تاریخ اسلام

حضرت فاطمه زهرا(س)؛ الگویی ماندگار از اخلاق، عفاف و وفاداری به ولایت

اخبار دینحضرت فاطمه زهرا(س)، دختر پیامبر اکرم(ص) و حضرت خدیجه(س)، از شخصیت‌های برجسته تاریخ اسلام هستند که در منابع دینی و روایی، جایگاهی ویژه دارند. در روایت‌های اسلامی، آن حضرت به‌عنوان الگویی از ایمان، اخلاق نیکو، ساده‌زیستی، عفاف، مهربانی و دفاع از حق معرفی شده‌اند؛ ویژگی‌هایی که ابعاد گوناگون زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی ایشان را در بر می‌گیرد.

کوثر فقط نهری در بهشت نیست؛ راز ماندگاری پیام حضرت فاطمه(س) در برابر ظلم

اخبار دینحضرت فاطمه زهرا(س) در روزگاری از حق دفاع کرد که بسیاری سکوت را بر ایستادگی ترجیح داده بودند. سوره کوثر، فراتر از بشارت به خیری فراوان، روایتی از ماندگاری حقیقت و انتقال مسئولیت از نسلی به نسل دیگر است؛ روایتی که با خطبه فدکیه، حماسه کربلا و پرسش‌های انسان امروز پیوند می‌خورد.

شهادت حضرت زهرا(س) و سقط حضرت محسن(ع)؛ روایت منابع حدیثی و تاریخی

اخبار دینماجرای شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) و سقط فرزند ایشان، حضرت محسن(ع)، در شماری از منابع روایی شیعه و برخی متون کلامی قرون نخست اسلامی بازتاب یافته است. گزارش منسوب به ضرار بن عمرو در کتاب «التحریش» و روایات نقل‌شده در «الکافی» و «الاختصاص» از جمله متونی هستند که برای بررسی پیشینه این موضوع مورد استناد قرار می‌گیرند. این منابع از نام‌گذاری حضرت محسن(ع) پیش از تولد تا گزارش‌هایی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) سخن می‌گویند؛ گزارش‌هایی که بررسی تاریخی آنها به ارزیابی مستقل اسناد و محتوای هر روایت نیاز دارد.

راز آرامش خانه علی

تحلیلی بر پیوند کار مولد، سادگی آگاهانه و بخشش در سیره حضرت علی و حضرت فاطمه

اخبار دینبر خلاف تصور رایج که آرامش را در انباشت دارایی یا زهد انفعالی خلاصه می‌کند، زیست علوی با ترکیب کار بدنی سخت، قناعت هدفمند و بخشش در تنگنا، الگویی پایدار از امنیت روانی و کرامت انسانی پدید آورد.

از دانیال نبی(ع) در شوش تا قیدار نبی در زنجان؛ روایت منابع تاریخی از آرامگاه پیامبران الهی در ایران

اخبار دیناز آرامگاه دانیال نبی(ع) در شوش تا مقبره منسوب به حیقوق نبی در تویسرکان و محل منتسب به یوشع نبی در اصفهان، برخی شهرهای ایران با روایت‌هایی درباره زندگی و آرامگاه پیامبران پیوند خورده‌اند. منابع تاریخی و کتاب‌های قصص انبیا، گزارش‌هایی از محل سکونت و دفن پیامبران و نسل آنان نقل کرده‌اند؛ گزارش‌هایی که از نظر میزان اعتبار و قطعیت یکسان نیستند.

مادر گمنام علی بن یقطین؛ زنی که نامش در تاریخ نماند، اما ردّ ایمانش ماندگار شد

اخبار دینعلی بن یقطین، وزیر هارون‌الرشید و از یاران امام موسی کاظم(ع)، در دل دستگاه خلافت عباسی به یاری شیعیان می‌پرداخت؛ اما در پسِ زندگی او، داستان مادری قرار دارد که اطلاعات اندکی از نام و زندگی‌اش در منابع تاریخی ثبت شده است. بازخوانی این زندگی، فرصتی برای تأمل در نقش تربیت خانوادگی و انتقال محبت اهل‌بیت(ع) از نسلی به نسل دیگر فراهم می‌کند.

