تمدنها ناگهان متولد نمیشوند و توسعه، محصول تصمیمهای مقطعی یا پروژههای کوتاهمدت نیست. آنچه آینده یک ملت را میسازد، بسیار پیشتر از آنکه در اتاقهای سیاستگذاری، کارخانهها، دانشگاهها یا بازارهای اقتصادی شکل بگیرد، در سالهای نخست زندگی کودکان آغاز میشود. هر جامعهای که میخواهد در آینده از سرمایه انسانی توانمند، اقتصاد پویا، امنیت پایدار، انسجام اجتماعی و فرهنگ غنی برخوردار باشد، ناگزیر است نخستین سرمایهگذاری خود را بر دوران کودکی انجام دهد. از همین رو، حمایت از کودکان نه یک اقدام صرفاً اخلاقی یا انساندوستانه، بلکه یک ضرورت راهبردی برای حکمرانی و توسعه پایدار است.
در بسیاری از سیاستگذاریهای عمومی، نگاه غالب به آینده، از دریچه شاخصهای اقتصادی، رشد تولید، توسعه زیرساختها یا پیشرفت فناوری صورت میگیرد. بیتردید این مؤلفهها برای پیشرفت کشور ضروریاند، اما هیچیک بدون وجود انسانهای سالم، آموزشدیده، خلاق و مسئولیتپذیر به ثمر نخواهد نشست. فناوری را انسان میآفریند، اقتصاد را انسان اداره میکند و عدالت را انسان برقرار میسازد. بنابراین، مهمترین سرمایه هر جامعه نه منابع طبیعی، بلکه کیفیت انسانهایی است که در آن جامعه رشد میکنند. این حقیقت، کودکان را به مهمترین سرمایه راهبردی هر ملت تبدیل میکند.
کودکی، تنها مرحلهای گذرا از زندگی نیست؛ زیربنای تمام مراحل بعدی حیات انسان است. بسیاری از ویژگیهای شخصیتی، تواناییهای شناختی، مهارتهای اجتماعی، احساس امنیت، اعتماد به دیگران، خودباوری و حتی شیوه مواجهه انسان با مسائل زندگی، در همین سالهای نخست شکل میگیرد. پژوهشهای گسترده در حوزه روانشناسی رشد، علوم اعصاب و اقتصاد توسعه نشان دادهاند که کیفیت تجربههای دوران کودکی، آثار خود را تا دههها بعد در سلامت جسمی و روانی، موفقیت تحصیلی، مشارکت اجتماعی، بهرهوری اقتصادی و حتی میزان ارتکاب جرم و خشونت آشکار میکند. به بیان دیگر، آنچه امروز برای کودکان انجام میدهیم، فردای جامعه را میسازد.
از این منظر، حمایت از کودکان را نباید به معنای ارائه چند خدمت حمایتی یا کمکهای مقطعی تقلیل داد. حمایت واقعی، ایجاد محیطی است که کودک بتواند در آن با احساس امنیت، کرامت، آرامش و امید رشد کند. این حمایت از لحظه تولد آغاز میشود و تا پایان دوران کودکی ادامه مییابد. تغذیه مناسب، دسترسی به خدمات سلامت، آموزش باکیفیت، محیط خانوادگی امن، فرصت بازی، حمایت در برابر خشونت، بهرهمندی از عدالت آموزشی، برخورداری از سلامت روان و حفاظت در برابر آسیبهای فضای دیجیتال، همگی اجزای یک منظومه واحد هستند. اگر یکی از این حلقهها تضعیف شود، رشد همهجانبه کودک نیز با چالش روبهرو خواهد شد.
در این میان، خانواده نخستین و بنیادیترین نهاد حمایت از کودک است. هیچ سیاست عمومی نمیتواند جایگزین نقش خانواده در شکلگیری شخصیت و هویت کودک شود. نخستین تجربه عشق، اعتماد، مسئولیت، همدلی و احترام، در محیط خانواده شکل میگیرد. اما در عین حال، نباید همه مسئولیت را بر دوش خانواده گذاشت. حتی آگاهترین و دلسوزترین والدین نیز بدون حمایت نظام آموزشی، خدمات سلامت، امنیت اجتماعی، سیاستهای اقتصادی مناسب و قوانین کارآمد، نمیتوانند بهتنهایی همه نیازهای کودک را تأمین کنند. به همین دلیل، حمایت از کودکان، مسئولیتی مشترک میان خانواده، دولت، مدرسه، رسانه، نهادهای مدنی و همه اجزای جامعه است.
در جهان امروز، مفهوم حمایت از کودک نیز دستخوش تحول شده است. اگر در گذشته، مهمترین نگرانیها سوءتغذیه، بیماری یا محرومیت از آموزش بود، امروز چالشهای تازهای پیش روی کودکان قرار گرفته است. گسترش فناوریهای دیجیتال، هوش مصنوعی، شبکههای اجتماعی، بازیهای برخط و اقتصاد داده، فرصتهای بیسابقهای برای یادگیری و رشد فراهم کردهاند، اما همزمان مخاطرات جدیدی نیز ایجاد کردهاند. نقض حریم خصوصی، اعتیاد به فضای مجازی، خشونت دیجیتال، انتشار اطلاعات نادرست، بهرهبرداری تجاری از دادههای کودکان و کاهش تعاملات انسانی، تنها بخشی از این چالشها هستند. از این رو، حمایت از کودکان در قرن بیستویکم دیگر به معنای حفاظت از آنان در دنیای واقعی نیست؛ بلکه مستلزم صیانت از حقوق آنان در زیستبوم دیجیتال نیز هست.
یکی از خطاهای رایج در سیاستگذاری عمومی، نگاه هزینهمحور به برنامههای مرتبط با کودکان است. در حالی که حمایت از کودکان، هزینه نیست؛ سرمایهگذاری است. هر ریالی که برای سلامت، آموزش، تغذیه، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی یا ارتقای کیفیت زندگی کودکان هزینه میشود، در آینده به شکل کاهش هزینههای درمان، کاهش آسیبهای اجتماعی، افزایش بهرهوری اقتصادی، ارتقای سرمایه انسانی و تقویت امنیت اجتماعی به جامعه بازخواهد گشت. جامعهای که امروز از کودکان خود حمایت نکند، ناگزیر فردا هزینههای سنگینتری برای جبران آسیبهای انباشته خواهد پرداخت.
از سوی دیگر، حمایت از کودکان صرفاً به معنای محافظت از آنان نیست؛ بلکه به معنای توانمندسازی آنان نیز هست. کودک باید فرصت بیابد بیاموزد، بیندیشد، پرسش کند، تجربه بیندوزد، خلاقیت خود را شکوفا سازد و متناسب با سن و توانایی خود در زندگی اجتماعی مشارکت داشته باشد. جامعهای که تنها از کودکان مراقبت میکند اما فرصت رشد، یادگیری و مشارکت را از آنان میگیرد، در حقیقت بخشی از حقوق بنیادین آنان را نادیده گرفته است. حمایت واقعی، ایجاد تعادل میان امنیت و آزادی، مراقبت و توانمندسازی، هدایت و احترام به شخصیت کودک است.
در این مسیر، حکمرانی آیندهنگر نقشی تعیینکننده دارد. سیاستگذاری برای کودکان نباید به یک وزارتخانه یا نهاد خاص محدود شود، زیرا تقریباً همه تصمیمهای عمومی، از اقتصاد و مسکن گرفته تا آموزش، محیط زیست، حملونقل، سلامت، فرهنگ و فناوری، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی کودکان اثر میگذارند. حکمرانی هوشمند، پیش از تصویب هر سیاست، این پرسش را مطرح میکند که «این تصمیم چه تأثیری بر زندگی کودکان امروز و شهروندان فردا خواهد داشت؟» چنین نگاهی، حقوق کودک را از حاشیه سیاستگذاری به متن تصمیمهای ملی منتقل میکند.
در نهایت، حمایت از کودکان را باید فراتر از یک تکلیف قانونی یا اخلاقی فهمید. این حمایت، مهمترین سرمایهگذاری یک جامعه بر آینده خویش است. کشوری که کودکانش سالمتر، آگاهتر، خلاقتر، امیدوارتر و برخوردار از فرصتهای برابر باشند، در آینده نیز جامعهای امنتر، عادلانهتر و توانمندتر خواهد داشت. هیچ فناوری، هیچ منبع طبیعی و هیچ برنامه توسعهای نمیتواند جای سرمایه انسانی را بگیرد و سرمایه انسانی نیز از دوران کودکی آغاز میشود.
از همین رو، هرگاه سخن از آینده، توسعه، عدالت یا پیشرفت به میان میآید، باید پیش از هر چیز از کودکان سخن گفت. زیرا آینده، از فردا آغاز نمیشود؛ آینده، در چهره کودکی نهفته است که امروز فرصت دارد با امنیت، آموزش، سلامت، کرامت و امید رشد کند. هر جامعهای که این حقیقت را دریابد، حمایت از کودکان را نه یک انتخاب، بلکه یک اولویت راهبردی خواهد دانست؛ اولویتی که ثمره آن نه تنها برای یک نسل، بلکه برای تاریخ یک ملت باقی خواهد ماند.
* حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان
نظر شما