به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
برترین مرتبه شجاعت در اسلام کدام است؟
پاسخ:
در آموزههای دینی، شجاعت بهعنوان یک فضیلت برجسته و نشانهای از استواری ایمان معرفی شده است. ارزشمندترین جلوه شجاعت و دلاوری، جهاد در راه خدا ذکر شده که زکات و نشانه اصالت این خصلت محسوب میگردد. نمونههای عینی شجاعت، همچون مقاومت در برابر باطل و استقامت در مواجهه با دشمنان، در سرگذشت پیامبران به تصویر کشیده شده است.
نوشتار حاضر به بررسی برترین مرتبه شجاعت در اسلام میپردازد.
مراتب و مصادیق شجاعت و دلاوری
در منابع دینی برای شجاعت، مراتب و مصادیقی ازنظر شدت و ضعف قرار داده شده است ازجمله: شجاعت در میدان نبرد، شجاعت در مبارزه با نفس اماره، شجاعت در غلبه بر مشکلات زندگی که در ادامه هرکدام توضیح داده میشود.
1. شجاعت در میدان نبرد
دلیری در میدان نبرد از مصادیق و مراتب شجاعت است؛ زمانیکه در مواجهه با خطر کشته شدن، اسارت، غارت شدن و شکست، انسان نهراسد. قرآن شجاعت را از شرایط طالوت برای فرماندهی بنیاسرائیل در میدان جنگ معرفی کرده است:
«وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً قالُوا أَنَّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَهً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَهً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ یُؤْتی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ؛ (1)
پیامبرشان به آنها گفت: "خداوند (طالوت) را برای زمامداری شما مبعوث (و انتخاب) کرده است؛" گفتند: "چگونه او بر ما حکومت کند، بااینکه ما از او شایستهتریم و او ثروت زیادی ندارد؟!" گفت: "خدا او را بر شما برگزیده و او را در علم و (قدرت) جسم، وسعت بخشیده است. خداوند، ملکش را به هر کس بخواهد، میبخشد و احسان خداوند، وسیع است و (از لیاقت افراد برای منصبها) آگاه است.»
از امام صادق علیهالسلام نقل شده که شخص شجاع را در میدان جنگ بشناس: «ثَلَاثَهٌ لَا تُعْرَفُ إِلَّا فِی ثَلَاثَهِ مَوَاطِنَ لَا یُعْرَفُ الْحَلِیمُ إِلَّا عِنْدَ الْغَضَبِ وَ لَا الشُّجَاعُ إِلَّا عِنْدَ الْحَرْبِ وَ لَا أَخٌ إِلَّا عِنْدَ الْحَاجَهِ؛ (2)
سه کساند که جز در سهجا شناخته نمیشوند: بردبار جز در هنگام خشم، شجاع جز در جنگ و برادر جز در هنگام نیازمندی.»
امیرالمؤمنین علیهالسلام درباره شجاعت خود در میدان نبرد میفرماید:
«وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا وَ لَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا؛ (3)
به خدا سوگند اگر همه عرب برای نبرد با من پشتبهپشت یکدیگر بدهند، من از میدان مبارزه با آنها روی برنمیگردانم (و در برابر آنها میایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم) و اگر فرصت دست دهد که بر گردنِ گردنکشان عرب مسلّط شوم، بهسرعت بهسوی آنها (برای پیکار) خواهم شتافت.»
همچنین فرمودند:
«وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلیاللهعلیهوآله أَنِّی لَمْ أَرُدَّ عَلَی اللَّهِ وَ لَا عَلَی رَسُولِهِ سَاعَهً قَطُّ وَ لَقَدْ وَاسَیْتُهُ بِنَفْسِی فِی الْمَوَاطِنِ الَّتِی تَنْکُصُ فِیهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَهً أَکْرَمَنِی اللَّهُ بِهَا؛ (4)
اصحاب و یاران رازدار محمّد صلیاللهعلیهوآله بهخوبی میدانند که من هرگز به معارضه با (احکام و دستورات) خدا و پیامبرش برنخاستم، (بلکه پیوسته چشم بر امر و گوش بر فرمان بودم.) من با جان خود درصحنههای نبردی که شجاعان فرار میکردند و گامهایشان به عقب برمیگشت او را یاری کردم. این شجاعتی است که خداوند مرا به آن اکرام کرد.»
2. شجاعت در مبارزه با نفس اماره
از دیگر مراتب شجاعت، غلبه بر نفس اماره و هوای نفس یا شجاعت اخلاقی نام دارد. از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نقل شده است:
«أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَوَاه؛ (5)
شجاعترین مردم کسی است که بر هوای نفس خود غلبه کند.»
از این مبارزه به جهاد اکبر نام برده شده است. امام صادق علیهالسلام فرمودند: «رسول خدا صلیاللهعلیهوآله گروهی را [برای جنگ] فرستاد هنگامیکه بازگشتند، فرمودند: مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِیَ الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلیاللهعلیهوآله وَ مَا الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ؛ (6) خوشا به حال مردمی که جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اکبر بر آنان باقی مانده است. گفته شد: ای رسول خدا جهاد اکبر چیست؟ فرمودند: "جهاد و پیکار با نفس.»
بنابراین شجاعت در مبارزه با نفسِ اماره برترین مرتبه شجاعت محسوب میشود.
3. شجاعت در مواجهه با مشکلات زندگی
صبر در برابر مشکلات و فرازوفرودهای زندگی از دیگر مراتب شجاعت دانسته شده است. امام علی علیهالسلام فرمودند:
«الصَّبْرُ شَجَاعَه؛ (7)
صبر، شجاعت و دلاوری است.»
بدیهی است صبر چه در مقابل عوامل معصیت باشد، چه در مسیر اطاعت پروردگار، چه در برابر مصائب روزگار انجام گیرد، (8) نوعی شجاعت محسوب میشود و تنها شجاعاناند که از عهده شکیبایی در این مراحل سهگانه برمیآیند.
نتیجه:
شجاعت بهعنوان یک فضیلت اخلاقی در مقابل رذیله «جُبن» (ترس مذموم) قرار دارد. شجاعت یکی از فضیلتهای اخلاقی مورد توجه آیات و روایات قرار گرفته است. در منابع دینی برای شجاعت، مراتب و مصادیقی ازنظر شدت و ضعف قرار داده شده است ازجمله: شجاعت در میدان نبرد، شجاعت در مبارزه با نفس اماره، شجاعت در غلبه بر مشکلات زندگی. شجاعت در مبارزه با نفس اماره، برترین مرتبه شجاعت محسوب میشود.
پینوشتها:
1. سوره بقره، آیه 247.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلیاللهعلیهوآله، ص 316، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، 1363 ق.
3. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، 1 نامه 45، ص 418، هجرت، قم، چاپ اول، 1414 ق.
4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، خطبه 197، ص 311، هجرت، قم، چاپ اول، 1414 ق.
5. ابنبابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، ص 195، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ اول، 1403 ق.
6. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج5، ص 12، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
7. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، حکمت 4، ص 469، هجرت، قم، چاپ اول، 1414 ق.
8. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج2، ص 91، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
نظر شما