به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
پیامبر صلیاللهعلیهوآله دست به شانه سلمان زده و فرمود: اگر علم به ثریا برود قوم سلمان به آن دست خواهند یافت. آیا از تاریخ میتوان اثبات کرد که این پیشگویی محقق نشده است یا تا الآن قوم سلمان ازنظر علمی پیشرفت چندانی نداشتهاند؟
پاسخ:
پیامبر صلیاللهعلیهوآله دست بر شانه سلمان زده و در فضیلت اهل فارس فرمایشی داشتند که به سه صورت در منابع ذکر شده است که عبارتاند از:
«لَوْ کَانَ الایمانُ عِنْدَ الثُّرَیَّا،» «لَوْ کَانَ الدِّینُ...» و «لَوْ کَانَ الْعِلْمُ...» این فرمایش هنگام نزول آیات ۵۴ سوره مائده (1) و ۳ سوره جمعه (2) و ۳۸ سوره محمد، (3) بیان شده است. این روایات از برخی از صحابه ازجمله حضرت علی علیهالسلام، جابر بن عبدالله انصاری و خود سلمان نقل شده است. (4) شاید بین واژگان دین، ایمان و علم رابطه عمیقی وجود داشته باشد؛ چونکه رسیدن به دین حقیقی بدون علم و معرفت حاصل نمیشود و ایمان خالص نیز بدون دین حق بهدست نمیآید. (5) این آیات قبل از ورود اسلام به ایران، خبر از قومی میدهد که در اسلام، پیشرو خواهند شد و موجبات ترقی اسلام را فراهم خواهند کرد. با نزول این آیات صحابه متعجب شده و از ماهیت آن قوم پرسیدند، پیامبر صلیاللهعلیهوآله دست بر شانه سلمان گذاشته و قوم موردنظر را از نسل سلمان و نژاد فارس معرفی کردند. بر همین اساس این آیات و روایات مرتبط از پیشگوییهای قرآن و پیامبر صلیاللهعلیهوآله بهشمار میآید.
تحقق پیشگویی
چه در فرمایش پیامبر صلیاللهعلیهوآله ایمان در ثریا باشد چه دین و چه علم، درهرصورت، در همان قرون اولیه اسلامی ایرانیان نسبت به هر سه پیشگام بودند. درزمینهٔ علمی، بزرگترین دانشمندان اسلامی ایرانی هستند، ابن خلدون بیان میکند که پیامبر صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«اگر دانش بر گردن آسمان درآویزد، قومی از مردم فارس بدان نائل میآیند و آن را بهدست میآورند.»
ابن خلدون در ذیل این حدیث میگوید «بهجز ایرانیان کسی به حفظ و تدوین علم قیام نکرد.» (6) اگر به تاریخ هم نگاه کنیم، بزرگترین دانشمندان اسلامی، اعم از محمد بن موسی خوازمی دانشمند قرن سومی و فارابی، زکریای رازی، ابنسینا، ابوریحان بیرونی و دهها دانشمند دیگر که در قرن چهارم و پنجم میزیستند،بیشتر آنها ایرانی هستند. «جرج سارتن» در یک تقسیمبندی هفت دورهای از تمدن اسلام، 350 سال اوج و شکوفایی تمدن اسلام را به دورههای 50 ساله تقسیم میکند و هر 50 سال را به نام یکی از دانشمندان که تأثیرگذارترین آنها در آن نیمقرن بودند تقسیم کرده است. نیمقرن اول که از سال 150 تا 200 هجری است جابر بن حیان پدر علم شیمی، دوره دوم از 200 تا 250 هجری قمری محمد بن موسی خوارزمی، دوره سوم که از 250 تا 300 هجری قمری است به نام محمد بن زکریای رازی نامگذاری شده است. دوره چهارم که از 300 تا 350 هجری قمری است علی بن حسین مسعودی تاریخنویس و جغرافیدان بزرگ و صاحب مروج الذهب، دوره پنجم از سال 350 تا 400 هجری قمری متعلق است به ابوالفاء بوزجانی به خاطر پیشرفت در علم مثلثات. دوره ششم که از سال 400 تا 450 هجری قمری است ابوریحان بیرونی که در اکثر علوم زمان خود تبحر داشت و معاصر با ابوعلی سینا بود. جرج سارتن ابوریحان را بر ابوعلی سینا ترجیح میدهد چراکه جامعیت بیشتری داشت. دوره هشتم که از 450 تا 500 هجری قمری است به نام خیام نامگذاری کرده است. هفت نفر از این هشت دانشمند ایرانی هستند. این نامگذاریها تا اول قرن ششم است. اگر از آن سده به بعد هم تقسیمبندی صورت میپذیرفت، باز نام خواجه نصیر و امثال ایشان روشنیبخش راه فرهنگ و تمدن اسلامی بودند؛ بنابراین سهم دانشمندان ایرانی در ساخت تمدن اسلامی بینظیر است. تمدن جهانی اسلام تنها از برخورد دو میراثی که تا آن زمان جنبه محلی و منطقهای داشت، یعنی میراث ایران و عرب شکل نگرفت. این دو میراث پیش از ظهور اسلام نیز با یکدیگر برخورد و تعامل داشتند، ولی هیچگاه به تشکیل یک تمدن بزرگ منجر نشد، بیتوجهی به آموزههای دینی که جوهرهی تمدن اسلامی را تشکیل میدهد، ما را از تحلیل درست و واقعبینانهی تشکیل این تمدن بازخواهد داشت. (7) بنابراین در همان قرون اولیه این پیشگویی پیامبر صلیاللهعلیهوآله محقق شد.
ازنظر دینی نیز اکثر دانشمندان بزرگ دینی جهان اسلام، ایرانی هستند، شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی که کتب اربعه شیعه نگاشتهاند هر سه اهل ایران هستند، حتی بزرگترین کتب حدیثی اهل سنت را نیز ایرانیان نوشتهاند که در رأسشان محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم نیشابوری قرار دارند؛ یعنی همین امروز در دانشگاههای الازهر، مدینه، مکه و... اهل سنت وقتی میخواهند حدیث بخوانند ناگزیر باید سراغ کتابهایی حدیثی بروند که ایرانیان نگاشتهاند. بزرگترین مورخان اسلامی اعم از طبری، بیهقی، دینوری و ... ایرانی هستند، بزرگترین مفسران اسلامی ایرانی هستند. ابن خلدون بدین مطلب تصریح دارد که بیشتر کسانی که احادیث اسلامی را حفظ کردهاند ایرانیان بودهاند. اصول فقه، علم تفسیر و کلام نیز توسط ایرانیان اوج گرفت. (8) یعنی در این زمینه فرمایش پیامبر صلیاللهعلیهوآله محقق شد.
ازنظر ایمان نیز میتوان ایرانیان را سرآمد دوران دانست، ایرانیان مقیم یمن که با دیدن کرامتی از حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله به ایشان ایمان آوردند، ایرانیان در فتوحات از ساسانیان دفاع نکردند، زیرا آموزههای قرآنی را از تعالیم دین زرتشتی غنیتر یافتند. زرینکوب نیز بدین مسئله اعتراف داشته و در مورد ایرانیان هنگام فتوحات میگوید: «رسم و آیین دیرینشان دستخوش اختلاف و تعصب روحانیون گشته بود، در آن روزگاران به چنین پیام دلنشینی نیاز داشتند.» (9)
نتیجه:
پیامبر پیشگویی کردهاند که ایرانیان در علم یا دین یا ایمان بر دیگر اقوام برتری خواهند یافت.
این پیشگویی در قرون اولیه و میانی اسلامی محقق شد و احتمال اینکه دوباره در آینده محقق شود منتفی نیست.
بهدلیل زمامداری شاهان بیکفایت در دوره معاصر درزمینهٔ علمی رکودی پیش آمد که با تولد جمهوری اسلامی تا قسمتی جبران شد و انشاءالله بهزودی همانند گذشته بلکه برتر از آن، دوباره ایرانیان در پرتو فرهنگ اهلبیت، به محقق شدن مجدد شکوه و عظمت علمی کمک خواهند کرد.
پینوشتها:
1. طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ ش، ج ۳، ص ۳۲۱
2. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر، وزاره الاوقاف، المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه، لجنه إحیاء کتب السنه، چاپ دوم، ۱۴۱۰ ق، ج ۸، ص ۴۶؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، مصر، دار الحدیث، مصر، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق، ج ۴، ص ۱۹۷۲
3. طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ ش، ج ۹، ص ۱۶۴؛ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق، ج ۲۶، ص ۴۲؛
4. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، تاریخ اصبهان، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۰ ق، ج ۱، ص ۲۵-۲۶.
5. فتلاوی، مهدی حمد، ثوره الموطئین للمهدی فی ضوء أحادیث أهل السنه، بیروت، دار الوسیله، ۱۴۱۸ ق، ص ۲۶۷.
6. ابن خلدون، عبدالرحمن (م 808)، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1408، ج1، ص 748.
7. آندره میکل، با همکاری هانری لوران، اسلام و تمدن اسلامی، ترجمه دکتر حسن فروغی، انتشارات سمت، 1381 ش، چاپ اول، ج 2، ص 667.
8. ابن خلدون، عبدالرحمن (م 808)، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1408، ج1، ص 748.
9. زرینکوب، عبدالحسین، دوقرن سکوت، انتشارات احمد علمی، تهران، 1344 ش، ص 42.
نظر شما