نقش احمدقوام در برگرداندن مناطق تحت اشغال ارتش شوروی و تجزیه طلبان به ایران 

ماندگاری ارتش شوروی در مناطق اشغالی سرزمینی ایران به رغم پایان جنگ جهانی دوم

اشغال ایران ازسوی قوای نظامی شوروی و انگلستان و پیوست بعدی آمریکا به آن ها موجب برکناری رضاشاه و جایگزینی محمدرضاپهلوی به عنوان پادشاه ایران گردید و متفقین با دولت ایران توافق کردند که حداکثر ظرف شش ماه ایران را تخلیه کنند. انگلسش در مدت کمی از توافق ، مناطق تصرفی راتخلیه کرد، آمریکا نیز پیش ازموعد توافق عمل نمود ولی شوروی به رغم پایان مهلت شش ماهه درمناطق اشغالی ایران باقی ماند.
قوام السلطنه روز 29 بهمن ماه 1324 برای ملاقات با استالین به اتفاق هیاتی به مسکو رفتند. در اوایل اسفندهمان سال مقارن با زمانی که قوام نخست وزیر در مسکو اقامت داشت ، خبرگزاری شوروی در مورد تخلیه ایران از قوای ارتش سرخ اعلامیه ای به این شرح منتشر نمود. روز 25 فوریه ضمن مصاحبه با آقای قوام السلطنه نخست وزیر ایران تصمیم دولت شوروی به ایشان ابلاغ گردید دایر بر این که از روز دوم مارس قسمتی از نیروی شوروی از نواحی خراسان ، شاهرود و سمنان در خاور ایران که درآن جا آرامش نسبی برقرار است آغاز می شود اما نیروی شوروی در سایر نواحی تا روشن شدن اوضاع باقی خواهدماند.
این قول و قرارهایی که باشخص قوام درمسکو تنظیم یافته بود ایجادنگرانی شدیدی درمحافل سیاسی و مردم کردبه طوری که رهبراقلیت مجلس چهاردهم که هنوز چندروزی ازعمر مجلس باقی نمانده بودپشت تریبون قرارگرفت و گفت : ما میل داریم که حیات و موجودیت خودراتامین کنیم تادرعمل بادوستی یادولت شوروی بیشتر موفق شویم موجودیت مابدون امنیت داخلی درخطراست و شکی نیست امنیت داخلی و روشن شدن اوضاع مادام که خاک ایران از نیروهای خارجی تخلیه نشود میسر نخواهدبود.بنابراین ، این خودداری از تخلیه قسمتی ازخاک ایران بعد از برقرار نمودن آرامش درآن جا تعلیق به محال است.

اطلاعیه نخست وزیر ایران بامقامات شوروی درمسکو و درتهران باسفیرآن کشور
مذاکراتی که ازطرف نخست وزیرایران درمسکو با اولیاء دولت اتحادجماهیرشوروی سوسیالیستی آغازودرتهران پس ازورودسفیرکبیرشوروی ادامه یافت ، درتاریخ 15 فروردین 1325 مطابق با چهارم آوریل 1936 به نتیجه ذیل رسید ودرکلیه مسائل موافقت کامل حاصل گردید:
1-    قسمت های ارتش سرخ ازتاریخ 24 مارس 1946 یعنی یکشنبه چهارم فروردیم 1325 درظرف یک ماه و نیم تمام خاک ایران راتخلیه می نمایند.
2-    قراردادایجادشرکت مختلط نفت ایران و شوروی و شرایط آن ازتاریخ 14 مارس تا هفت ماه برای تصویب به مجلس شورای ملی پیشنهادخواهدشد.
3-    راجع به آذربایجان چون امرداخلی ایران است ، ترتیب مسالمت آمیز برای اصلاحات برطبق قوانین موجوده و باروح خیرخواهی نسبت به اهالی آذربایجان بین دولت و اهالی آذربایجان داده خواهدشد.   