بررسی زمان نزول سوره مبارکه نصر پیش از فتح مکه بر اساس ظرایف نحوی زبان عربی

اخبار دینچرا در سوره نصر از «إِذَا» به معنای «هنگامی که» استفاده شده، نه «إِذْ»؟ یک تفاوت ظریف در زبان عربی، بحثی مهم درباره زمان نزول این سوره برانگیخته است؛ آیا آیات سوره نصر بشارتی از پیروزی پیش از وقوع آن بوده‌اند؟

سجده خاندان یعقوب(ع) در برابر یوسف(ع)؛ پاسخ مفسران به یک پرسش قرآنی

اخبار دینچرا پیامبری چون حضرت یعقوب(ع) در برابر فرزندش حضرت یوسف(ع) سجده کرد؛ مگر سجده مخصوص خداوند نیست؟ این پرسش با آیه‌ای از سوره یوسف گره خورده است که از سجده خاندان یعقوب(ع) در برابر یوسف(ع) خبر می‌دهد. بررسی دیدگاه مفسران نشان می‌دهد که پاسخ این مسئله را باید در تفاوت میان سجده عبادت و سجده تکریم جست‌وجو کرد؛ تمایزی که راز این صحنه قرآنی را روشن می‌کند.

معرفی کتاب «قله جهاد تبیین فاطمی»؛ پژوهشی درباره زندگی تا شهادت حضرت زهرا(س)

اخبار دینچگونه می‌توان از زندگی، مواضع تاریخی و خطبه‌های حضرت فاطمه زهرا (س) به درکی عمیق‌تر از تحولات صدر اسلام رسید؟ کتاب «فاطمه زهرا (س) از ولادت تا شهادت» نوشته آیت‌الله سید محمدکاظم قزوینی، با بررسی فرازهای گوناگون زندگی بانوی دو عالم، از فضائل و سیره خانوادگی تا ماجرای فدک و خطبه فدکیه، زمینه‌ای برای بازخوانی تاریخ فاطمی و تبیین ابعاد اعتقادی و تاریخی آن فراهم می‌کند.

هویت علویان در منابع اسلامی؛ مرز میان گزارش‌های تاریخی و باورهای اعتقادی

اخبار دیننام علویان در طول تاریخ اسلام با روایت‌ها و برداشت‌های متفاوتی همراه بوده است؛ از پیوند با خاندان پیامبر(ص) و تشیع اثنی‌عشری تا انتساب به جریان‌هایی چون نصیریه. اما این شباهت‌ها و تفاوت‌ها از کجا سرچشمه می‌گیرند و منابع تاریخی درباره باورهای این گروه چه می‌گویند؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند بازخوانی انتقادی اسناد و تفکیک عنوان‌های مذهبی از یکدیگر است.

قرآن چگونه از پیروزی پیامبر(ص) و شکست دشمنانش روایت می‌کند؟

اخبار دینسوره‌های کافرون، نصر و مسد، با ترسیم سه مقطع معنادار از مسیر دعوت پیامبر اسلام(ص)، از پایداری بر اصول توحیدی و تحقق وعده یاری خداوند تا سرانجام دشمنی با پیامبر سخن می‌گویند؛ آیاتی که در کنار یکدیگر، روایتی از ایستادگی در برابر مخالفان، گشایش مسیر دعوت اسلامی و ضرورت فروتنی پس از پیروزی ارائه می‌کنند.

پیامبر(ص) چگونه با زیست صادقانه، آیین محمدی را ماندگار کرد؟

اخبار دینصداقت پیامبر اکرم(ص) تنها به دوران پیش از بعثت و شهرت ایشان به «محمد امین» محدود نمی‌شد؛ آن حضرت حتی در اوج قدرت و محبوبیت نیز حقیقت را بی‌پرده بیان می‌کرد.

