الهه جعفرزاده: در جنوب شرق ایران، جایی که امروز بادهای ۱۲۰ روزه سیستان بر دشتهای خشک میوزند، بقایای شهری آرمیده که هر بار باستانشناسان لایهای تازه از آن را کنار زدهاند، جهان را شگفتزده کرده است. شهری که نه اهرام مصر را داشت و نه شکوه تختجمشید را، اما یافتههایش بارها نگاه پژوهشگران را تغییر داده است؛ از زنی که هزاران سال پیش چشم مصنوعی بر صورت داشت تا جراحی جمجمه کودکی که پس از عمل، ماهها زنده ماند و جام سفالیای که برخی آن را قدیمیترین نمونه شناختهشده نمایش حرکت یا «انیمیشن» میدانند.
«شهر سوخته» سالهاست با عنوان «شهری که از زمان خود جلوتر بود» معرفی میشود؛ اما آیا این توصیف واقعاً بر پایه شواهد علمی است یا حاصل بزرگنمایی رسانهای؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال پیش، در حاشیه دلتای رود هیرمند بازگردیم.
شهری در چهارراه تمدنها
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حدود ۵۶ کیلومتری زابل قرار دارد. این محوطه باستانی حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد شکل گرفت و نزدیک به هزار سال محل زندگی هزاران نفر بود؛ دورهای که همزمان با شکوفایی تمدنهای میانرودان، دره سند و مصر باستان است.
موقعیت جغرافیایی شهر، آن را به یکی از مهمترین مراکز تبادل کالا، فناوری و فرهنگ در شرق فلات ایران تبدیل کرده بود. باستانشناسان در این محوطه آثاری از لاجورد افغانستان، صدفهای دریای عمان، سنگهای قیمتی، مهرهای بینالنهرینی و کالاهای مرتبط با تمدن دره سند یافتهاند؛ نشانههایی که از شبکهای گسترده از تجارت در هزاره سوم پیش از میلاد حکایت دارد.
وسعت شهر نیز برای زمان خود چشمگیر بود. برآوردها نشان میدهد شهر سوخته در اوج شکوفایی، چندین بخش مسکونی، صنعتی، گورستان و ساختمانهای عمومی را در بر میگرفت و احتمالاً یکی از بزرگترین مراکز شهری شرق ایران محسوب میشد.
راز چشمی که پنج هزار سال دوام آورد
یکی از مشهورترین کشفیات شهر سوخته، اسکلت زنی حدود ۲۵ تا ۳۰ ساله است که در گور شمارهی ۶۷۰۵ این شهر، در یکی از چشمهایش جسمی مصنوعی قرار داشت.
این پروتز از مادهای قیری همراه با الیاف طبیعی ساخته شده و روی آن خطوط بسیار ظریفی به رنگ طلایی دیده میشود که احتمالاً برای شبیهسازی رگهای چشم طراحی شده بودند. آثار باقیمانده روی استخوان حدقه نشان میدهد این جسم برای مدتی طولانی استفاده شده و صرفاً یک وسیله تزئینی نبوده است.
برخی رسانهها از آن بهعنوان «اولین چشم مصنوعی جهان» یاد میکنند، اما باستانشناسان معمولاً با احتیاط بیشتری سخن میگویند و آن را یکی از قدیمیترین نمونههای شناختهشده پروتز چشمی میدانند؛ کشفی که از مهارت بالای صنعتگران و آشنایی آنان با ساخت ابزارهای ظریف حکایت دارد.
جراحی جمجمه؛ پزشکی فراتر از انتظار
کشف دیگری که توجه دانشمندان را جلب کرد، جمجمه دختربچهای حدود ۱۳ ساله بود که روی آن آثار جراحی دیده میشد.
پژوهشگران معتقدند این کودک به بیماریای مبتلا بوده که باعث تجمع مایع در جمجمه میشده است. برای کاهش فشار، بخشی از استخوان جمجمه او برداشته شده؛ عملی که امروزه آن را نوعی ترپاناسیون مینامند.
نکته شگفتانگیز این است که آثار ترمیم استخوان نشان میدهد بیمار پس از جراحی دستکم چند ماه زنده مانده است. این یافته، اگرچه به معنای پیشرفته بودن پزشکی به مفهوم امروزی نیست، اما نشان میدهد ساکنان شهر سوخته تجربه و دانش عملی قابل توجهی در درمان برخی آسیبها و بیماریها داشتهاند.
قدیمیترین انیمیشن جهان؟
جام سفالی کوچکی که امروز در موزه ملی ایران نگهداری میشود، شاید مشهورترین اثر شهر سوخته باشد.
روی بدنه این جام، پنج تصویر پیاپی از یک بز کوهی دیده میشود که به سوی درختی حرکت میکند و از برگهای آن تغذیه میکند. اگر ظرف با سرعت چرخانده شود، این تصاویر حالتی شبیه حرکت ایجاد میکنند.
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این اثر را قدیمیترین نمونه شناختهشده استفاده از تصاویر متوالی برای القای حرکت میدانند؛ چیزی که گاه بهصورت غیررسمی «اولین انیمیشن جهان» نامیده میشود.
البته باید توجه داشت که این اثر، انیمیشن به معنای امروزی نیست، بلکه نمونهای بسیار کهن از بهرهگیری هوشمندانه از توالی تصاویر برای نمایش حرکت است.
شهری با برنامهریزی شهری
شگفتیهای شهر سوخته تنها به آثار هنری و پزشکی محدود نمیشود. حفاریها نشان دادهاند که خیابانها، خانهها و کارگاهها با نوعی نظم و برنامهریزی ساخته شده بودند.
خانهها معمولاً چند اتاق داشتند و از خشت خام ساخته میشدند. برخی ساختمانها به شبکهای برای هدایت آب و فاضلاب مجهز بودند و شواهدی از فعالیتهای تخصصی مانند سفالگری، پارچهبافی، مهرسازی و فلزکاری در نقاط مختلف شهر به دست آمده است.
کاوشها همچنین قدیمیترین نمونههای پارچههای بافتهشده، ابزارهای اندازهگیری، تختههای بازی و حتی بقایای مواد آرایشی را آشکار کردهاند؛ یافتههایی که تصویری پیچیدهتر از زندگی روزمره مردم این شهر ارائه میدهند.
چرا شهر سوخته از بین رفت؟
با وجود شکوفایی چندصدساله، شهر سوخته حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد بهتدریج متروک شد. دلیل دقیق این اتفاق هنوز مشخص نیست، اما بیشتر پژوهشگران مجموعهای از عوامل را مؤثر میدانند؛ از تغییر مسیر رود هیرمند و کاهش منابع آب گرفته تا تغییرات اقلیمی، کاهش رونق مسیرهای تجاری و شاید دگرگونیهای اجتماعی و اقتصادی.
برخلاف برخی روایتهای عامهپسند، تاکنون هیچ مدرک معتبری درباره نابودی ناگهانی شهر بر اثر جنگ، زلزله یا فاجعهای اسرارآمیز به دست نیامده است.
اهمیت جهانی این ناحیه در چیست؟
در سال ۲۰۱۴، شهر سوخته در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این ثبت نه به دلیل وجود یک بنای عظیم، بلکه به خاطر ارزش استثنایی آن در شناخت روند شکلگیری شهرنشینی، فناوری، پزشکی، هنر و روابط تجاری در هزاره سوم پیش از میلاد بود.
امروز شهر سوخته یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی خاورمیانه به شمار میرود و هر فصل کاوش، اطلاعات تازهای درباره زندگی مردمانی آشکار میکند که پنج هزار سال پیش در یکی از خشکترین نقاط ایران، تمدنی پویا و سازمانیافته بنا کرده بودند.
شاید به همین دلیل باشد که شهر سوخته هنوز هم «سوخته» نیست؛ بلکه هر کشف تازه، جرقهای جدید برای شناخت گذشتهای روشنتر از آن چیزی است که سالها تصور میکردیم.
۴۷۲۳۲
نظر شما