گروه اندیشه: یادداشت حاضر که در روزنامه ایران منتشر شده، به بررسی بخش پایانی کتاب «هگل و مغز سیمی» اثر اسلاوی ژیژک میپردازد که در آن مفهوم «آخرالزمان دیجیتال» واکاوی شده است. ژیژک هشدار میدهد که اتصال مستقیم مغزها و تحقق «تکینگی»، پایان فیزیکی جهان نیست، بلکه به معنای نابودی «سوژه انسانی» و عمق وجودی اوست. او میان وعدهی بهشتگونهی تکنولوژی (جهانی بدون رنج و مرگ) و حقیقت تلخ آن یعنی «آخرالزمان بدون پادشاهی» تمایز قائل میشود؛ وضعیتی که در آن انسان با از دست دادن محدودیتها و شکافهای درونی خود، از انسانیت تهی می شود. ژیژک با طرح مفهوم «سقوط از سقوط»، معتقد است خروج از نقصهای انسانی، ما را به موجوداتی مکانیکی تبدیل میکند که دیگر قادر به تجربه لذت واقعی یا خلق تاریخ نیستند. در نهایت، او راه نجات را نه در نفی مطلق فناوری، بلکه در حفظ «هستهی ناگفتنی سوژه»، پذیرش آگاهانه محدودیتها و توانایی گفتن «نه» به شفافیت مطلق دیجیتال میداند تا آزادی و خودآگاهی در عصر پیوندهای مغزی قربانی نشود. این مطلب را در ادامه می خوانید:
****
ژیژک در بخش نهایی کتاب «هگل و مغز سیمی» وارد رسالهای طولانی و مهم میشود که میتوان آن را قلب تپنده کتاب دانست. این رساله با عنوان «رسالهای درباره آخرالزمان دیجیتال» نوشته شده و همه بحثهای قبلی را جمعبندی و به اوج میرساند. ژیژک در این بخش به طور جدی بررسی میکند که آیا جهان در حال حرکت به سوی یک آخرالزمان دیجیتال است یا نه. منظور او از «آخرالزمان»، پایان جهان به شکل سنتی نیست، بلکه پایان شکل فعلی سوژه انسانی و شیوه وجود ماست. او میپرسد: وقتی مغزها به طور مستقیم به یکدیگر متصل شوند و وعده تکینگی محقق شود، آیا انسانیت به شکلی که امروز میشناسیم به پایان میرسد؟
او دو نوع آخرالزمان را از یکدیگر جدا میکند. نوع اول، آخرالزمانی است که همراه با یک پادشاهی یا رستگاری نهایی میآید همان چیزی که طرفداران تکینگی وعده میدهند: جهانی بدون مرگ، بدون تنهایی، بدون رنج و بدون محدودیت. اما ژیژک نوع دوم را واقعیتر میداند: آخرالزمانی بدون پادشاهی. یعنی جهانی که در آن سوژه انسانی محو میشود، اما هیچ چیز کامل جایگزین آن نمیشود. فقط یک فضای خالی، شفاف و بدون عمق باقی میماند.
یکی از مفاهیم کلیدی که ژیژک اینجا مطرح میکند، «سقوط از سقوط» است. سقوط اولیه انسان ما را انسانی کرد، اما حالا ممکن است سقوط دوم رخ دهد: سقوط از همان سقوط اولیه. یعنی ما نه تنها از حالت بهشتی اولیه خارج شدیم، بلکه حتی از نقص و محدودیت انسانی نیز خارج میشویم. این سقوط دوم، خطرناکترین نوع سقوط است چون انسان را از انسانیت نهایی محروم میکند. ژیژک میگوید شاید برای نجات خود، نیاز داشته باشیم که آگاهانه این سقوط دوم را رد کنیم و به محدودیتها، زبان ناقص و شکاف درونی خود بازگردیم.
ژیژک سپس به «اقتصاد لذت در عصر دیجیتال» میپردازد. او توضیح میدهد که لذت انسانی همیشه در مرز محدودیت و عدم کامل بودن شکل میگیرد. وقتی فناوری وعده لذت کامل، شفافیت کامل و ارتباط بدون مانع میدهد، در واقع لذت را نابود میکند. لذت واقعی در تلاش برای رسیدن به چیزی که کاملاً قابل دسترس نیست، نهفته است. در دنیای مغزهای متصل، ممکن است حجم عظیمی از داده و تحریک وجود داشته باشد، اما لذت عمیق و انسانی از بین برود و جای خود را به یک رضایت کور و مکانیکی بدهد.
او به پایان تاریخ نیز اشاره میکند. برخلاف آنچه برخی متفکران لیبرال میگویند، پایان تاریخ به معنای رسیدن به جامعهای کامل و بدون تضاد نیست. پایان تاریخ در عصر دیجیتال ممکن است به معنای پایان سوژهای باشد که بتواند تاریخ بسازد. سوژهای که دیگر نه تناقض دارد، نه خلأ و نه امکان واقعی برای تغییر رادیکال. در چنین جهانی، تاریخ متوقف میشود چون دیگر فاعل تاریخی وجود ندارد.
ژیژک در پایان رساله، با نگاهی واقعبینانه اما امیدوار، نتیجهگیری میکند. او نه کاملاً بدبین است و نه سادهانگارانه خوشبین. میگوید ما در آستانه یک تحول عظیم هستیم که میتواند شکل سوژه انسانی را برای همیشه تغییر دهد. اما هنوز فرصتی وجود دارد. این فرصت در پذیرش آگاهانه محدودیتها، در حفظ شکاف درونی و در مقاومت در برابر وعده شفافیت کامل نهفته است. شاید قرن حاضر، با همه تهدیدهایش، همچنان فرصتی برای بازاندیشی عمیق در مفهوم آزادی، خودآگاهی و انسان بودن باشد.
او تأکید میکند که مقاومت واقعی نه در رد کامل فناوری، بلکه در حفظ آن هسته ناگفتنی و مقاومتکننده سوژه است. تا وقتی سوژه بتواند بگوید «نه»، حتی در میان قویترین شبکههای دیجیتال، هنوز امیدی برای انسانیت باقی مانده است. این رساله پایانی، کتاب را با پرسشهای باز و تأملبرانگیز به پایان میرساند و خواننده را وادار میکند تا خود نیز در موقعیت سوژه عصر دیجیتال بیندیشد: آیا حاضر هستیم برای شفافیت و راحتی بیشتر، عمق وجودی و آزادی خود را قربانی کنیم؟
۲۱۶۲۱۶
نظر شما