شروین وکیلی: تصور رایج مبنی بر سرافکندگی مطلق جنگ‌های ایران و روس، متأثر از خوانش‌های مورخان اروپایی است

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، در نشست «بررسی توازن میدان و دیپلماسی در بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران» که روز دوشنبه ۵ مرداد در خبرگزاری خبرآنلاین برگزار شد، شروین وکیلی، تاریخ‌نگار و جامعه‌شناس، در محور نخست سخنان خود به تحلیل جنگ‌های ایران و روس پرداخت و با بیان این‌که قصد دارد از زاویه رویکرد سیستمی به جنگ‌های ایران و روس بپردازد، چهار نکته کلیدی را در بررسی این واقعه مطرح کرد. وکیلی نکته نخست را بررسی جنگ در بافت تمدنی و ظهور مدرنیته دانست و توضیح داد که این جنگ‌ها هم‌زمان با تحولات بزرگ اواخر قرن هجدهم میلادی (حدود سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۸۰۰) آغاز شد؛ دوره‌ای که با انقلاب صنعتی، انقلاب فلسفی و فرهنگی آلمان و انقلاب کبیر فرانسه همراه بود. او با اشاره به شکل‌گیری ارتش‌های بزرگ در آن دوران، ازجمله ارتش ناپلئون، گفت که پیش از آن، پدیده‌ای به نام «ارتش ملی» به این شکل سابقه نداشت؛ چراکه در آن ارتش‌ها، شهروندان نه به‌عنوان رعیتِ فلان خان، بلکه به‌ عنوان شهروند به جنگ می‌رفتند. او با استناد به جمله مشهور گوته که هنگام تماشای لشکریان ناپلئون گفته بود «من دارم تاریخ را نگاه می‌کنم»، تأکید کرد که باید جنگ‌های ایران و روس را در چنین بافت تمدنی مدرنی بررسی کرد...

وکیلی در ادامه جنگ ایران و روس را برخورد میان «حاشیه در حال گسترش حوزه تمدن اروپایی» و «حوزه تمدنی ایران» توصیف کرد.

او در نکته سوم به بازنگری در مفهوم «شکست» پرداخت و تصریح کرد که تصور رایج مبنی بر سرافکندگی مطلق در این جنگ‌ها، تا حدی متأثر از خوانش‌های مورخان اروپایی است. او با ارائه آماری گفت که ایران در آن دوران با ارتشی بسیار کوچک (حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار نفر) که نسبت به مساحت جغرافیایی‌اش ناچیز بود، در برابر بزرگ‌ترین ارتش مدرن آن دوره، یعنی ارتش روسیه (که پیروز نبرد با ناپلئون بود)، ایستادگی کرد. او تأکید کرد که جنگ‌های بیست‌ساله ایران و روس، اگر با نگاهی واقع‌بینانه به توازن نیروها بررسی شوند، نباید تنها با نگاهی به نتیجه، به عنوان یک واقعه صرفاً تحقیرآمیز بازخوانی شوند.

درنهایت، این تاریخ‌نگار در نکته چهارم، تصور «بی‌خبری مطلق ایرانیان» از تحولات جهانی را نادرست دانست. او به مستنداتی از آگاهی ایرانیان نسبت به انقلاب فرانسه و حتی طرح ایده‌هایی نظیر اعلام جمهوری در تهران پس از درگذشت فتحعلی‌شاه اشاره کرد و گفت که دوگانه «میدان» و «دیپلماسی» امروزی، پدیده‌های مدرنی هستند که در آن زمان به‌کندی شکل می‌گرفتند. وکیلی افزود که با این وجود، ایرانیان در همان دوره نیز دست به رایزنی‌های سیاسی و اتحادهایی (مانند اتحاد با ناپلئون) زدند و محاسبات آنان، فارغ از بدعهدی قدرت‌های خارجی، در بسیاری از جنبه‌ها خردمندانه بوده است.

گزارش کامل این نشست را از این‌جا بخوانید.

۲۵۹