امیرمهدی نادری: دهلینو را باید از دریچه تاریخ هند شناخت تا فهمید چرا نام یک پادشاه ایرانی پس از نزدیک به سه قرن، همچنان در حافظه جمعی این کشور زنده است. در کتابهای درسی هند، در مقالات تحلیلی رسانهها و در منابع آمادگی آزمونهای ملی این کشور، از او با نام «نادرشاه» یا «نادیر شاه» یاد میشود؛ فرمانروایی که نهتنها پایتخت باشکوه مغولها را فتح کرد، بلکه پرده از ضعف ساختاری امپراتوریای برداشت که خود را وارث تیمور میدانست. این گزارش، روایتی از نادرشاه افشار براساس منابع معتبر هندی و با نگاهی به جایگاه او در تاریخنگاری رسمی هند است.
نادرشاه که بود؟ روایت منابع آموزشی هندی
روایت دانشنامههای هندی منابع آموزشی هند که مبنای آموزش تاریخ برای میلیونها دانشآموز و داوطلب آزمون خدمات کشوری UPSC هستند، نادرشاه را فراتر از یک مهاجم صرف معرفی میکنند. وبسایت آموزشی BYJU'S در پرونده ویژه خود درباره حمله نادرشاه، او را بنیانگذار سلسله افشاریه و یکی از بزرگترین استراتژیستهای نظامی قرن هجدهم آسیا توصیف میکند که از یک چوپانزاده در خراسان به شاهی رسید که قلمرواش از قفقاز تا سند امتداد داشت. پایگاه Cultural India که به عنوان یکی از مراجع فرهنگ و تاریخ هند شناخته میشود، نیز تأکید دارد که نادرشاه پس از سرکوب افغانهای هوتکی و بازپسگیری مناطق از دست رفته صفویه، ارتش منظمی بر پایه سوارهنظام سبک و توپخانه متحرک ایجاد کرد؛ ارتشی که در سرعت و انضباط، هیچ رقیبی در منطقه نداشت. از نگاه این منبع، جاهطلبی نادرشاه برای احیای مرزهای شرقی ایرانِ عصر صفوی، او را به طور اجتنابناپذیری در برابر امپراتوری مغول قرار داد.
هند در آستانه ۱۷۳۹؛ امپراتوریای بر لبه پرتگاه
برای درک چرایی حمله نادرشاه، باید تصویری که منابع هندی از هندِ سال ۱۷۳۹ ارائه میدهند را مرور کرد. به نوشته Drishti IAS، یکی از معتبرترین مراجع آزمونهای دولتی هند، امپراتوری مغول پس از مرگ اورنگزیب در سال ۱۷۰۷ وارد یک دوره زوال سریع شده بود. محمدشاه ملقب به «رنگیلا» که بیشتر به شعر و بزم علاقه داشت تا کشورداری، عملاً کنترلی بر نواب خودمختار دکن، بنگال و اوده نداشت. ClearIAS در تحلیل خود از این دوره مینویسد که خزانه دهلی خالی، ارتش متشکل از گروههای ناهمگون و فاقد فرماندهی واحد، و رقابت شدید میان دو جناح درباری ایرانیها و تورانیها، هند را به هدفی وسوسهانگیز تبدیل کرده بود. به همین دلیل است که تاریخنگاران هندی، حمله نادرشاه را نه یک رویداد ناگهانی، بلکه نتیجه منطقی خلأ قدرت در شمال غرب هند میدانند. به تعبیر Maps of India، مرزهای شمال غربی هند که روزگاری تحت نظارت شدید مغولها بود، پس از سقوط قندهار به دست نادر، کاملاً بیدفاع رها شده بود. بهانه رسمی حمله، پناه دادن بقایای شورشیان افغان به دربار دهلی عنوان شد. نادرشاه بارها از محمدشاه خواست که مرزها را ببندد و فراریان را تحویل دهد، اما نامههای او بیپاسخ ماند. نادرشاه که پس از سرنگونی صفویان و تثبیت قدرت خود در ایران، به دنبال تأمین منابع مالی برای ادامه جنگهایش بود، به سمت هند حرکت کرد. به نوشته India Today، مسیر تهاجم او از قندهار آغاز شد و از غزنی، کابل، جلالآباد، پیشاور، اتک، لاهور و سرانجام به کرنال و دهلی رسید.
