راهکار امام صادق(ع) برای تشخیص «روایات صحیح» از احادیث جعلی

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امام صادق(ع) برای تشخیص روایات صحیح از احادیث جعلی، معیار روشنی ارائه کردند؛ روایتی که با قرآن کریم سازگار باشد، شایسته پذیرش است و حدیثی که کتاب خدا آن را تأیید نکند، نمی‌تواند مبنای اعتقاد و عمل قرار گیرد.

قرآن؛ معیار امام صادق(ع) برای سنجش صحت روایات

پرسش: امام صادق(علیه‌السلام) برای تشخیص احادیث صحیح از روایات جعلی چه راهکاری ارائه کرده‌اند؟

پاسخ اجمالی:

امام صادق(علیه‌السلام) قرآن را به عنوان اصل و حدیث را به عنوان فرع معرفی کرده‌اند و مطابقت روایت با قرآن را یکی از معیارهای مهم تشخیص صحت و نادرستی حدیث دانسته‌اند. بر همین اساس، آن حضرت به شیعیان سفارش می‌کردند روایتی را صحیح بدانند که با قرآن کریم هماهنگ باشد.

در روایات متعددی از امام صادق(ع) تأکید شده است: «حدیثی که کتاب خدا آن را تأیید نکند، باطل است.» این نگاه، علاوه بر مشخص کردن معیار پذیرش روایات، می‌توانست از بسیاری از انحرافات و کجروی‌های فکری در جامعه اسلامی جلوگیری کند.

روایت باید با قرآن سنجیده شود

امام صادق(علیه‌السلام) قرآن را در جایگاه اصل و حدیث را در جایگاه فرع قرار داده و هماهنگی روایت با قرآن را ملاکی برای تشخیص صحت و نادرستی آن معرفی کرده‌اند. این اصل تنها در سخنان آن حضرت مطرح نشده، بلکه دیگر امامان(علیهم‌السلام) نیز بر آن تأکید داشته‌اند.(1)

امام صادق(ع) در روایتی خطاب به پیروان خود می‌فرمایند:

«اِذَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ حَدِیثٌ فَوَجَدْتُمُوهُ لَهُ شَاهِداً مِنْ کِتَابِ اللهِ اَوْ مِنْ قُوْلِ رَسُولِ اللهِ وَ اِلَّا فَالَّذِی جَاءَکُمْ بِهِ اَوْلَی بِهِ»(2)

یعنی: زمانی که حدیثی به شما می‌رسد، اگر برای آن شاهدی از کتاب خدا یا سخن رسول خدا(صلّی‌اللّه علیه و آله) یافتید، آن را بپذیرید؛ در غیر این صورت، آن را به همان کسی واگذار کنید که حدیث را برای شما آورده است.

در روایت دیگری نیز از امام صادق(ع) نقل شده است:

«مَا أتَاکُمْ عَنَّا مِنْ حَدِیثٍ لَایُصَدِّقُهُ کِتَابُ اللهِ فَهُوَ بَاطِلٌ»(3)

یعنی: هر حدیثی که از سوی ما به شما برسد و کتاب خدا آن را تأیید نکند، باطل است.

حدیث ناسازگار با قرآن؛ «زخرف»

امام صادق(ع) در روایت دیگری، درباره روایاتی که با قرآن سازگار نیستند، می‌فرمایند:

«مَا لَمْ یُوَافِقْ مِنَ الْحَدِیثِ الْقُرْآنُ، فَهُوَ زُخْرُفٌ»(4)

یعنی: حدیثی که با قرآن موافق نباشد، نادرست و بی‌اساس است.

بر اساس این روایات، قرآن در جایگاه معیار و حاکم بر حدیث قرار می‌گیرد. این نگاه می‌توانست مانعی در برابر بسیاری از انحرافات فکری باشد؛ به‌ویژه جریان‌هایی که با تکیه بر نظریه «السنة قاضیة علی الکتاب» تلاش می‌کردند جایگاه حدیث را به گونه‌ای تعریف کنند که در نهایت، آموزه‌های روایی بر کتاب خدا مقدم شوند.

این رویکرد همچنین در برابر افکار غالیان اهمیت داشت؛ گروه‌هایی که با طرح احتمال تحریف قرآن می‌کوشیدند مطالب نادرست خود را به ائمه(ع) نسبت دهند و آنها را در قالب روایت منتشر کنند.

تأکید امام صادق(ع) بر زنده بودن قرآن

توجه امام صادق(ع) به قرآن تنها به مسئله سنجش روایات محدود نمی‌شد. آن حضرت خود از مفسران برجسته قرآن بودند و روایات تفسیری فراوانی از ایشان نقل شده که در «مجمع‌البیان» و پیش از آن در «تفسیر قمی» و «تفسیر عیاشی» آمده است.

امام صادق(ع) درباره جایگاه قرآن می‌فرمایند:

«اِنَّ الْقُرْآنَ حَیٌّ لَمْ یَمُتْ وَ اِنَّهُ یَجْرِی کَمَا یَجْرِی اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ وَ کَمَا یَجْرِی الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ».(5)

یعنی: قرآن زنده است و نمی‌میرد و همان‌گونه که شب و روز و خورشید و ماه در جریان هستند، قرآن نیز همواره جاری است.

آن حضرت همچنین می‌فرمایند:

«اِنَّ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٍ».(6)

یعنی: قرآن در هر زمان، تازه و جدید است.

توصیه امام صادق(ع) به انس با قرآن

امام صادق(علیه‌السلام) در کنار تأکید بر قرآن به عنوان معیار سنجش روایات، برای ترویج تلاوت و انس با این کتاب آسمانی نیز تلاش داشتند. ایشان با نقل روایاتی درباره فضیلت خواندن سوره‌های قرآن، جامعه اسلامی را به توجه بیشتر به قرآن دعوت می‌کردند.

در روایتی از آن حضرت نقل شده است که در روز قیامت سه چیز نزد خداوند شکایت خواهند کرد که سومین آنها قرآنی است که مورد بی‌توجهی قرار گرفته است:

«مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ الْغُبَارُ لَایُقْرَأُ فِیهِ».(7)

یعنی: قرآنی که آویخته شده، غبار بر آن نشسته و در آن خوانده نمی‌شود.

تأکید امام صادق(ع) بر تلاوت قرآن تا آنجا بود که سفارش می‌کردند حتی تاجر نیز پس از بازگشت از بازار به خانه، سوره‌ای از قرآن را تلاوت کند.(8)

آن حضرت همچنین بر خواندن قرآن با حزن و توجه تأکید داشتند.(9)،(10)

قرآن؛ معیار تشخیص روایت درست

در مجموع، مجموعه این روایات نشان می‌دهد که در نگاه امام صادق(ع)، قرآن جایگاهی محوری در شناخت و ارزیابی سخنان منسوب به دین دارد. بر همین اساس، روایتی که با قرآن هماهنگ باشد و برای آن شاهدی از کتاب خدا یا سخن پیامبر(ص) وجود داشته باشد، از جایگاه قابل‌قبولی برخوردار است؛ اما روایتی که با قرآن ناسازگار باشد، نباید به صرف انتساب به ائمه(ع) پذیرفته شود.

این روش، در کنار تأکید بر تلاوت و فهم قرآن، راهکاری برای حفظ جامعه اسلامی از انتشار روایات جعلی و برداشت‌های انحرافی از معارف دینی به شمار می‌آید.