به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، نوروز بهمثابه سنتی دیرپا در گذر اعصار و قرون، تفسیری واحد نداشته است و میتوان دستکم سه تفسیر از نوروز را به تناسب روزگار ساسانی، روزگار پیشاصفوی و عهد صفوی شناسایی کرد و از تطور تاریخی آن سخن گفت.
کتاب «نوروزنامه: دوازده رساله نوروزی تصحیح و تعلیقات» حبیباله اسماعیلی به همت نگارستان اندیشه، ۱۴۰۴ منتشر شد. نویسنده در این کتاب، با مروری کوتاه بر تفسیرهای متفاوت از نوروز در متنی منتسب به روزگار ساسانی، متون و منابع ادبی و تاریخی بعد از اسلام، نوروزنامههای عهد صفوی و نوروزنامههای نوشتهشده در فرارودان، تطور تاریخی تفسیر از نوروز را نشان میدهد.
سنن و آیینهای نوروزی به سبب کارآمدی گاهشماری در سنتهای اداری ایرانزمین، با سال مالی رابطه وثیقی داشته است. از هرسو که به چهار کارکرد نوروز، یعنی: کارکرد اداری، کشاورزی، اساطیری و آیینی بنگریم، به مهمترین کارکرد نوروز یعنی سال مالی میرسیم که البته تحقیق در مورد آن پرشمار است. آگاهی ما به تلقی از نوروز در سنتهای ایرانی پیش از اسلام، به «رساله ماه فروردین روز خرداد» بازمیگردد که احتمالاً در روزگار خسروپرویز (حک: ۵۹۰ـ ۶۲۸م) به نگارش درآمده است.
در این متن که تفسیر از نوروز در افق جهاننگری حاکم بر آن دوره را نشان میدهد، تعدادی از روزهای مؤثر در تقدیر تاریخی ایرانیان مقارن با نوروز فرض شده است. صادق کیا، محمدتقی بهار، احمد تفضلی و سعید عریان، به بررسی و توضیح مندرجات این متن پرداختهاند و کریستنسن نیز به آن اشاراتی دارد. ترجمهای از این متن در دست است که محمدتقی بهار آن را در کتاب «ترجمه چند متن پهلوی» آورده است. بهار از این متن، با عنوان «ماه فروردین، روز خورداد» یاد میکند.
نکته تأملبرانگیز آنکه به گفته سعید عریان، مجموعهای که یکی از آنها «رساله ماه فروردین روز خرداد» است به سال ۱۳۳۲ میلادی یعنی ۷۳۲ قمری توسط مهربان کیخسرو تحریر شده است. این زمان، مقارن با سالهای پایانی حکومت ایلخانان و نزدیک به روزگار حیات ابنفهد حلّی (۸۴۱-۷۵۷ ق) راوی حدیث معلّیبن خُنَیس است که در دوره صفویه به مثابه نقطه کانونی نوروزنامهها مورد توجه قرار گرفته است. تفسیر از نوروز در روزگار بعد از ساسانی بدان صورت که در رساله «ماه فروردین روز خرداد» آمده، تحت تأثیر تحولات فرهنگی و دینی دوره اسلامی، صورتبندی نوینی یافت. کوتاه سخن آن که، پس از سقوط ساسانی و ضمیمه شدن ایران به قلمروی خلفای مسلمان، بخشهایی از مفاهیم مرتبط با تقارن نوروز با روزهای بزرگ تاریخی، با گفتمان غالب همنشین شد که این امر، تطور تفسیر از نوروز به اقتضای روزگار پیش از صفویان را نشان میدهد.
تفسیر نوروز در دوران صفوی و تحت تأثیر آیین تشیع، مجدداً جلوهای تازه پیدا میکند. نخستین نوروزنامه با رویکرد شیعی، در عهد حکومت شاه طهماسب اول (۹۸۴-۹۳۰ ق) نگاشته شد. نوروزنامه دیگری، به روزگار شاه عباس اول نوشته شد. از محتوای این دو متن، اطلاعی در دست نیست.
نخستین متن نوروزنامهای که از دوره صفویه به دست ما رسیده، متعلق به فقیه محمدتقیبن محمدرضا رازی، که در عهد شاه صفی یکم (۱۰۵۲-۱۰۳۸ ق) نوشته شده است. در این نوروزنامه، آمده است که: «ابتدای آفرینش عالم در این روز بوده و از این جهت، این روز را نوروز گفتهاند.» درباره بنیان نهادن نوروز نیز، آمده است: «جمشید ... این روز را نوروز نام نهاد.» (همان: ب۲) رازی بعد از توضیح مفصل پیرامون بنیان گذاردن نوروز به وسیله جمشید، با استناد به روایت معلّیبن خنیس، مواردی مانند: آفرینش جهان، خلقت آدم، بعثت پیامبر، شکستن بتها توسط حضرت ابراهیم(ع)، روز غدیر خم و نهایتاً ظهور حضرت حجت(عج) را مقارن با نوروز دانسته و آورده است که:
«در این روزِ فیروز، جوهرِ آفتابِ عالمتاب را... آفریده و در این روز، کشتی نوح ـ علیهالسلام ـ بر کوه جودی قرار گرفته و در این روز، جبرئیل ـ علیهالسلام ـ بر حضرت خاتمالنبیین ـ صلواتالله و سلامه و علیه ـ نازل شد و در این روز بود که حضرت رسولالله ـ صلیالله علیه و آله ـ ، حضرت علیبن ابیطالب ـ علیهالسلام ـ را بر دوش مبارک خود جای داد تا بتها از بام کعبه برطرف ساخت و در این روز حضرت ابراهیم ـ علیهالسلام ـ بتها را درهم شکست و در این روز بود که حضرت علیبن ابیطالب حسبالامر حضرت رسول ـ صلّیاللهعلیهوآله ـ جماعتی از جنیان را [که] از شاهراه مسلمانی منحرف بودند، به طریق اسلام درآورد و در این روز [نوروز] آن حضرت بر مسند خلافت نشست و در این روز بود که جمعی از خوارج که در غزه صفین از حضرت امیرالمؤمنین علی ـ علیهالسلام ـ روگردان شده بودند و آن حضرت بر سر ایشان رفته بود، در نهروان ایشان را به قتل رسانید... و این روز، ایام ما است. عجم، عزت این روز نگهمیدارند و شما فروگذاشتهاید. تمامی این اقوال را شیخ احمدبن فهد ـ علیهالرحمه ـ در کتاب مهذب ذکر کرده و ابنطاووس ـ علیهالرحمه ـ میفرماید که ابتدای آفرینش عالم در این روز بوده...» (همان: ب۲ـ ۳)
کتاب نوروزنامه با کنار هم نهادن دوازده رساله نوروزی، روایتی منسجم از تغییر و تحول مفهوم نوروز و تفسیرهای آن در جامعه ایرانی طی قرون متمادی به مخاطب ارائه میکند. همچنین، حبیباله اسماعیلی، با شناختی که از فرهنگ در فرارودان دارد، در این کتاب گزارش دقیقی در آیینهای نوروزی در ایران و فرارودان آورده است.
این کتاب در آستانه سال نو، از سوی انتشارات نگارستان اندیشه به بازار عرضه شده است.
۲۵۹
نظر شما