انتقام جویی ممنوع؛ تحقق آرمان میانه روها علیرغم قتل عام در رواندا / تنش زدایی با مردم، جهان و برگزاری انتخابات آزاد/ کشور ۱۰۰۰ تپه چگونه توسعه یافت؟

گروه اندیشه: در دهه ۹۰ میلادی ۸۰۰ هزار نفر در جنگ های داخلی رواندا کشته شدند. اما در نهایت آرمان میانه روها در تحقق صلح، آشتی حاکمیت و مردم با یکدیگر، برگزاری انتخابات آزاد، و ارتباط با جهان شکل گرفت. این ها عناصر اصلی بخش سوم از مقاله دکتر مجتبی لشکر بلوکی در پژوهشی تحت عنوان «بررسی تجربه ۱۲ کشور، کشورهای جهان بعد از بحران چگونه برخاستند؟» راجع به تحقق توسعه در رواندا در قاره آفریقا است. مجتبی لشکربلوکی، در مقاله خود به دیگر شاخص های توسعه  که در رواندا تبدیل به فرهنگ شده، اشاره می کند. برای ما ایرانیان بسیار شگفت آور به نظر می آید که در یک کشور آفریقایی با پیشینه قتل عام و جنگ داخلی به سمت تصویب قوانینی برود که حکایت از رشد، فرهنگ و تمدن می کند. برای مثال علاوه بر انتخابات آزاد، می توان از تصویب و اعمال قاطعانه قانون ممنوعیت استفاده از کیسه پلاستیکی در رواندا نام برد. تا جایی که برای استفاده از آن جریمه های سنگین و حتی زندان در نظر گرفته شده است. در ادامه این مطلب را می خوانید:

 **** 

کشوری که در یک بازه صد روزه یک دهم جمعیت کشورش را در یک جنگ داخلی از دست داد! کشوری که به «سرزمین هزار تپه» معروف است، جایی که جنگ داخلی و نسل‌کشی در دهه ۹۰ میلادی، این کشور را در آستانه نابودی قرار داد. اما بازسازی اجتماعی و اقتصادی رواندا مثال زنده توانایی یک ملت در مواجهه با فاجعه است. جمعیت این کشور حدود ۱۳ میلیون نفر است که تقریباً ۱۵ درصد جمعیت ایران و مساحتش  به ۲ درصد مساحت ایران هم نمی رسد.

این کشور در سال ۲۰۰۸ استفاده از کیسه‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف را ممنوع کرد. این قانون یکی از سختگیرانه‌ترین قوانین ضدپلاستیک در جهان است و حتی مسافران در فرودگاه کیگالی نیز باید کیسه‌های پلاستیکی خود را تحویل دهند.

جریمه‌های سنگین (حتی زندان) برای نقض این قانون وجود دارد. رواندا امروز به عنوان تمیزترین کشور آفریقا شناخته می‌شود. رواندا یک روز دارد به نام  روز اوموگاندا؛ آخرین شنبه هر ماه، تمام شهروندان ۱۸ تا ۶۵ سال موظف هستند در برنامه‌های عمومی مانند تمیز کردن خیابان‌ها، ساخت مدارس، یا پروژه‌های محلی مشارکت کنند

چگونه شرایط بحرانی شد؟

در سال ۱۹۹۴، رواندا به یکی از وحشتناک‌ترین فجایع انسانی قرن بیستم دچار شد: نسل‌کشی علیه توتسی‌ها. در بازه‌ای ۱۰۰ روزه از آوریل تا ژوئیه ۱۹۹۴، بیش از ۸۰۰ هزار نفر عمدتاً از قوم توتسی و همچنین هوتوهای میانه‌رو توسط نیروهای افراطی هوتو به شکل سازمان‌یافته قتل‌عام شدند.

ریشه بحران به چندین دهه تنش قومی، سیاست‌های تبعیض‌آمیز استعمار بلژیک، سقوط اقتصادی، خشکسالی، و ناتوانی دولت در اصلاحات بازمی‌گشت. شورش جبهه میهن‌پرستان رواندا به رهبری پل کاگامه نیز در این فضای تنش‌آلود شکل گرفت و در نهایت باعث سرنگونی رژیم ژنرال هابیاریمانا شد. رواندا در سال ۱۹۹۴ عملاً به یک کشور فروپاشیده تبدیل شد، با زیرساخت‌های از بین‌رفته، میلیون‌ها پناهنده، و بدنامی جهانی.

چگونه از دل بحران، توسعه متولد شد؟

 تثبیت سیاسی و پایان درگیری (۱۹۹۴–۲۰۰۰): پس از پایان نسل‌کشی در ژوئیه ۱۹۹۴، جبهه میهن‌پرستان رواندا به رهبری پل کاگامه کنترل کشور را به دست گرفت. یک دولت وحدت ملی تشکیل شد و نظام دادگستری سنتی گاکاکا برای رسیدگی به جنایات نسل‌کشی با مشارکت جامعه پیاده‌سازی شد. کاگامه، در ابتدا به عنوان معاون رئیس‌جمهور و سپس رئیس‌جمهور، نظم سیاسی را بازسازی کرد و با استفاده از روش‌هایی ترکیبی از کنترل و مشارکت، ثبات را به کشور بازگرداند.