این در حالی بودکه قوای نظامی ایران به منظور خلع ید از غائله آذربایجان به آن منطقه گسیل می شود ولی با دخالت ارتش سرخ شوروی در محدوده قزوین ، جلوی ارتش ایران گرفته شده و ازورودآن به منطقه آذربایجان جلوگیری می شود.
قرارداد واگذاری امتیاز نفت شمال به شوروی بین نماینده این کشور و قوام السلطنه نخست وزیر ایران منعقد می شود و رسمیت آن منوط به تصویب مجلس شورای ملی می گردد. با امضای قرارداد نفت ، همه کوشش شوروی معطوف به آن بود تا انتخابات مجلس پانزدهم هرچه زودتر برگزار شود و قرارداد به تصویب برسد. انتخاباتی که بنابر نقش فرقه دموکرات درآذربایجان ، قدرت حزب توده در تهران و موقعیت قوام در دولت ، ترکیب مجلس را به سودمدافعان تصویب توافقنامه نفت تضمین می کرد و این معنایی جز تایید خواست بی چون و چرای شوروی درپی نداشت. 
قوام درپاسخ به درخواست سادچیکوف پیرامون برگزاری هرچه زودتر انتخابات ، براین نکته همیشگی تکیه کردکه به خاطر اشغال کشور، امکان برگزاری انتخابات وجودندارد.این دیگر شوروی بودکه می بایست با فراخواندن نیروهای خود، راه چنین انتخاباتی را هموارسازد و آخرین مانع درمقابل دستیابی به نفت شمال را ازمیان بردارد. نخست وزیر ایران این بار کوشش برای خروج نیروهای شوروی را با محاسبه دقیق دیگری همراه ساخت که چاشنی آن تحریم انتخابات از جانب علما بود. او پنهانی با آیت الله بروجردی تماس گرفت و از وی خواست تا انجام انتخابات را درصورت ادامه اشغال کشور توسط ارتش سرخ تحریم کند.محاسبه قوام کارایی ویژه داشت. همه هراس شوروی و به ویژه فرقه دموکرات در آذربایجان برآن بود که به خصومت با دین و دینداری متهم شود. باقروف کارگزار استالین در باکو خطاب به عوامل خودکه برای تعلیمات وسازماندهی عملیات پنهانی به آذربایجان گسیل کرده بود، خاطرنشان ساخت که برای جلب هرچه بیشتر اهالی آذربایجان به سوی ما در درجه نخست به دین و خدمتگزاران دین توجه کافی بشود. و قوام در محاسبه پرمعناکه گویی نشان از آگاهی به هراس مسکو و باکو و عوامل بومی شان در آذربایجان داشت بلندپایه ترین خدمتگزاردین رابه تحریم انتخابات فرامی خواند.

آیت الله حائری یزدی می گوید: قوام السلطنه پیغام داد به ایشان که الآن ما چون مساله آذربایجان داریم احتیاج دارد به این که آیت الله بروجردی انتخابات را تحریم بکنند. به طورکلی تحریم بکنند. به همین دلیل که آذربایجان در اشغال است و این کار راکرد آقای بروجردی.
آقای بروجردی افراد را فرستادبه تمام شهرستان های ایران از علمای آن جا خواست که ایشان تلگراف بکنند که تا آذربایجان آزاد نشده انتخابات را دولت شروع نکند. مخالفت آیت الله بروجردی با انجام انتخابات در محافل سیاسی بازتابی گسترده داشت و جبهه تازه ای را دربرابر شوروی گشود.   
در نهایت با شکایت های متعدد ایران به سازمان ملل متحد و شورای امنیت آن و تصمیمات متعدد این مرجع بین المللی و مکاتبات دولت های آمریکا و انگلستان با شوروی و شگرد درخور ستایش قوام السلطنه در فریب استالین و حکومت وی مبنی بر واگذاری امتیاز نفت شمال به اتحاد جماهیر شوروی و دخالت مرجعیت شیعه در تحریم انتخابات مجلس شورای ملی، دولت قوام موفق گردید قوای نظامی شوروی را از زنجان و آذربایجان تخلیه نماید.
حکومت فرقه آذربایجان و رییس آن سیدجعفرپیشه وری که تخلیه این منطقه توسط ارتش سرخ شوروی و عدم پشتیبانی دولت این کشور نسبت به خودرا می بیند به باکو می گریزد و عملا منطقه اشغال شده آذربایجان و عملیات تجزیه طلبانه فرقه دموکرات در این منطقه به شکست منتهی می گردد و آذربایجان پس از یک دوره بسیاردشوار به مام میهن بازمی گردد.