از غرور ثروت تا سقوط سپاه ابرهه؛ سه سوره قرآن چه هشداری به انسان می‌دهند؟

اخبار دینسپاه ابرهه با فیل‌های جنگی و نیرویی عظیم برای ویران کردن کعبه به سوی مکه حرکت کرد، اما سرانجام در تحقق هدف خود ناکام ماند؛ روایتی که سوره فیل آن را بازگو می‌کند. در کنار این ماجرا، سوره‌های عصر و همزه نیز با هشدار درباره هدررفتن سرمایه عمر، دلبستگی به ثروت و تحقیر دیگران، تصویری از فرجام رفتار انسان ارائه می‌دهند؛ سه سوره کوتاه که از مسئولیت‌پذیری، اخلاق و محدودیت قدرت مادی سخن می‌گویند.

علامه امینی چگونه حافظه تاریخی جهان اسلام را احیا کرد؟

اخبار دینتلاش برای نجات نسخه‌های خطی، بازخوانی مستند تاریخ اسلام و گردآوری منابع مذاهب مختلف در کتابخانه امیرالمؤمنین(ع) در نجف، بخشی از میراث علمی علامه عبدالحسین امینی است؛ عالمی که با تألیف «الغدیر» و پیوند پژوهش تاریخی با مطالعات حدیثی و کلامی، نقشی ماندگار در حفظ میراث مکتوب و بازخوانی تاریخ اندیشه اسلامی ایفا کرد.

زمان در نگاه مورخان مسلمان چگونه ساخته شد؟ / خوانشی نو از مفهوم تاریخ جهانی در صدر اسلام

تاریخ جهانکتاب «از آغاز تا انجام؛ بازنمایی مفهوم زمان در تاریخ‌نگاری صدر اسلام» نوشته فاطمه سادات میررضی، با مقدمه‌ای از رسول جعفریان، به بررسی این پرسش می‌پردازد که مسلمانان نخستین چگونه گذشته و آینده را درک می‌کردند. این پژوهش نشان می‌دهد که در تاریخ‌نگاری کهن اسلامی، زمان نه صرفاً یک توالی تقویمی، بلکه محوری پیوسته از آفرینش تا فرجام جهان بوده است که در پیوند با باورهای دینی، معنای حوادث تاریخی را شکل می‌داده است.

آنچه درباره آغاز ورود اسلام به ایران می‌دانستیم، درست بود؟ روایت تازه‌ای که تاریخ را بازخوانی می‌کند

اخبار دینپژوهشی تازه با بازخوانی منابع سریانی، یونانی و عربی و همچنین بررسی شواهد باستان‌شناختی و سکه‌های واپسین دوره ساسانی، روایت رایج درباره زمان آغاز ورود اسلام به ایران را مورد بازنگری قرار داده است؛ بر اساس این پژوهش، این روند برخلاف دیدگاه مشهور که آن را به سال ۱۲ق/۶۳۳م نسبت می‌دهد، از زمان پیامبر(ص) و در سال ۷ق/۶۲۸م آغاز شده و جنگ ذی‌قار نیز به‌عنوان نخستین رویارویی اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان مطرح شده است.

راز یک روایت بحث‌برانگیز؛ چرا علمای امت با انبیای بنی‌اسرائیل مقایسه شده‌اند؟

اخبار دینروایتی با این مضمون که «علمای امت من همچون انبیای بنی‌اسرائیل‌اند» یا در برخی نقل‌ها «برتر از انبیای بنی‌اسرائیل هستند»، سال‌هاست محل پرسش و بحث است؛ روایتی که در نگاه نخست، مقایسه‌ای میان جایگاه عالمان دین و پیامبران الهی را مطرح می‌کند. اما مقصود از «علما» در این حدیث چه کسانی هستند و منظور از «انبیای بنی‌اسرائیل» کدام دسته از پیامبران است؟ مرحوم کاشف‌الغطاء در پاسخ به این پرسش، با تفکیک میان ائمه(ع)، فقهای شیعه و مراتب مختلف انبیا، تلاش کرده است معنای این روایت را روشن کند.

