خبرآنلاین - جهان امروز در یکی از پیچیدهترین مقاطع تاریخ بشر قرار دارد؛ عصری که در آن سرعت گردش اطلاعات از ظرفیت جوامع برای تحلیل، فهم و داوری پیشی گرفته است. در چنین شرایطی، یکی از بزرگترین بحرانهای دوران معاصر، نه فقدان اطلاعات، بلکه فقدان معیار، معنا و مرجعیت است؛ بحرانی که اصالتها را در مسلخ سطحینگری، حقیقت را در هیاهوی روایتها و خِرد را در برابر موجهای احساسی و لحظهای قرار داده است.
جامعه ایرانی نیز از این بحران جهانی مصون نمانده است. یکی از عمیقترین چالشهای امروز ما، تضعیف مرجعیتهای اصیل فکری، علمی، اخلاقی و فرهنگی و جایگزینی تدریجی آنها با مراجع کاذب، زودگذر و فاقد عمق است. هنگامی که جامعه میان صدای بلند و صدای معتبر تمایز خود را از دست بدهد، آرامآرام بنیانهای داوری جمعی، اعتماد عمومی و قدرت تصمیمگیری تاریخی آن تضعیف خواهد شد. زیرا بحران اصلی، بحران فقدان آگاهی نیست؛ بلکه بحران فقدان نظام تولید معنا است. جامعهای که نتواند برای خود روایت معتبر از گذشته، فهم روشن از اکنون و تصویر امیدبخش از آینده بسازد، در معرض سرگردانی هویتی و فرسایش امید قرار میگیرد.
ایران به عنوان یک کلانساختار تمدنی، بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازسازی این سرمایه بنیادین است. بازگشت مرجعیت به متن جامعه، نه به معنای بازگشت به انحصار فکری، بلکه به معنای احیای جایگاه خِرد، تجربه، تخصص، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در هدایت مسیر آینده است.
اقدام راهبردی: بازسازی مرجعیّت برای بازآفرینی آینده
بازگشت مرجعیت فکری به نخبگان اصیل، دانشمندان، اندیشمندان و مصلحان اجتماعی، ضرورتی تمدنی برای حفظ انسجام، پویایی و قدرت تاریخی جامعه است. چراکه هیچ جامعهای بدون نظام معتبر مرجعیت نمیتواند در برابر بحرانهای پیچیده جهانی، جنگ روایتها، فشارهای بیرونی و تحولات سریع تاریخی، تصمیمهای خردمندانه اتخاذ کند.
مرجعیت، ستون فقرات یک جامعه زنده است؛ زیرا میان تجربه گذشته، فهم اکنون و ساختن آینده پیوند برقرار میکند. نخبگی حقیقی، صرفا جایگاه اجتماعی یا علمی، امتیاز فردی یا فاصله گرفتن از مردم نیست؛ بلکه شایستگیای است که از ترکیبی از دانش، تجربه، اخلاق، مسئولیتپذیری و توانایی تبدیل حقیقت به راهنمای عمل اجتماعی و خدمت به جامعه شکل میگیرد.
۱. بازسازی امنیت روانی، اعتماد ملی و سرمایه اجتماعی
فرسایش اعتماد، پیش از آنکه یک بحران سیاسی باشد، یک بحران تمدنی است؛ زیرا جامعهای که اعضای آن به حقیقت، عقلانیت، تخصص، نهادها و آینده مشترک خود اعتماد نکنند، توان بسیج ظرفیتهای تاریخی خویش را از دست خواهد دادیکی از پیامدهای فقدان مرجعیت معتبر، افزایش اضطراب جمعی و احساس بیپناهی در برابر آینده است. جامعه زمانی آرامش مییابد که بداند در بزنگاههای تاریخی، صداهای معتبر، مسئولانه و خیرخواهانهای وجود دارند که بتوان به آنها اعتماد کرد.
امنیت روانی یک ملت، محصول اعتماد به حقیقت، اعتماد به عقلانیت و اعتماد به آینده است.
اعتماد هم صرفاً یک احساس اجتماعی نیست؛ بلکه یکی از زیرساختهای قدرت ملی و سرمایه تمدنی یک جامعه است. هیچ جامعهای بدون اعتماد میان مردم، نخبگان و نهادها قادر به تولید آیندهای پایدار نیست. از این جهت، فرسایش اعتماد، پیش از آنکه یک بحران سیاسی باشد، یک بحران تمدنی است؛ زیرا جامعهای که اعضای آن به حقیقت، عقلانیت، تخصص، نهادها و آینده مشترک خود اعتماد نکنند، توان بسیج ظرفیتهای تاریخی خویش را از دست خواهد داد.
۲. مهار سلطه هیجان و بیمنطقی در عصر رسانه
عصر دیجیتال، فرصتهای بیسابقهای برای ارتباط ایجاد کرده است؛ اما همزمان جهان مجازی را به عرصهای برای تکثیر شایعه، هیجان، خشم و روایتهای فاقد پشتوانه تبدیل کرده است. مسئله، نفی فضای مجازی نیست؛ بلکه فقدان قطبنمای فکری در این فضاست. زیرا جامعهای که مرجعیتهای معتبر خود را بازسازی کند، در برابر امواج احساسی و عملیات روانی، از قدرت تشخیص بیشتری برخوردار خواهد بود. در چنین جامعهای، اختلاف به جای آنکه به گسست تبدیل شود، میتواند در چارچوب عقلانیت، گفتوگو و مسئولیت اجتماعی مدیریت شود.
مرجعیت فکری سالم، به جامعه میآموزد که میان نقد و تخریب، آزادی و بیمسئولیتی، تکثر و آشفتگی تفاوت قائل شود.
۳. تقویت سرمایه ملی و مصونسازی در برابر فشارهای بیرونی
تمدنها زمانی زنده میمانند که بتوانند میان میراث خود و نیازهای زمانه پیوند برقرار کنند؛ یعنی گذشته را نه به عنوان موزهای از خاطرات، بلکه به عنوان منبعی زنده برای تولید معنا، هویت و افق آینده به کار گیرندایران یک جامعه صرفاً سیاسی نیست؛ بلکه یک حوزه تمدنی با تاریخی چند هزار ساله، حافظه فرهنگی عمیق و ظرفیتهای معنایی گسترده است. در این جامعه، احیای اسلامیت و ایرانیت، به معنای بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه به معنای فعالسازی سرمایه تاریخی برای ساختن آیندهای نوین است. چراکه تمدنها زمانی زنده میمانند که بتوانند میان میراث خود و نیازهای زمانه پیوند برقرار کنند؛ یعنی گذشته را نه به عنوان موزهای از خاطرات، بلکه به عنوان منبعی زنده برای تولید معنا، هویت و افق آینده به کار گیرند.
هیچ پروژه تمدنی بدون انتقال معنا، تجربه و امید به نسل جدید امکان تحقق ندارد. از این رو، بازسازی مرجعیت نخبگی باید به گونهای باشد که جوان ایرانی نه مصرفکننده روایتهای آماده، بلکه شریک ساختن آینده باشد.
امید ملی زمانی شکل میگیرد که نسل جدید احساس کند در تاریخ کشور خود نقش دارد، نه اینکه صرفاً وارث بحرانهای گذشته است.