 نوسازی اقتصادی و تمرکز بر توسعه انسانی (۲۰۰۰–۲۰۱۰): دولت رواندا از اوایل دهه ۲۰۰۰ برنامه توسعه ملی Vision ۲۰۲۰ را طراحی و اجرا کرد. این برنامه بر توسعه زیرساخت‌ها، آموزش، سلامت، و کشاورزی متمرکز بود و اصلاحات گسترده‌ای در مدیریت عمومی، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و شفافیت مالیاتی پیاده‌سازی شد. زنان در ساختارهای سیاسی جایگاه ویژه‌ای یافتند و نهادهای دولتی با الگو گرفتن از مدل سنگاپور و کره جنوبی بازسازی شدند.

 نقش‌آفرینی بین‌المللی و تقویت برند ملی (۲۰۱۰–اکنون): از دهه ۲۰۱۰ به بعد، رواندا تلاش کرد تصویر جدیدی از خود در جهان بسازد: کشوری تمیز، امن، دیجیتال، و باثبات. این کشور در شاخص‌های حکمرانی، امنیت، فساد، آموزش و سلامت بهبود قابل توجهی داشت. رواندا میزبان کنفرانس‌های بین‌المللی شد، خطوط هوایی ملی توسعه یافت و پایتخت آن (کیگالی) به الگویی برای پایداری شهری در آفریقا تبدیل شد. کاگامه قدرت را در دست نگه داشت، اما همچنان از حمایت مردمی (به‌ویژه درون کشور) برخوردار است.

نتیجه شیرین شروع دوباره

رواندا که در دهه ۱۹۹۰ نماد خشونت قومی و فروپاشی بود، امروز به عنوان یکی از کشورهای با رشد سریع در آفریقا شناخته می‌شود. امید به زندگی از زیر ۵۰ به بیش از ۶۹ سال افزایش یافت، نرخ فقر کاهش یافت، زنان بیش از ۶۰٪ کرسی‌های پارلمان را در اختیار دارند و این کشور در جذب گردشگران و سرمایه‌گذاران موفق عمل کرده است. رواندا اکنون الگویی از بازسازی پس از بحران در آفریقا محسوب می‌شود.

تنش زدایی با مردم، منطقه و جهان

این کشور رابطه خود را در عرصه سیاست داخلی و خارجی تنظیم مجدد کرد.از این رو تنش‌زدایی با جهان یا منطقه و قرارداد صلح یا آتش‌بس در راس برنامه های این کشور قرار گرفت. 

دولت جدید رواندا پس از سال ۱۹۹۴، با امتناع از انتقام‌جویی گسترده و پیاده‌سازی عدالت بومی گاکاکا، به کاهش تنش‌های داخلی پرداخت. در سطح منطقه‌ای نیز رواندا وارد گفت‌وگو با کشورهای همسایه مانند جمهوری دموکراتیک کنگو شد (اگرچه تنش‌ها در شرق کنگو همچنان گه‌گاه بروز می‌کند). مشارکت در عملیات‌های صلح سازمان ملل نیز بخشی از سیاست بازتنظیمی رواندا با جهان بود.

 جذب سرمایه‌گذاری خارجی، آزاد سازی و خصوصی سازی

رواندا به‌طور فعال محیط کسب‌وکار خود را بهبود بخشید و در گزارش‌های بانک جهانی به یکی از کشورهای پیشرو آفریقا تبدیل شد. از دهه ۲۰۱۰، موفق شد شرکت‌هایی در حوزه ICT، هتلداری، کشاورزی صنعتی و خدمات مالی را جذب کند. توسعه پارک فناوری کیگالی و منطقه تجارت آزاد از اقدامات کلیدی بود.

 دولت رواندا بسیاری از شرکت‌های دولتی را خصوصی‌سازی کرد، نظام مالیاتی ساده و دیجیتالی را اجرا کرد و سیستم بانکداری موبایلی را گسترش داد. همچنین تلاش شد تا دولت از تصدی‌گری اقتصادی فاصله بگیرد و بخش خصوصی را به موتور محرک اقتصاد تبدیل کند. صادرات رواندا از محصولات کشاورزی سنتی مانند قهوه، چای و میوه‌های استوایی به سمت محصولات پردازش‌شده، فناوری اطلاعات و حتی خدمات پزشکی و آموزشی گسترش یافت. رواندا در صادرات خدمات مدیریتی نیز در منطقه آفریقای مرکزی فعال شد.

اصلاحات سیاسی و اجتماعی

گرچه کاگامه متهم به محدودیت آزادی‌های سیاسی است، اما رواندا شاهد اصلاحات اجتماعی قابل‌توجهی بوده است: مشارکت بی‌سابقه زنان در قدرت، اصلاح نظام آموزشی، دسترسی عمومی به خدمات سلامت، و توسعه حقوق کودکان. همچنین هویت ملی جایگزین تقسیمات قومی رسمی شد.

دریافت کمک‌ها و حمایت بین‌المللی از قدرت های بین المللی

رواندا پس از ۱۹۹۴ دریافت‌کننده گسترده‌ترین کمک‌های بین‌المللی از سوی آمریکا، اتحادیه اروپا، بانک جهانی و سازمان ملل بود. این کمک‌ها به شکل بودجه مستقیم، پروژه‌های توسعه‌ای، و حمایت از بازسازی عدالت پساجنایت صورت گرفت.

 رواندا روابط بسیار نزدیکی با بریتانیا، آمریکا و اتحادیه اروپا برقرار کرد و در سال ۲۰۰۹ به کشورهای مشترک المنافع پیوست، با وجود آن‌که مستعمره بریتانیا نبود. این کشور همچنین عضو فعال اتحادیه آفریقا، COMESA و EAC (جامعه شرق آفریقا) است و با استراتژی چابک منطقه‌گرایی اقتصادی را دنبال می‌کند.

۲۱۶۲۱۶