به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
آیا انسانی که عاشق انسان دیگری میشود، با توحید و محبت الهی منافات دارد؟
پاسخ:
در اندیشۀ اسلامی، بحث از عشق و مراتب آن همواره با تمایز میان عشق الهی و عشق انسانی همراه است. حقیقت عشق در عرفان اسلامی تنها در نسبت با خدای متعال معنا پیدا میکند و دیگر انواع عشق در سایه آن تفسیرشدنی است. بر همین اساس، بررسی نسبت عشق انسان به انسان دیگر با توحید، در گرو شناخت دقیق مفهوم عشق حقیقی و عشق مجازی است.
در نگرش اسلام، عشق حقیقی همان عشق به خداوند است؛ عشقی که به کمال مطلق تعلق میگیرد و سرچشمۀ همۀ ارزشهای معنوی به شمار میآید. این عشق، مستقل و بالذات است و هیچ محبوب دیگری در عرض آن قرار نمیگیرد.
عشق مجازی و اقسام آن
در برابر عشق حقیقی، محبتهایی قرار میگیرد که به موجودات ممکن و غیرمستقل تعلق دارد و «عشق مجازی» نامیده میشود.
عشق مجازی به دو بخش تقسیم میشود:
1. عشق مجازی نفسانی
در این نوع از عشق، محبت به کمالات انسانی مانند پاکی، فضیلت، عقلانیت یا تقوا تعلق میگیرد. این حالت از محبت اگر در مسیر ارزشهای الهی باشد، میتواند انسان را به شناخت زیباییهای حقیقی رهنمون کند و گاهی بهمثابه پلی به سوی حقیقت عمل نماید.
2. عشق مجازی حیوانی
در این مرتبه از عشق، محبت بر اساس جذابیتهای جسمانی، هیجانهای زودگذر یا خواستههای غریزی شکل میگیرد. چنین محبتی نهتنها اعتباری ندارد، بلکه در صورت غفلت از خدا، زمینۀ تعارض با توحید را پدید میآورد. در عشق مجازیِ حیوانی، خطوخال و لبوابرو در اولویت قرار میگیرد؛ همانگونه که مولوی میگوید:
عشقهایی کز پیرنگی بود عشق نَبود عاقبت ننگی بُوَد
نسبت عشق مجازی با توحید
عشق مجازی در اصل خود با توحید معارض نیست؛ تعارض زمانی پدید میآید که محبت موجودی وابسته، در جای محبوب مطلق قرار گیرد و انسان را از یاد خدا بازدارد. محبتهایی که بر غریزه، خودمحوری یا لذتطلبی بنا میشوند، با میل فطری انسان به کمال سازگار نیستند؛ به همین دلیل مخالف مسیر توحید ارزیابی میشوند. اما اگر محبت به انسانی به دلیل فضایل الهیِ موجود در او شکل گیرد، این محبت «بالعرض» است و در طول محبت الهی قرار میگیرد، نه در عرض آن.
محبت اهلبیت و تمایز آن از عشق مجازی
خلأ وجودی انسان را هیچ محبتی جز محبت خدا پر نمیکند و علاقۀ انسان به دیگر انسانهای الهی نیز در همین راستا شکل میگیرد. نکتهای که باید به آن توجه داشت، این است که آدمی گاهی چیزی را برای خودش دوست دارد و از خود او لذت میبرد؛ ولی گاهی چیزی را به دلیل اینکه وسیلۀ رسیدن به یک محبوب است، دوست میدارد. درواقع این محبت یک محبت بالعرض است. دوستداشتن یک انسان دیگر نیز وقتی برای رضای الهی و تقرب به او باشد، هیچ منافاتی با توحید ندارد.
محبت به اولیای الهی از جمله محبت به پیامبر و اهلبیت علیهم السلام در متون اسلامی، جلوهای از محبت الهی معرفی شده است و نهتنها در زمرۀ عشق مجازی حیوانی یا نفسانی قرار نمیگیرد، بلکه نوعی محبت حقیقی برشمرده میشود؛ زیرا موضوع این محبت، حاملان اسماء و کمالات الهیاند. بر همین اساس در روایات آمده است محبت آنان عین محبت خداوند است. بنابراین محبت به اهلبیت علیهم السلام در ذات خود مجازی نیست و هیچگونه تعارضی با توحید ندارد.
امام هادی علیه السلام در «زیارت جامعه» میفرمایند: «هرکه شما را دوست بدارد، خدا را دوست داشته و هرکه شما را دشمن بدارد، خدا را دشمن داشته است» (1).
معیار ارزشی عشق در اخلاق اسلامی
«در اخلاق اسلامی اگر فعلِ حَسَنی با اختیار و ارادۀ انسان انجام شود و منشأ و ریشۀ انجام آن توحیدی و الهی باشد و در مراحل انجام فعل این نیت باقی بماند، آن فعل دارای بار ارزشی است؛ به عنوان نمونه اگر مادر فرزندی را فقط به جهت فرزندبودن دوست بدارد، این یک امر غریزی است و از جهت مثبت و منفی نمیتوان درباره آن داوری اخلاقی داشت؛ اما اگر فرزندش را به جهت ایمان و عمل صالح دوست داشته باشد، چنین محبتی دارای ارزش اخلاقی است. همچنین محبت نسبت به اولیای الهی نیز باید در راستای محبت الهی و بهخاطر "او " باشد و جهت الهی در آن لحاظ شود» (2).
نتیجه:
محبت انسان به انسانی دیگر اگر بر اساس فضیلت، ایمان و کمالات الهی شکل گیرد، با توحید ناسازگار نیست و در طول محبت الهی قرار میگیرد. محبت اهلبیت علیهم السلام نیز در شمار محبتهای حقیقی است؛ زیرا سمتوسوی آن الهی است. در مقابل، عشق مبتنی بر تمایلات جسمانی، خودخواهی یا غفلت از خداوند، در تضاد با توحید قرار میگیرد و از مصادیق عشق مجازی مذموم به شمار میآید. بنابراین معیار اصلی در ارزشگذاری عشق، جهتگیری الهی و پیوند آن با کمال و حقیقت است.
پینوشتها:
1. «ومَن أحَبَّکُم فَقَد أحَبَّ اللّه، ومَن أبغَضَکُم فَقَد أبغَضَ اللّه» (محمدباقر مجلسی؛ بحار الأنوار؛ چ 2، بیروت: مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ ق، ج 102، ص 129).
2. علی انصاریانپور و سیدعباس دیانتمقدم؛ تحلیل پرسشهای اخلاقی از معصومین علیهمالسلام با روش اجتهادی؛ دفتر اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه خراسان رضوی، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ص 223.
نظر شما