گروه اندیشه:دکتر هومن قاپچی، فوق دکترای مدیریت رسانه و علوم شناختی دانشگاه تهران در مقاله ای که در اختیار خبرگزاری خبرآنلاین قرار داده، به موضوع جام جهانی ۲۰۲۶ همزمان با اوج گیری اخبار توافق میان ایران و آمریکا و روایت های حاصل از این موقعیت پرداخته است. او در مقاله خود تاکید می کند که جامعهٔ ایران در آستانهٔ دو «بازی بزرگ» ورزشی و سیاسی قرار گرفته که بیش از هر چیز، میدان نبرد بر سر «ادراک عمومی» و مدیریت روایتهاست. متن حاضر تبیین میکند که دوران دوگانه انگاری سنتی «میدان و دیپلماسی» به سر آمده و اکنون با ورود به عصر مثلث راهبردی «ذهن، میدان و دیپلماسی»، ذهن انسان و استقلال شناختی جامعه به قلمرو اصلی حکمرانی و رقابت بدل شده است. قاپچی معتقد است در این میان، «مخاطب خاکستری» ایران که محصول زیست در شرایط بحرانی، تحریم و نوسانات اقتصادی است، میان دو لبهٔ قیچی «خستگی شناختی» (ناشی از بمباران اخبار منفی) و «یادگیری جمعی» (تحمل ابهام و عبور از فرضیات قطعی) نوسان میکند. بازار افکار عمومی ایران امروز تحت چارچوب «اقتصاد انتظارات» قرار دارد؛ جایی که خوشبینی یا بدبینی افراطی میتواند جامعه را به سقوط یا سر سرخوردگی بکشاند. از همین رو، این مقطع تاریخی سه آزمون حیاتی شامل «سواد شناختی» در تمایز شایعه از واقعیت، بازسازی «سرمایه اجتماعی» و در نهایت دستیابی به خاصیت «پادشکنندگی» (قویتر شدن از دل بحران) را پیش روی ایرانیان میگذارد. نویسنده نتیجه میگیرد که مهمترین مسابقهٔ سال ۲۰۲۶ نه در ورزشگاههای مدرن نیویورک یا مکزیکوسیتی، بلکه در لایههای ذهن میلیونها مخاطب ایرانی برای گذار از مصرف منفعلانهٔ اطلاعات به سمت کنشگریِ عاقلانه، واقعبینانه و محتاطانه برقرار است. این مقاله را در ادامه می خوانید:
****
روزهای پایانی بهار و آغاز تابستان ۲۰۲۶ فرا رسیده است. میلیونها ایرانی در خانهها، کافهها و شبکههای اجتماعی در حال دنبال کردن مسابقات جام جهانی هستند. جامی که برای نخستین بار در تاریخ، نه در یک کشور، بلکه به صورت همزمان در سه کشور ایالات متحده آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار میشود؛ سه کشوری که هر یک نماد بخشی از جهان امروز هستند: آمریکا به عنوان قدرت هژمون رسانه و فناوری، کانادا به عنوان نماد چندفرهنگی چند قومیتی و مکزیک به عنوان نقطه اتصال جنوب و شمال جهان به یکدیگر.
آیا ما فقط تماشاگر رویدادها هستیم یا همزمان در حال ساختن تفسیر خود از آنها نیز هستیم؟ این پرسش، در ظاهر شاید فلسفی به نظر برسد، اما در عمل به یکی از مهمترین مسائل امروز جامعه ایران مربوط است؛ جامعهای که همزمان با چند بحران، چند امید و چند افق مبهم روبهروست
همزمان، اخبار مربوط به توافق احتمالی میان ایران و ایالات متحده نیز در صدر توجه افکار عمومی قرار دارد. یک اظهار نظر از سوی وزیر امور خارجه، یک خبر غیررسمی در رسانههای خارجی، یک تحلیل اقتصادی در شبکههای اجتماعی و حتی یک توییت، میتواند انتظارات عمومی را تغییر دهد، بازارها را دستخوش نوسان کند و موجی از امید، نگرانی، خشم یا خوشبینی را در جامعه به راه اندازد.
در نگاه اول، فوتبال و دیپلماسی دو جهان متفاوتاند؛ یکی عرصه سرگرمی و دیگری حوزه سیاست. اما در جهان امروز، این دو نقطه اشتراک مهمی دارند: هر دو به میدان رقابت بر سر ادراک عمومی تبدیل شدهاند. اگر تا چند دهه پیش، امنیت ملی را صرفاً در نسبت با قدرت نظامی تعریف میکردیم و بعدها دیپلماسی را به عنوان مکمل میدان پذیرفتیم، اکنون باید بپذیریم که معادله پیچیدهتر شده است.
ما دیگر تنها با دوگانه «میدان و دیپلماسی» مواجه نیستیم؛ بلکه وارد عصر مثلث راهبردی ذهن، میدان و دیپلماسی شدهایم. امروز، پیروزی در میدان بدون اقناع ذهنها پایدار نمیماند و موفقیت در دیپلماسی بدون مدیریت ادراک عمومی، به سرمایه اجتماعی تبدیل نخواهد شد.
ذهن انسان، به مهمترین عرصه رقابت دولتها، رسانهها و بازیگران غیردولتی تبدیل شده است. در روزگاری که خبرها با سرعتی بیسابقه از برابر چشم و ذهن ما عبور میکنند، کمتر فرصتی باقی میماند تا از خود بپرسیم: آیا ما فقط تماشاگر رویدادها هستیم یا همزمان در حال ساختن تفسیر خود از آن ها نیز هستیم؟
این پرسش، در ظاهر شاید فلسفی به نظر برسد، اما در عمل به یکی از مهمترین مسائل امروز جامعه ایران مربوط است؛ جامعهای که همزمان با چند بحران، چند امید و چند افق مبهم روبهروست. از یکسو جهان به استقبال جام جهانی ۲۰۲۶ میرود؛ رویدادی که همیشه فراتر از فوتبال بوده و حالا بیش از هر زمان دیگری به صحنهای برای بازنمایی قدرت نرم، روایتسازی رسانهای و مدیریت افکار عمومی بدل شده است.
از سوی دیگر، بحثهای مربوط به مذاکرات احتمالی سیاسی نیز بار دیگر فضای عمومی را درگیر کردهاند؛ موضوعی که نهفقط در سطح دیپلماسی، بلکه در سطح روان جمعی، انتظارات اجتماعی و رفتار رسانهای اهمیت دارد.
در چنین فضایی، شاید بتوان گفت جامعه ایران در آستانه دو «بازی بزرگ» قرار گرفته است؛ یکی در زمین فوتبال و دیگری در زمین سیاست. اما آنچه این دو را به هم شبیه میکند، فقط هیجان یا حساسیت شان نیست. شباهت اصلی در این است که هر دو، صحنههایی برای رقابت بر سر «ادراک عمومی» هستند.
مخاطب خاکستری امروز ایران، محصول زیست در شرایط پیچیده و پرابهام است. او تحریم را تجربه کرده، نوسانات اقتصادی را لمس کرده، با بحرانهای اجتماعی مواجه شده و همزمان، در معرض انبوهی از روایتهای متعارض قرار گرفته است. این مخاطب، دیگر همان مخاطب یک دهه پیش نیست. او بیشتر مقایسه میکند...اما در عین حال، خستگی شناختی نیز او را تهدید میکند. مواجهه مداوم با اخبار منفی، پیشبینیهای ناکام و قطبیسازیهای شدید، میتواند او را به سمت انفعال و بیتفاوتی سوق دهد. از این رو، مهمترین رقابت سالهای پیش رو، رقابت برای تصاحب این مخاطب خاکستری خواهد بود
مخاطب خاکستری؛ بازیگر اصلی صحنه
در سالهای اخیر، تحلیلگران سیاسی و رسانهای بارها از مفهوم «مخاطب خاکستری» سخن گفتهاند. این مخاطب، نه در اردوگاه موافقان سرسخت قرار میگیرد و نه در صف مخالفان قطعی. او رأی میدهد، اما الزاماً سیاسی نیست. خبرها را دنبال میکند، اما به سادگی اعتماد نمیکند.
از وضعیت موجود ناراضی است، اما لزوماً خواهان برهم زدن همه چیز نیست. مخاطب خاکستری امروز ایران، محصول زیست در شرایط پیچیده و پرابهام است. او تحریم را تجربه کرده، نوسانات اقتصادی را لمس کرده، با بحرانهای اجتماعی مواجه شده و همزمان، در معرض انبوهی از روایتهای متعارض قرار گرفته است.
این مخاطب، دیگر همان مخاطب یک دهه پیش نیست. او بیشتر مقایسه میکند. بیشتر راستیآزمایی میکند. بیشتر از طنز و میم و گیف و لگو برای مدیریت اضطراب استفاده میکند. و بیش از گذشته نسبت به روایتهای مطلق بدبین است.
اما در عین حال، خستگی شناختی نیز او را تهدید میکند. مواجهه مداوم با اخبار منفی، پیشبینیهای ناکام و قطبیسازیهای شدید، میتواند او را به سمت انفعال و بیتفاوتی سوق دهد. از این رو، مهمترین رقابت سالهای پیش رو، رقابت برای تصاحب این مخاطب خاکستری خواهد بود.
در فوتبال، نتیجه فقط با گل زده یا گل خورده تعیین نمیشود؛ نحوه چینش تاکتیکی، مدیریت لحظههای بحرانی، واکنش نیمکت و حتی روایت رسانهای پس از بازی، همه در ذهن تماشاگر نقش میبندد. در سیاست نیز ماجرا فقط به امضا یا عدم امضای یک توافقنامه ختم نمیشود؛ انتظاراتی که پیش از هر خبر شکل میگیرد، درک عمومی از آینده را میسازد و گاهی حتی از خودِ واقعیت مهمتر میشود.
جامعهای آونگ میان خستگی شناختی و یادگیری جمعی
اگر بخواهیم وضعیت جامعه ایران را در این مقطع توصیف کنیم، شاید دقیقترین عبارت این باشد: ما درست در میانۀ پیوستاری از خستگی شناختی و یادگیری جمعی ایستادهایم. خستگی شناختی یعنی ذهن جمعی، پس از عبور از بحرانهای پیاپی، دیگر مثل گذشته ظرفیت واکنشهای هیجانی فوری و بیوقفه را ندارد. جامعه، به تعبیر فوتبالی، چندین بار در وقت اضافه تحت فشار قرار گرفته و طبیعی است که حالا خواهان بازیای حسابشدهتر، آرامتر و کماشتباهتر باشد.
از سوی دیگر، همین تجربههای سخت، نوعی یادگیری جمعی هم به همراه آوردهاند؛ یادگیریای که باعث میشود مردم، نهادها و حتی رسانهها نسبت به وعدههای سادهسازیشده، موجهای هیجانی و روایتهای قطعی، احتیاط بیشتری نشان دهند.
این وضعیت را میتوان نوعی «امید محتاطانه» نامید؛ امیدی که نه سادهلوحانه است و نه به شکلی فلجکننده بدبین. امید محتاطانه یعنی جامعه هنوز میخواهد به آینده نگاه کند، اما دیگر حاضر نیست هر وعدهای را مثل یک گل دقیقه ۹۰ باور کند. میداند که بازی ۹۰ دقیقه نیست؛ گاهی وقت اضافه دارد، گاهی پنالتی، گاهی VAR، و گاهی هم داوریای که باید دربارهاش صبور بود. در سیاست هم همینطور است: جامعه آموخته که نباید با هر خبر، همزمان پیراهن شادی بپوشد یا خاکستر یأس بر سر بریزد. بلکه باید صبر کند، بسنجد و بهجای تکیه بر هیجان، به تحلیل متکی باشد.
در فضای سیاسی و رسانهای، انتظارات مردم گاهی از خودِ رخداد مهمتر میشوند. اگر جامعه از قبل تصور کند که یک اتفاق قرار است همهچیز را یکباره حل کند، با کوچکترین تأخیر یا ابهام، بهسرعت سرخورده میشود. برعکس، اگر انتظارات بیش از حد منفی شکل بگیرد، حتی دستاوردهای واقعی هم دیده نمیشوند. این همان جایی است که «نیمکت روانی جامعه» تحت فشار قرار میگیرد؛ جایی که بازی شاید هنوز مساوی باشد، اما تماشاگران یا خود را در آستانه پیروزی میبینند یا در آستانه شکست
مخاطب ایرانی امروز؛ میان امید و احتیاط
شاید مهمترین ویژگی مخاطب ایرانی امروز، تحمل بالاتر نسبت به ابهام باشد. جامعهای که سالها در معرض عدم قطعیت زندگی کرده، به تدریج سازوکارهایی برای ادامه دادن توسعه میدهد. این تحمل ابهام میتواند مزیت باشد؛ زیرا از واکنشهای هیجانی شدید جلوگیری میکند. اما اگر با بیتفاوتی و انفعال همراه شود، به مانعی برای اصلاح و پیشرفت تبدیل خواهد شد. بنابراین، جامعه امروز ایران نه کاملاً امیدوار است و نه کاملاً ناامید. بلکه در وضعیتی میان این دو قرار دارد؛ وضعیتی که میتوان آن را «امید محتاطانه» نامید.
سه آزمون پیش رو
جام جهانی ۲۰۲۶ و مذاکرات توافق احتمالی، سه آزمون مهم پیش روی جامعه ایرانی قرار میدهند:
نخست؛ آزمون سواد شناختی. آیا میتوانیم میان خبر، تحلیل و شایعه تمایز قائل شویم؟
دوم؛ آزمون سرمایه اجتماعی. آیا میتوانیم در عین اختلاف نظر، گفتوگو و اعتماد افقی را حفظ کنیم؟
سوم؛ آزمون پادشکنندگی. آیا از تجربههای گذشته درس گرفتهایم یا همچنان در چرخههای تکرارشونده هیجان و ناامیدی گرفتار خواهیم شد؟
اقتصاد انتظارات؛ جایی که بازار ذهنها از بازار واقعیت جلو میزند
یکی از کلیدواژههای مهم برای فهم فضای عمومی امروز، مفهوم «اقتصاد انتظارات» است. این یکی دو روز پورتال بورس را دیدهاید؟ در فضای سیاسی و رسانهای، انتظارات مردم گاهی از خودِ رخداد مهمتر میشوند. اگر جامعه از قبل تصور کند که یک اتفاق قرار است همهچیز را یکباره حل کند، با کوچکترین تأخیر یا ابهام، بهسرعت سرخورده میشود.
برعکس، اگر انتظارات بیش از حد منفی شکل بگیرد، حتی دستاوردهای واقعی هم دیده نمیشوند. این همان جایی است که «نیمکت روانی جامعه» تحت فشار قرار میگیرد؛ جایی که بازی شاید هنوز مساوی باشد، اما تماشاگران یا خود را در آستانه پیروزی میبینند یا در آستانه شکست. افراط در خوشبینی یا بدبینی، هر دو خطرناکاند. خوشبینی افراطی مثل این است که تیمی در دقیقه ۱۰ بازی، بعد از یک ضدحمله نصفهنیمه، خودش را قهرمان جام بداند؛ هنوز بازی ادامه دارد، حریف نفس میکشد و زمین، زمینِ اشتباهات بزرگ است.
بدبینی افراطی هم شبیه تیمی است که قبل از سوت آغاز، خودش را بازنده میپندارد و در نتیجه با ترس وارد زمین میشود. جامعهای که میخواهد در برابر تحولات بزرگ تابآور باشد، باید از هر دو تله فاصله بگیرد. نه باید به هر نشانهای فریاد «گل» سر بدهد، نه باید با هر ابهامی اعلام کند که بازی از قبل باخته شده است.
رسانه، زمین مسابقه را چگونه میچیند؟
در عصر رسانههای پرسرعت، خبر دیگر فقط منتقل نمیشود؛ «بازآرایی» میشود. یعنی یک خبر واحد میتواند بسته به زاویه روایت، تیتر، زمان انتشار و حتی لحن گزارش، تأثیری کاملاً متفاوت بگذارد. درست مانند فوتبال که یک صحنه داوری میتواند از دید هوادار یک تیم «پنالتی مسلم» و از دید تیم مقابل «تمارض آشکار» باشد، در فضای رسانهای نیز هر رخداد میتواند در چندین قاب متفاوت معنا شود.
اینجا مسئله فقط «اطلاعرسانی» نیست، بلکه «فهمسازی» است. خبرگزاریها، تحلیلگران، شبکههای اجتماعی و حتی کاربران عادی، هر کدام سهمی در ساختن روایت عمومی دارند. به همین دلیل، جامعهای که از نظر شناختی ضعیف باشد، خیلی زود اسیر تیترها میشود؛ تیترهایی که گاهی مثل ضدحملهای برقآسا، قبل از آنکه فرصت فکر کردن بدهند، ذهن مخاطب را به سمت نتیجه دلخواه خود میبرند.
در مقابل، جامعهای که سواد رسانهای و سواد شناختی بالاتری داشته باشد، میتواند میان «خبر»، «تحلیل»، «پیشبینی» و «شایعه» تمایز بگذارد. این تمایز، در زمانهای که هر کاربر میتواند همزمان خبرنگار، تحلیلگر و مفسر باشد، حیاتیتر از همیشه است.
سه آزمون پیش رو
۱) آزمون سواد شناختی
سواد شناختی یعنی توانایی تشخیص اینکه چه چیزی واقعیت است، چه چیزی تفسیر است و چه چیزی صرفاً بازتاب هیجان جمعی. در فوتبال، بازیکن باتجربه میداند که نباید فریب هر حرکت بدن حریف را بخورد؛ باید توپ را ببیند، نه سایه توپ را. در فضای خبر و سیاست هم همین قاعده برقرار است: باید منبع را دید، نه فقط موج را. باید سند و مستند را دید، نه فقط شایعه و ابهام را.
افراط در خوشبینی یا بدبینی، هر دو خطرناکاند. خوشبینی افراطی مثل این است که تیمی در دقیقه ۱۰ بازی، بعد از یک ضدحمله نصفهنیمه، خودش را قهرمان جام بداند؛ هنوز بازی ادامه دارد، حریف نفس میکشد و زمین، زمینِ اشتباهات بزرگ است. بدبینی افراطی هم شبیه تیمی است که قبل از سوت آغاز، خودش را بازنده میپندارد و در نتیجه با ترس وارد زمین میشود. جامعهای که میخواهد در برابر تحولات بزرگ تابآور باشد، باید از هر دو تله فاصله بگیرد. نه باید به هر نشانهای فریاد «گل» سر بدهد، نه باید با هر ابهامی اعلام کند که بازی از قبل باخته شده است
۲) آزمون سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی همان اعتمادی است که میان افراد، گروهها و نهادها جریان دارد و امکان گفتوگو، همکاری و همزیستی را فراهم میکند. در روزهای دشوار، این سرمایه همان رختکن تیم است؛ اگر رختکن از هم بپاشد، حتی تیمی با بهترین بازیکنان هم نمیتواند نتیجه بگیرد. جامعهای که در آن گفتوگو از بین برود، بهجای شنیدن صدای هم، فقط صدای سوت پایان را میشنود.
۳) آزمون پادشکنندگی
پادشکنندگی فقط دوام آوردن در برابر بحران نیست، بلکه از دل بحران قویتر شدن و سرحالتر بیرون آمدن است. تیم پادشکننده، اگر یک گل بد بخورد، فرو نمیریزد. جامعه هم اگر در برابر هر خبر، هر گمانهزنی و هر تحول، دچار افراط و تفریط شود، مدام در چرخه تکراری هیجان و ناامیدی میافتد. اما اگر بتواند از تجربههای قبلی یاد بگیرد، کمکم به سطحی از بلوغ میرسد که در آن بحرانها الزاماً به فروپاشی نمیانجامند.
جام جهانی ۲۰۲۶؛ فقط یک تورنمنت نیست
جام جهانی ۲۰۲۶ برای بسیاری از مردم جهان فقط یک رویداد ورزشی نیست. این تورنمنت، در عصر رسانهای شدن همه چیز، صحنهای برای نمایش هویت ملی، رقابت روایتها، بازاریابی سیاسی و حتی مدیریت احساسات عمومی است. برای جامعه ایران نیز مواجهه با جام جهانی ۲۰۲۶ میتواند فراتر از هیجان فوتبالی باشد.
اگر از زاویهای دقیقتر نگاه کنیم، این رویداد فرصتی است برای فهم اینکه چطور در عصر جدید، ورزش، رسانه و سیاست در هم تنیدهاند. یک تیم ملی فقط نماینده ۱۱ بازیکن در زمین نیست؛ نماینده یک روایت جمعی است. همانطور که یک بازی خوب میتواند روحیه عمومی را بالا ببرد، یک بازی بد هم میتواند موجی از تحلیلهای احساسی و داوریهای عجولانه را فعال کند.
بنابراین، مهم است که در مواجهه با چنین رویدادهایی، جامعه دچار «توقع گل زودهنگام» نشود. فوتبال پر از لحظههایی است که تیمی با شوق زیاد وارد زمین میشود اما بهدلیل بیصبری، ساختار دفاعیاش فرو میریزد. در سیاست و رسانه هم شتابزدگی میتواند همان نقش را داشته باشد.
مذاکرات احتمالی؛ بازی در زمین لغزنده
در کنار جام جهانی، موضوع مذاکرات احتمالی نیز در فضای عمومی اهمیت دارد. اما درباره مذاکره، شاید بیش از هر چیز باید به «موج انتظارات» توجه کرد. مذاکرات معمولاً پیش از آنکه به نتیجه برسند، در ذهن مردم نتیجهسازی میشوند. برخی آن را آغاز رهایی میدانند، برخی آغاز عقبنشینی، و برخی فقط یک فرصت محدود. همین چندپاره بودن برداشتها نشان میدهد که مسئله اصلی نه فقط خود مذاکرات، بلکه نحوه تفسیر آنهاست.
در چنین موقعیتی، جامعه نیازمند خونسردی تحلیلی است. همانطور که مربی باتجربه در بازی حساس، تیم را با هیجان کاذب به جلو نمیفرستد، افکار عمومی هم نباید با هر خبر از صعود به سقف امید یا سقوط به زیرزمین یأس برسد. در پروندههای سیاسی، گاهی یک گام کوچک نتیجه ماهها رایزنی است؛ و گاهی حتی یک خبر مثبت، بهمعنای حلوفصل کامل مسئله نیست.
جام جهانی ۲۰۲۶ و مذاکرات احتمالی، هر دو صرفاً خبر نیستند؛ هر دو صحنههایی برای سنجش بلوغ شناختی، تابآوری اجتماعی و کیفیت مواجهه ما با آیندهاند. اگر جامعهای بتواند در این میان، میان امید و احتیاط تعادل برقرار کند، میان هیجان و تحلیل فاصله بگذارد، و میان واکنش احساسی و فهم راهبردی تمایز قائل شود، آنگاه حتی اگر نتیجه نهایی مطابق تمام خواستههایش نباشد، باز هم بازنده نخواهد بود
پس باید مراقب باشیم که از رقبا گل نخوریم؛ یعنی نباید اجازه بدهیم روایتهای بیرونی، با استفاده از شکافهای شناختی و هیجانی ما، جهت بازی ذهنی جامعه را تعیین کنند. در زمین سیاست، آنکه فقط به نتیجه فوری نگاه میکند، ممکن است از طراحی بلندمدت غافل شود. درست مثل تیمی که همه نفرات را برای زدن یک گل به جلو میفرستد و در ضدحمله، گل میخورد.
از مصرف منفعل اطلاعات تا کنشگری محتاطانه
یکی از تحولات مثبت در جامعه امروز ایران، حرکت تدریجی از «مصرف منفعل اطلاعات» به سمت «کنشگری محتاطانه» است. این تغییر بهمعنای آن نیست که همه بهیکباره تحلیلگر حرفهای شدهاند؛ بلکه به این معناست که بخشی از جامعه یاد گرفته است هر خبری را فوراً نپذیرد، هر روایتی را بیچونوچرا تکرار نکند و هر موجی را تبدیل به باور قطعی نسازد. کنشگری محتاطانه یعنی افراد از تماشاگر صرف بودن فاصله میگیرند، اما هنوز گرفتار شلوغکاری نمیشوند. این نوع کنشگری میتواند به شکل گفتوگو، ارزیابی انتقادی، پرسشگری و مشارکت مسئولانه بروز کند. جامعهای که چنین رفتاری را تقویت کند، در برابر عملیات روانی، جنگ روایتها و نوسانهای شدید خبری، مقاومتر خواهد بود.
مهمتر از نتیجه، کیفیت بازی واقعبینانه است
جام جهانی ۲۰۲۶ و مذاکرات احتمالی، هر دو صرفاً خبر نیستند؛ هر دو صحنههایی برای سنجش بلوغ شناختی، تابآوری اجتماعی و کیفیت مواجهه ما با آیندهاند. اگر جامعهای بتواند در این میان، میان امید و احتیاط تعادل برقرار کند، میان هیجان و تحلیل فاصله بگذارد، و میان واکنش احساسی و فهم راهبردی تمایز قائل شود، آنگاه حتی اگر نتیجه نهایی مطابق تمام خواستههایش نباشد، باز هم بازنده نخواهد بود.
در فوتبال، همیشه تیمی برنده است که فقط به فکر گل زدن نیست، بلکه نبض بازی را خوب میفهمد. در سیاست هم، فقط آن جامعهای دست بالا را دارد که نه با هر شایعه از جا کنده میشود و نه با هر وعده، از زمین واقعیت جدا میافتد. شاید وقت آن رسیده باشد که بپذیریم مهمتر از نتیجه هر بازی، «نحوه مواجهه ما با واقعیت» است. شاید مهمترین مسئله پیش روی ما نه نتیجه جام جهانی باشد و نه حتی سرنوشت مذاکرات. مسئله اصلی، کیفیت مواجهه ما با این رویدادهاست.
جام جهانی ۲۰۲۶ و مذاکرات احتمالی، هر دو صرفاً خبر نیستند؛ هر دو صحنههایی برای سنجش بلوغ شناختی، تابآوری اجتماعی و کیفیت مواجهه ما با آیندهاند. اگر جامعهای بتواند در این میان، میان امید و احتیاط تعادل برقرار کند، میان هیجان و تحلیل فاصله بگذارد، و میان واکنش احساسی و فهم راهبردی تمایز قائل شود، آنگاه حتی اگر نتیجه نهایی مطابق تمام خواستههایش نباشد، باز هم بازنده نخواهد بود
در جهانی که رقابت بر سر تصرف ذهنها شدت گرفته، بلوغ شناختی به ضرورتی اجتماعی تبدیل شده است. جامعهای که بتواند هیجان را با عقلانیت، امید را با واقعبینی و روایت را با راستیآزمایی همراه کند، صرفاً تابآور نخواهد بود؛ بلکه میتواند از دل بحرانها و عدم قطعیتها، قویتر و هوشمندتر بیرون آید. شاید پرسش اصلی این نباشد که توافق خواهد شد یا نه، یا تیمها تا کدام مرحله جام جهانی پیش خواهند رفت. پرسش اصلی این است که ما، به عنوان یک جامعه، در مواجهه با این رخدادها چه کسی خواهیم بود؟ شکننده؟ تابآور؟ یا رهسپار پادشکنندگی؟
سخن پایانی؛ مهمترین مسابقه کجا برگزار میشود؟
شاید مهمترین مسابقهای که ایرانیان در سال ۲۰۲۶ تجربه خواهند کرد، نه در ورزشگاه آزتک مکزیک برگزار شود، نه در تورنتو و ونکوور کانادا و نه در استادیومهای مدرن ایالات متحده. مهمترین مسابقه، در ذهن میلیونها مخاطبی جریان خواهد داشت که باید میان روایت و واقعیت، میان امید و ترس، و میان هیجان و عقلانیت تصمیم بگیرند.
اگر در قرن بیستم، قدرت کشورها با وسعت سرزمین و توان نظامی سنجیده میشد و در آغاز قرن بیستویکم، دیپلماسی به مکمل میدان تبدیل شد، اکنون در آستانه عصر جدیدی قرار گرفتهایم؛ عصری که در آن، ذهن انسان به مهمترین قلمرو حکمرانی تبدیل شده است.
در چنین جهانی، برند ملی ایران نه فرش و خاویار و پسته و زعفران، بلکه مردمی هستند که بتوانند در میان انبوه روایتهای متعارض، استقلال شناختی خود را حفظ کنند؛ مردمی که هیجان را با عقلانیت، هویت را با مدارا و امید را با واقعبینی پیوند بزنند.
شاید پرسش اصلی سال ۲۰۲۶ این نباشد که چه تیمی کاپ طلای جام جهانی را بالای سر خواهد برد یا آیا توافقی میان ایران و آمریکا حاصل خواهد شد یا نه. پرسش مهمتر این است که جامعه ایرانی، پس از عبور از این پیچ تاریخی، چه نسخهای از خود را بازتولید خواهد کرد. جامعهای شکننده که با هر موج خبری دچار آشفتگی میشود؟
جامعهای تابآور که صرفاً دوام میآورد؟ یا جامعهای پادشکننده که از دل بحرانها، خرد جمعی، بلوغ شناختی و سرمایه اجتماعی بیشتری میسازد؟ پاسخ این پرسش، آینده ایران را نه فقط در میدان و دیپلماسی، بلکه در مهمترین عرصه قرن بیستویکم تعیین خواهد کرد؛ عرصه ذهن.
بیشتر بخوانید:
یافتههای مطالعه موردی تجربه رشد جمعی ایرانیان از جنگ دوازده روزه تا جنگ رمضان / حرکت جامعه از «فاز واکنش هیجانی صرف» به سوی «پاسخ سنجیده»
۲۰۲ خطای ذهنی مردم و سیاستمداران؛ واقعیت چگونه وارونه می شود؟ / کشف جدول مندلیف در جنگ جهان روایتها / جنگ شناختی؛ ابتدا قضاوت و بعد جمع آوری آمار
آیا انتخابگریم؟؛ رسانهها ما را اینگونه هدایت میکنند/ چگونگی ساختاردهی هوشمندانه به اطلاعات در رسانههای اجتماعی / روایت نکنید، روایت میکنند!
هر طرح سیاستگذار بدون درنظر گرفتن مردم سطحی و باطل است / «برند ملی ایران، مردم ایران» هستند / قدرت نرم به مثابه تسلیحات شناختی کشورها
۲۱۶۲۱۶
نظر شما