسازی موفق بعد از بحران تبدیل شد.
رابطه با مردم و جهان، تنش زدایی، و جذب سرمایه گذاری
این کشور رابطه خود را در عرصه سیاست داخلی و خارجی تنظیم مجدد کرد و تنشزدایی با جهان یا منطقه و قرارداد صلح یا آتشبس دائمی را سرلوحه سیاست های کلان خود قرار داد. فنلاند پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، سیاست خود را از بیطرفی محتاطانه به همسویی غربی غیرنظامی تغییر داد. بدون پیوستن به ناتو، اما با تقویت همکاری با اتحادیه اروپا و همسویی با ارزشهای دموکراتیک غرب، فنلاند جایگاه خود را در نظم جدید جهانی تثبیت کرد.
فنلاند با ایجاد محیطی شفاف، مبتنی بر قانون و رقابتی، توانست سرمایهگذاری خارجی را افزایش دهد. حضور فنلاند در اتحادیه اروپا و شهرت آن در نوآوری و فناوری، بسیاری از شرکتهای اروپایی را جذب کرد. حمایت از بخش فناوری اطلاعات و سیاستهای مالی منظم نقش مهمی در جذب سرمایهگذاری داشت.
صادرات، آزاد سازی و خصوصی سازی و دریافت کمک های بین المللی
توسعه شرکتهایی مانند نوکیا، Kone و سایر برندهای صنعتی و فناوریمحور، ساختار صادرات فنلاند را دگرگون کرد. صادرات از مواد اولیه و چوب و کاغذ به سمت محصولات فناوری بالا و خدمات مهندسی حرکت کرد. تا پایان دهه ۹۰، بیش از ۳۰٪ از صادرات فنلاند را محصولات الکترونیکی تشکیل میداد.
دولت فنلاند در دهه ۹۰ برخی بنگاههای عمومی را خصوصیسازی جزئی یا کامل کرد، از جمله در حوزه مخابرات، بانکداری و انرژی. همچنین سیاست آزادسازی بازارهای مالی و رقابتیسازی بخشهای دولتی به اجرا درآمد که بهرهوری را بالا برد.
برخلاف بسیاری از کشورهای بحرانزده، فنلاند کمکهای مستقیم مالی خارجی چندانی دریافت نکرد. اما با پیوستن به اتحادیه اروپا در ۱۹۹۵، به صندوقهای ساختاری و تحقیقاتی اتحادیه اروپا دسترسی یافت که به توسعه مناطق کمترتوسعهیافته و بخش تحقیق و نوآوری کمک کرد.
اصلاحات سیاسی و اجتماعی؛ اتحاد با ابرقدرت
در حوزه داخلی، در کنار اصلاحات اقتصادی، فنلاند نظام آموزشی را با رویکرد فراگیر، عادلانه و علمی اصلاح کرد. همچنین با اجرای برنامههای عدالت اجتماعی هدفمند و ضد فساد، اعتماد عمومی به نهادها حفظ شد. شفافیت در سیاستگذاری، مبارزه با رانت، و کارآمدی نهادهای دولتی در این دوران به اوج رسید.
در حوزه بین المللی، مهمترین نقطه عطف سیاست خارجی فنلاند، پیوستن رسمی به اتحادیه اروپا در سال ۱۹۹۵ بود. این عضویت باعث تثبیت موقعیت بینالمللی فنلاند، دسترسی به بازار واحد اروپا، بهرهبرداری از بودجههای توسعهای، و یکپارچگی نهادی با کشورهای غربی شد. با وجود عضویت دیرتر در ناتو (۲۰۲۳)، در دهه ۹۰ فنلاند در قالب برنامه "Partnership for Peace" به همکاری با ناتو پرداخت و عملاً به غرب پیوست، بدون آنکه سیاست بیطرفی خود را رسماً کنار بگذارد.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما