گروه اندیشه: محمد آقاسی، جامعهشناس و پژوهشگر افکارعمومی در مقاله ای در روزنامه شرق با تیتر صف؛ نابرابری به نوبت به موضوع نابرابری در جامعه ایران پرداخته است. این یادداشت را در ادامه می خوانید:
****
چند ماهی است که سوارشدن به خطوط بیآرتی رایگان شده و متوجه شدم صفهای سوارشدن مثل قبل نیستند. پیشتر نوعی از نوبت میان مسافران رعایت میشد که دیگر کمتر شده. البته اسنپ با راهاندازی سرویس اسنپفود برای نانواییها، صف را که هنوز بعد از چند دهه در ایران وجود دارد به هم زد.
همان صفهایی که در اوایل دهه ۸۰ و با مکانیزهشدن سیستم نوبتدهی در بانکها و بعد شرکتهای دولتی، به ظاهر تغییر کرده بود، اما وجود داشت. همین پدیده انسانی ساده، فقط آرایش منظم چند نفر برای دریافت کالا و خدمات نیست، بلکه از تجربههای زندگی اجتماعی انسان معاصر شهری است.
در حرفهای روزمره، با مفاهیمی چون اتلاف زمان، کمبود کالا و منابع یا نظام توزیع آن، به منظر اقتصادی صف پرداخته میشود. اما پیش از آنکه صف پدیدهای اقتصادی باشد، تجربهای اجتماعی، در پرتو زمان و شتاب اجتماعی است.
شهرهای جدید از انسان معاصر میخواهند سریعتر کار کند، سریعتر پاسخ بدهد و برای این باید سریعتر تصمیم بگیرد و سریعتر جابهجا شود. سرعت، عامل موفقیت است. اما صف، این منطق را متوقف میکند؛ چراکه سرعت فردی را در دل خود هضم میکند.
هرچقدر کار داشته باشید یا عجلهای در میان باشد، ریتم این بخش از زندگی را جمعی تعیین میکند که در صف ایستادهاند. صف، مانند آسانسور، نوعی همزمانی انسانی اجباری است. شاید یکی از آخرین فضاهای باقیمانده زندگی معاصر باشد که انسانها را ناخواسته در معرض یکدیگر قرار میدهد.
دیگر در بسیاری از عرصههای زندگی، افراد توانستهاند تجربههای جمعی را شخصیسازی کنند. مثلا موسیقی را با هدفون بشنوند، خرید را بدون حضور در فروشگاه انجام دهند و حتی بسیاری از ارتباطات را از طریق صفحه تلفن مدیریت کنند. اما صف هنوز مقاومت میکند.
در صف نمیتوان دیگری را حذف کرد؛ باید حضور او را به رسمیت شناخت، سرعت خود را با دیگران تنظیم کرد و بخشی از زمان شخصی را به زمان جمعی سپرد. افرادی با اهداف مختلف، درآمدهای متفاوت و سبکهای زندگی گوناگون، در مدت کوتاهی در یک زمان جمعی مشترک قرار میگیرند.
آنان باید با هم انتظار بکشند؛ مفهومی که در دنیای معاصر، محبوبیت چندانی ندارد؛ چراکه انسان معاصر، به دسترسی فوری عادت داده شده است. از زندگی در میان پیامرسانها تا پلتفرمهای خرید دیجیتال، فاصله میان خواستن تا به دستآوردن را کاهش میدهند یا حداقل آن را نمایش میدهند.
در این میان، هر صف این پیام را میرساند که چنین خواستهای هنوز محقق نشده است. اما صف فقط تجربه انتظار نیست، بلکه تجربه نابرابری و عدم تحقق عدالت است. ظاهر صف، تصویری از برابری تولید میکند؛ چراکه هرکسی باید در جای خود و برای دریافت آنچه میخواهد منتظر بماند.
اما بارها دیدهایم برخی از همین صف عبور میکنند، برخی صف دیگری برای خود میسازند و برخی هم در صف وارد نمیشوند. پس صف بیش از آنکه محلی برای توزیع منابع باشد، صحنه خلق تصویر ساختارهای مرئی و نامرئی قدرت است.
هرچه زمان در زندگی امروز ارزشمندتر شده، نابرابری در دسترسی به زمان نیز پررنگتر شده است. برخی میتوانند با پرداخت پول، استفاده از فناوری یا برخورداری از موقعیتهای اجتماعی، زمان انتظار خود را کاهش دهند. اما بخش قابل توجهی از مردم ناچارند آن را تحمل کنند.
از همین رو، صف محل رویارویی شتاب اجتماعی و نابرابری اجتماعی است. صف جایی است که تفاوت افراد نهفقط در میزان ثروت و قدرت، بلکه در حق عبور از انتظار آشکار میشود. از همین رو است که در صف شاهد بروز عواطف شدید هستیم.
جلورفتن یک نفر چنان خشم شدیدی ایجاد میکند که برای بسیاری از بیعدالتیهای بزرگتر، چنین برانگیختگی دیده نمیشود. چون نظم مشترک در صف، نوعی استقرار نظم را نوید میدهد. هر نقض نظم، حمله به احساس عدالت شکل گرفته است.
البته صف فقط محل بروز عواطف فردی نیست، بلکه محل تولید احساسات جمعی نیز هست. افرادی که پیش از ورود به صف هیچ رابطهای با یکدیگر ندارند، بهتدریج بر سر یک انتظار مشترک، نوعی حساسیت احساسی مشترک پیدا میکنند. به همین دلیل است که عبور یک نفر از صف فقط نقض یک قاعده نیست، بلکه برهمزدن احساس عدالت شکلگرفته در میان افراد است. خشم، اعتراض، نگاههای معنادار و حتی همدلیهای کوتاهمدت، همگی نشان میدهد صف در زمانی اندک، یک «اجتماع احساسی موقت» تولید میکند.
کمک بزرگ صف، طرح این پرسش است که چهکسی زمان ما را تحت کنترل دارد؟ زندگی اجتماعی فقط در پرتو توزیع منزلت، ثروت یا قدرت شکل نمیگیرد، بلکه نحوه توزیع زمان، در سامانیافتن آن اهمیت دارد. صف جایی است که برای دقایقی کوتاه اما ملموس، این حقیقت را جلوی چشم قرار میدهد. در صف فقط منتظر دریافت چیزی نیستیم؛ در حال تجربه رابطه خودمان با زمان، با جامعه و با دیگران هستیم.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما