تاریخ نشان میدهد که هر انقلاب فناورانه، تصویر تازهای از کودکی آفریده است. انقلاب صنعتی، کودک را از مزرعه به کارخانه و سپس به مدرسه برد؛ انقلاب دیجیتال، او را به شهروند فضای مجازی تبدیل کرد؛ و اکنون انقلاب هوش مصنوعی، زیستفناوری و دادههای کلان در حال بازتعریف خودِ انسان است. کودکی که در سال ۲۰۵۰ زندگی خواهد کرد، احتمالاً نخستین نسلی خواهد بود که از نخستین سالهای زندگی، نه تنها با انسانها، بلکه با سامانههای هوشمند، رباتهای اجتماعی و دستیارهای مبتنی بر هوش مصنوعی تعامل روزانه خواهد داشت. برای او، گفتوگو با یک سامانه هوشمند ممکن است به همان اندازه عادی باشد که برای نسلهای پیشین، گفتوگو با معلم یا والدین بود.
این دگرگونی، فرصتهای کمنظیری را نیز به همراه دارد. آموزش احتمالاً از قالب یکسان و استاندارد فاصله خواهد گرفت و به تجربهای شخصیسازیشده تبدیل خواهد شد؛ جایی که هوش مصنوعی نقاط قوت و ضعف هر کودک را شناسایی کرده و مسیر یادگیری را متناسب با استعدادها و نیازهای او تنظیم میکند. کودکی که امروز برای فهم یک مفهوم دشوار به یک معلم و یک کتاب وابسته است، شاید در سال ۲۰۵۰ با معلمی هوشمند روبهرو باشد که در هر لحظه، شیوه آموزش خود را با سرعت یادگیری، هیجان، تمرکز و حتی وضعیت روانی او تطبیق میدهد.
اما آینده، تنها داستان پیشرفت فناوری نیست. همان فناوری که میتواند آموزش را عادلانهتر کند، ممکن است نابرابریهای تازهای نیز بیافریند. کودکانی که به زیرساختهای دیجیتال، اینترنت پرسرعت و سامانههای پیشرفته دسترسی دارند، مسیر رشدی متفاوت از کودکانی خواهند داشت که از این امکانات محروماند. از این منظر، شکاف دیجیتال دیگر صرفاً شکاف در دسترسی به اینترنت نخواهد بود؛ بلکه شکافی در فرصتهای رشد، یادگیری و مشارکت اجتماعی خواهد شد. عدالت آموزشی در سال ۲۰۵۰ بیش از آنکه به تعداد مدرسهها وابسته باشد، به کیفیت دسترسی کودکان به فناوریهای هوشمند وابسته خواهد بود.
از سوی دیگر، جهان آینده با چالشی روبهروست که کمتر نسلی در تاریخ تجربه کرده است: تغییرات اقلیمی. کودکی که در سال ۲۰۵۰ به نوجوانی یا جوانی میرسد، احتمالاً با موجهای شدید گرما، بحران آب، مهاجرتهای اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و دگرگونی الگوهای زیست شهری روبهرو خواهد بود. بنابراین، حق کودک بر محیط زیست سالم دیگر یک آرمان زیستمحیطی نیست؛ بلکه بخشی از حق بر حیات، سلامت و توسعه است. در دهههای آینده، حفاظت از کودکان بدون حفاظت از سیاره ممکن نخواهد بود.
همزمان، پیشرفتهای ژنتیک، پزشکی دقیق و زیستفناوری، مرز میان درمان و ارتقای تواناییهای انسانی را کمرنگتر خواهند کرد. پرسشهای اخلاقی تازهای پدید خواهد آمد: آیا والدین حق خواهند داشت ویژگیهای ژنتیکی فرزند خود را انتخاب کنند؟ اگر فناوری بتواند حافظه، تمرکز یا تواناییهای شناختی را تقویت کند، آیا دسترسی برابر به این فناوریها تضمین خواهد شد؟ اگر پاسخ منفی باشد، آیا با شکل تازهای از نابرابری انسانی روبهرو نخواهیم شد؟ این پرسشها نشان میدهد که آینده کودکی، تنها به فناوری وابسته نیست؛ بلکه به نحوه حکمرانی بر فناوری وابسته است.
شاید مهمترین تحول، در حوزه هویت رخ دهد. کودک ۲۰۵۰ بخش مهمی از زندگی خود را در فضاهای ترکیبی، واقعیت افزوده، محیطهای مجازی و شبکههای هوشمند سپری خواهد کرد. او ممکن است چندین هویت دیجیتال، آموزشی، اجتماعی و حرفهای داشته باشد. در چنین شرایطی، حفاظت از حریم خصوصی، دادههای شخصی و استقلال شناختی کودک به یکی از بنیادیترین حقوق بشر تبدیل خواهد شد. اگر در قرن بیستم دغدغه اصلی، حق آموزش بود و در آغاز قرن بیستویکم، حق دسترسی به اینترنت اهمیت یافت، در میانه این قرن شاید مهمترین مطالبه، حق کودک بر استقلال شناختی باشد؛ یعنی حق آنکه تصمیمها، باورها و ترجیحات او بدون دستکاری نامرئی الگوریتمها شکل بگیرند.
در این میان، خانواده نیز دگرگون خواهد شد. والدین آینده بیش از آنکه تنها انتقالدهنده اطلاعات باشند، نقش راهنما، مربی اخلاقی و پناهگاه عاطفی را بر عهده خواهند داشت. زیرا اطلاعات را هوش مصنوعی در اختیار کودک قرار خواهد داد، اما هیچ فناوریای جای امنیت عاطفی، همدلی، محبت بیقیدوشرط و تجربه زیسته انسانی را نخواهد گرفت. شاید مهمترین نیاز کودک ۲۰۵۰، نه اطلاعات بیشتر، بلکه روابط انسانی عمیقتر باشد.
بازار کار نیز تصویری کاملاً متفاوت خواهد داشت. بسیاری از مشاغل تکراری و قابل پیشبینی به سامانههای هوشمند واگذار خواهند شد و در مقابل، مهارتهایی مانند خلاقیت، تفکر انتقادی، همکاری، اخلاق، حل مسئله، هوش هیجانی و یادگیری مادامالعمر اهمیت بیشتری خواهند یافت. این بدان معناست که نظامهای آموزشی اگر همچنان بر حفظیات، آزمونهای استاندارد و رقابتهای صرفاً نمرهمحور اصرار ورزند، کودک را برای جهانی تربیت خواهند کرد که دیگر وجود ندارد.
از منظر حقوق کودک، این تحولات مسئولیت دولتها را نیز سنگینتر میکند. حقوق کودک در دهههای آینده نمیتواند به آموزش، بهداشت و حمایت در برابر خشونت محدود بماند. حق بر محیط زیست سالم، حق بر امنیت دادهها، حق بر شفافیت الگوریتمی، حق بر عدم تبعیض دیجیتال، حق بر سلامت روان در محیطهای فناورانه و حق بر مشارکت در تصمیمهایی که آینده دیجیتال کودکان را شکل میدهند، به تدریج به بخشی جداییناپذیر از منظومه حقوق کودک تبدیل خواهند شد. اگر قوانین با این تحولات همگام نشوند، شکاف میان سرعت فناوری و سرعت حقوق، بیش از هر کس کودکان را آسیبپذیر خواهد کرد.
با این همه، آینده را نباید با جبر اشتباه گرفت. فناوری سرنوشت کودکان را تعیین نمیکند؛ این ارزشها، قوانین، سیاستهای عمومی و انتخابهای امروز ما هستند که تعیین میکنند فناوری در خدمت کودک قرار گیرد یا کودک در خدمت فناوری. بزرگترین تهدید برای نسل ۲۰۵۰، خودِ هوش مصنوعی نیست؛ بلکه فقدان چارچوبهای اخلاقی و حقوقی برای هدایت آن است. همانگونه که بزرگترین فرصت نیز نه در قدرت ماشینها، بلکه در توانایی انسان برای استفاده مسئولانه از آنها نهفته است.
در نهایت، شاید مهمترین پرسش این نباشد که «کودک متولد ۲۰۵۰ چگونه زندگی خواهد کرد؟»؛ بلکه این باشد که ما امروز چه مسئولیتی در قبال آن کودک داریم؟ آینده، ناگهان از راه نمیرسد؛ آینده، در تصمیمهایی ساخته میشود که اکنون درباره آموزش، عدالت، محیط زیست، فناوری و حقوق کودکان میگیریم. کودک ۲۰۵۰ هنوز سخنی نمیگوید، اما حقوق او از همین امروز آغاز شده است. اگر امروز در طراحی سیاستها، قوانین و فناوریها، صدای او شنیده نشود، فردا ممکن است جهانی بسازیم که از نظر فناورانه پیشرفته، اما از نظر انسانی فقیر باشد.
تمدنها نه با بلندترین آسمانخراشهایشان، بلکه با کیفیت آیندهای که برای کودکان خود بنا میکنند، سنجیده میشوند. شاید بزرگترین آزمون قرن بیستویکم نیز همین باشد: آیا خواهیم توانست جهانی خلق کنیم که در آن، پیشرفت فناوری همزمان به معنای پیشرفت کرامت، آزادی، امنیت و حقوق کودک نیز باشد؟
حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان
نظر شما