۴. گذار از سلبریتیزدگی به نخبگی مسئول
یکی از نشانههای بحران مرجعیت، جایگزینی تدریجی اعتبار با شهرت است. جامعه ایرانی از چند دهه پیش که سیاست از اصلاح امر اجتماعی به کسب قدرت به هر صورت تغییر شکل داد، رنج بسیاری را متحمل شده است. زیرا در جامعهای که میزان دیدهشدن جای میزان دانستن را بگیرد، سرمایه فکری آن به تدریج تحلیل خواهد رفت. البته رسانه و شهرت، فینفسه پدیدههایی منفی نیستند؛ اما هنگامی که شهرت جایگزین شایستگی شود و میزان حضور رسانهای بر عمق دانش، تجربه و مسئولیت اجتماعی غلبه کند، نظام ارزیابی اجتماعی دچار اختلال خواهد شد. گاه رقابت برای حفظ یا افزایش شهرت هم میتواند مرز میان مسئولیت اجتماعی و نمایش رسانهای را مخدوش کند و به شکلگیری بحرانهای اجتماعی دامن بزند. لذا:
ضرورت امروز، بازگرداندن جایگاه اجتماعی به کسانی است که حاصل سالها اندیشه، تجربه، دانش و خدمت هستند؛ نه صرفاً کسانی که بیشترین امکان حضور رسانهای را دارند.
۵. تحول در نهاد روشنفکری؛ از انزوا تا تمدنسازی
جامعه ایران نیز برای عبور از پیچ تاریخی پیشرو، به روشنفکری نیاز دارد که در اکنونِ آن، نه در برابر ملت خود قرار گیرد و نه در برابر قدرت؛ بلکه در کنار حقیقت، عقلانیت و منافع تاریخی ایران بایستد. روشنفکری مسئول باید بتواند میان میراث تمدنی، دانش جهانی و نیازهای آینده پیوند برقرار کند و دانایی خود را در خدمت ساختن یک ایران سرفراز، توانمند و امیدوار قرار دهدبازگشت مرجعیت نخبگی، بدون بازآفرینی نقش روشنفکری در جامعه نیز امکانپذیر نیست. روشنفکری، در معنای اصیل خود، صرفاً تولید اندیشه در فضای محدود نخبگان یا نقد دائمی وضع موجود نیست؛ بلکه مسئولیتی تاریخی برای فهم زمانه، تولید معنا و گشودن افقهای آینده بر عهده دارد. روشنفکری اگر نتواند رنجها، امیدها، ظرفیتها و آرزوهای جامعه خود را درک کند، از یک نیروی تحولآفرین به یک ناظر منفعل تبدیل خواهد شد. از این منظر، نهاد روشنفکری در ایران نیازمند یک بازآفرینی بنیادین و شجاعانه است؛ تحولی که مستلزم عبور از پیله عافیتطلبی، محافل بسته و گفتوگوهای درونگروهی است و آن را به متن واقعی جامعه، مسائل عینی کشور و افقهای بلند تمدنی بازمیگرداند.
روشنفکری معاصر ایران، طی بیش از یکصد سال گذشته و با دو انقلاب مردمی، همواره درگیر نسبت پیچیدهای با قدرت، جامعه و تحولات تاریخی بوده است؛ گاه در جایگاه منتقد، گاه در مقام همراه، و گاه در موقعیت فاصلهگرفته از متن جامعه. با این حال، تجربه تاریخی نشان داده است که روشنفکری زمانی میتواند نقش تمدنی خود را ایفا کند که از روایت صرف بحرانها عبور کرده و به تولید امکان، امید و آیندهنگری بپردازد.
روشنفکری معاصر ایران بیش از هر زمان نیازمند یک گسست شجاعانه از این سنتهای خودویرانگر است؛ تا بتواند میان نقد و ویرانگری، میان آگاهیبخشی و ناامیدسازی، و میان پرسشگری و انکار سرمایههای تاریخی و فرهنگی جامعه تمایز قائل شود.
جامعه ایران نیز برای عبور از پیچ تاریخی پیشرو، به روشنفکری نیاز دارد که در اکنونِ آن، نه در برابر ملت خود قرار گیرد و نه در برابر قدرت؛ بلکه در کنار حقیقت، عقلانیت و منافع تاریخی ایران بایستد. روشنفکری مسئول باید بتواند میان میراث تمدنی، دانش جهانی و نیازهای آینده پیوند برقرار کند و دانایی خود را در خدمت ساختن یک ایران سرفراز، توانمند و امیدوار قرار دهد. لذا زمان آن فرا رسیده است که روشنفکری ایرانی، از نقش صرفاً منتقد و راوی بحرانها عبور کرده و به نقش معمار آینده بازگردد؛ از بازتولید حس بنبست فاصله بگیرد و به جای دامن زدن به تقابلهای فرساینده و تعارضات بیحاصل، ظرفیتهای گفتوگو، همگرایی و تعامل سازنده را تقویت کند.
روشنفکری حقیقی، آن نیست که تنها تاریکیها را ببیند؛ بلکه آن است که در دل تاریکی، امکان روشنایی را جستوجو کند. رسالت روشنفکر، نه صرفاً افشای بحرانها، بلکه کمک به جامعه برای عبور از بحرانهاست. پیونددهندگی میان گذشته و آینده، و پیشقراولی حرکت تمدنی ملت؛ نه تماشاگر منفعل تحولات، نه راوی دایمی بنبستها، و نه مصرفکننده روایتهای آماده دیگران.
احیای مرجعیت نخبگی، زمانی کامل خواهد شد که روشنفکری ایرانی خود را از انزوا رها کند و با مسئولیت تاریخی، دانش و اخلاق، در ساختن آینده ایران مشارکت کند.
۶. بازسازی رابطه مردم و نخبگان؛ شرط تحقق مرجعیت اجتماعی
با این حال، مرجعیت نخبگی زمانی معنا پیدا میکند که میان دانش و تجربه زیسته مردم پیوند برقرار شود. نخبگان بدون ارتباط با جامعه، به گروهی منفصل تبدیل میشوند و جامعه بدون بهرهگیری از دانش، تجربه و خرد انباشته نخبگان، در معرض تصمیمهای احساسی و کوتاهمدت قرار میگیرد.
آینده ایران نیازمند گفتوگویی پایدار میان مردم و نخبگان است؛ گفتوگویی که در آن خِرد تخصصی و اراده عمومی نه در برابر یکدیگر، بلکه مکمل یکدیگر باشند. البته مرجعیت نخبگان به معنای جایگزینی مردم با نخبگان نیست؛ بلکه به معنای ایجاد پیوندی زنده میان آگاهی تخصصی و اراده عمومی است.
ضرورت یک پیمان ملی برای عبور از عصر هیاهو
الف) از شخصمحوری تا نهادمحوری؛ شرط نخست بازگشت عقلانیت به حکمرانی
یکی از عمیقترین نشانههای بحران در جوامع امروز، جایگزینی هیاهوی اشخاص به جای عقلانیت نهاد و تقلیل مسائل پیچیده ملی به اراده و عملکرد افراد است. هنگامی که جامعه سرنوشت خود را نه بر پایه ساختارهای حقوقی، دانش انباشته، نهادهای تخصصی و تجربه تاریخی، بلکه بر اساس سلطه هیجان و صدای بلند به جای صدای معتبر تعریف کند، به تدریج ظرفیت تولید عقلانیت پایدار را از دست میدهد.
از این رو، بازگشت به مرجعیت نخبگی، در بنیاد خود، بازگشت از شخصمحوری به نهادمحوری است؛ یعنی پذیرش این حقیقت که مسائل بزرگ ملی ـ از امنیت و اقتصاد تا سیاست خارجی و توسعه ـ نیازمند شبکهای از دانش، تخصص، تجربه و گفتوگوی عقلانی میان نخبگان هستند. این امر که:
آینده متعلق به جوامعی است که بتوانند میان مردم و نخبگان، میان اراده عمومی و دانش تخصصی، و میان قدرت سیاسی و عقلانیت نهادی، یک توازن پایدار ایجاد کنند.
ب) مسئولیتپذیری ساختارها و جریانهای سیاسی
افزون بر این، تکثر سیاسی نیز زمانی به یک سرمایه ملی تبدیل میشود که با عقلانیت، مسئولیتپذیری و تعهد به منافع عمومی همراه باشد. جامعهای که در آن دیدگاههای متفاوت وجود دارد، الزاماً جامعهای بحرانزده نیست؛ بلکه میتواند جامعهای پویا و زنده باشد، مشروط بر آنکه اختلافات در چارچوب گفتوگو، قانون، اخلاق و مسئولیت تاریخی مدیریت شوند.
مشکل زمانی آغاز میشود که جریانهای سیاسی، به جای پذیرش مسئولیت پیامدهای سخنان, تصمیمات و رفتارهای خود، صرفاً به تولید روایت، تحریک احساسات یا انتقال هزینهها به جامعه بپردازند.
لذا دوران خطابههای پرهزینه، شعارهای موجسوارانه بر هیجانات عمومی و رفتارهایی که پیامدهای خود را نمیپذیرند، باید پایان یابد. هر جریان سیاسی، حزب، شخصیت عمومی و کنشگر اجتماعی باید بداند که هر سخن و تصمیمی، نه فقط در فضای رقابت سیاسی، بلکه در برابر تاریخ، ملت و آینده کشور سنجیده خواهد شد. زیرا جامعهای که مسئولیتپذیری را به یک اصل عمومی تبدیل کند، از سیاست واکنشی و کوتاهمدت عبور کرده و به سوی سیاستی مبتنی بر عقلانیت، پاسخگویی و آیندهنگری حرکت خواهد کرد.
ج) مانیفست تحول: از عصر هیاهو به عصر عقلانیت
عبور از بحران امید و حرکت به سوی آیندهای روشن، نیازمند یک تعهد ملی به اصولی بنیادین است:
- بازآفرینی جایگاه نخبگان در هدایت فکری جامعه و جلوگیری از سلطه سطحینگری رسانهای.
- پذیرش اینکه تکثر سیاسی، تنها زمانی سازنده است که با عقلانیت، مسئولیتپذیری و تعهد به منافع ملی همراه باشد.
- پایان دادن به دوران سخنان بیمسئولیت، هزینهتراش و رفتارهای فاقد پاسخگویی.
- ضرورت شفاف شدن مبانی فکری و اصول راهبردی کنشگران جامعه؛ زیرا جامعه نمیتواند بر پایه ابهام، دوگانگی و روایتهای متناقض مسیر آینده خود را تعیین کند.
- تبدیل امید از یک شعار احساسی به یک پروژه ملی مبتنی بر واقعیت، عقلانیت، اصلاح، نوآوری و اعتماد اجتماعی.
- تلاش متفکران و نخبگان برای بازسازی سرمایه معنایی جامعه، احیای تمدنی و ایجاد پیوند میان حقیقت، اخلاق و آینده.
هجرت از عصر هیاهو به عصر معنا
ایران برای عبور از پیچ تاریخی پیشرو، بیش از هر چیز نیازمند بازگشت به خِرد، اصالت و مسئولیت است. بحران امروز، پیش از آنکه بحران فقدان توانایی باشد، بحران فقدان پیوند میان تواناییها است؛ پیوند میان دانش و عمل، میان مردم و نخبگان، میان تجربه تاریخی و افق آینده، و میان قدرت و مسئولیت.
از این رو، این فراخوانی است برای هجرت:
- از شخصمحوری به نهادمحوری؛
- از عصر هیاهو به عصر عقلانیت؛
- از جامعه واکنشی به جامعه اندیشهورز؛
- از مصرفکننده روایتها به تولیدکننده معنا؛
- از فرسایش امید به مهندسی امید ملی.
تا ایران بار دیگر با تکیه بر سرمایه انسانی، تاریخی و تمدنی خود، نه فقط حافظ گذشته، بلکه سازنده آینده باشد؛ جامعهای که در آن خِرد جای هیجان، حقیقت جای هیاهو، مسئولیت جای مصلحت کوتاهمدت، و امید مبتنی بر واقعیت جای یأس و بیافقی را بگیرد.
۴۲/۴۲
نظر شما