راز شکل‌گیری سقیفه چه بود؟ ۴ عاملی که مسیر خلافت را تغییر داد

اخبار دینپس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، انتظار می‌رفت با توجه به زمینه‌سازی‌هایی که از سوی پیامبر(ص) صورت گرفته بود، امیرالمؤمنین(ع) مسئولیت اداره جامعه اسلامی را بر عهده بگیرد؛ اما در عمل، اتفاقی متفاوت رخ داد و جریان سیاسی جدیدی در سقیفه بنی‌ساعده شکل گرفت. این حادثه در نهایت موجب شد امام علی(ع) از روند اصلی تصمیم‌گیری سیاسی کنار گذاشته شود و مسیر خلافت به شکلی متفاوت ادامه پیدا کند.

احکام ۱۴۰۰ سال پیش چگونه با دنیای امروز هماهنگ می‌شوند؟ راز پویایی فقه چیست؟

اخبار دینچهارده قرن از ظهور اسلام گذشته و جهان امروز با دنیای آن روز تفاوت‌های بنیادینی پیدا کرده است؛ از فناوری و سبک زندگی گرفته تا ساختارهای پیچیده اجتماعی و نیازهای تازه انسان. با این حال، این پرسش همچنان مطرح است که چگونه احکامی که ریشه در قرن‌های گذشته دارند می‌توانند پاسخ‌گوی مسائل جدید باشند؟ پاسخ را باید در تفاوت میان احکام ثابت و متغیر و همچنین نقش «زمان و مکان» در اجتهاد جست‌وجو کرد؛ جایی که اصول ثابت شریعت در کنار موضوعات متحول زندگی انسان، امکان شکل‌گیری پاسخ‌های جدید فقهی را فراهم می‌کند.

نجات دختران از مرگ در عصر جاهلیت؛ روایت صعصعة بن ناجیه و پیشینه وَأد

اخبار دین«وَأد»؛ نامی که با یکی از تلخ‌ترین تصاویر دوران جاهلیت گره خورده است؛ اما آیا همه عرب‌ها دختران خود را زنده‌به‌گور می‌کردند؟ روایت‌های تاریخی از ماجرای قیس بن عاصم و دختران بنی‌تمیم تا داستان نجات صدها دختر توسط صعصعة بن ناجیه، تصویری پیچیده‌تر از این پدیده ارائه می‌کنند؛ رفتاری که در بخشی از جامعه عرب پیش از اسلام وجود داشت، اما نمی‌توان آن را رسمی فراگیر و یکسان در میان تمام قبایل دانست.

تقوا؛ معیار الهی قبولی اعمال در قرآن/ ماجرای دو فرزند آدم(ع) چه می‌گوید؟

اخبار دیندو فرزند حضرت آدم(ع) هر دو برای تقرب به خداوند قربانی کردند، اما تنها قربانی یکی از آنان پذیرفته شد؛ تفاوتی که قرآن کریم در آیه ۲۷ سوره مبارکه مائده، راز آن را در یک معیار بنیادین بیان می‌کند: «تقوا». آنجا که می‌فرماید: «إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»؛ یعنی قبولی عمل، بیش از ظاهر آن، به شاکله و تقوای انسان وابسته است.

سلاح نامرئی مسلمانان در بدر چه بود؟؛ رازی که امروز فراموش کرده‌ایم

اخبار دیندر بدر، همه محاسبات مادی از برتری دشمن حکایت داشت؛ اما مسلمانان در لحظه‌ای که راه‌ها را بسته می‌دیدند، دست به استغاثه برداشتند و قرآن از پاسخ خداوند به این فریاد کمک‌خواهی سخن می‌گوید: «إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ». داستان بدر فقط روایت یک نبرد تاریخی نیست؛ یادآوری این حقیقت است که در سخت‌ترین لحظات، مؤمن می‌تواند در کنار تلاش و استفاده از اسباب، امید خود را به یاری الهی گره بزند.

از مدینه تا قم؛ چگونه حضرت معصومه(س) ایمان را به یک حرکت تاریخی تبدیل کرد؟

اخبار دینهجرت حضرت معصومه(س) تنها سفری برای دیدار با امام رضا(ع) نبود؛ روایتی از ایمانی بود که در بزنگاه تاریخ، سکون را کنار گذاشت و به حرکت، مسئولیت و پذیرش رنج رسید. بانویی که سفرش ناتمام ماند، اما حضورش در قم مسیری تازه برای شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین کانون‌های علمی و معنوی تشیع گشود.