از قندهار تا کرنال؛ رعدآساترین لشکرکشی
قرنها بعد از حمله نادر آنچه در منابع هندی بیش از همه باعث شگفتی شده، سرعت باورنکردنی پیشروی نادرشاه است. براساس نقشههای نظامی که وبسایت Maps of India منتشر کرده، سپاه ایران پس از تصرف قندهار در سال ۱۷۳۸، در کمتر از هشت ماه، پیشاور، لاهور و سراسر پنجاب را درنوردید. این منبع مینویسد که نادرشاه به جای مسیر سنتی و قابل پیشبینی گذرگاه خیبر، از مسیرهای فرعی و سختگذر کوهستانی عبور کرد و سیستم اطلاعاتی مغولها را کاملاً غافلگیر نمود. روزنامه The Hindu در مقاله تاریخی خود درباره تخت طاووس، به نقل از وقایعنگاران آن دوره مینویسد که خبر سقوط لاهور چنان رعب و وحشتی در دهلی ایجاد کرد که بسیاری از اشراف شهر، پیش از رسیدن ارتش ایران، پایتخت را ترک کردند. محمدشاه که در ابتدا تهدید را جدی نگرفته بود، سرانجام با سپاهی بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر که به نوشته Jagran Josh بیشترشان جنگجویان نامنظم و فیلسواران تشریفاتی بودند، به سمت شمال حرکت کرد.
نبرد کرنال؛ ۲۴ فوریه ۱۷۳۹ [۵ اسفند ۱۱۱۷]، نقطه پایان یک ابرقدرت نبرد کرنال
در ۱۲۰ کیلومتری شمال دهلی، نقطه عطفی است که تمام منابع هندی بر اهمیت آن اتفاق نظر دارند نبردی که عملاً سرنوشت امپراتوری مغول را رقم زد. BYJU'S در تحلیل تاکتیکی خود مینویسد که در برابر ارتش سنگین و کند مغولها، نادرشاه با حدود ۵۵ هزار سرباز جنگآزموده، تاکتیک «محاصره و فریب» را به کار گرفت. او بخش کوچکی از سوارهنظام خود را به عنوان طعمه به سمت مرکز سپاه هند فرستاد. وقتی جناحهای مغول برای تعقیب آنها از مواضع خود خارج شدند، کمانداران سواره ایران از دو طرف آنها را محاصره کرده و با آتش متمرکز توپخانه سبک خود که بر شترها سوار بود، به نام «زنبورک»، نظم سپاه مقابل را در هم شکستند. کل نبرد به روایت Jagran Josh کمتر از سه ساعت طول کشید. شکست کرنال فقط یک شکست نظامی نبود. به نوشته ClearIAS، این نبرد این حقیقت را برای تمام هند آشکار کرد که ارتش مغول دیگر قادر به دفاع از پایتخت خود نیست. محمدشاه به ناچار تسلیم شد و به همراه نظامالملک، وزیر اعظم خود، شخصاً به اردوی نادرشاه رفت. این شکست سریع، که منابع هندی آن را «تحقیرآمیز» میخوانند، نشاندهنده فاصله عمیق میان توانایی نظامی دو طرف بود. پس از نبرد، نادرشاه همراه با امپراتور اسیر به سوی دهلی حرکت کرد. محمدشاه اجازه یافت یک روز زودتر وارد پایتخت شود تا استقبال مناسبی تدارک ببیند. این صحنه، که در منابعی مانند Swarajya توصیف شده، نمادی از تسلیم کامل قدرت مغول بود: دو پادشاه وارد شهر شدند، یکی فاتح و دیگری اسیر.
پنجاهوهفت روز در دهلی؛ از مصالحه تا فاجعه
روایت منابع هندی از ورود نادرشاه به دهلی در ۲۰ مارس ۱۷۳۹ [۲۹ اسفند ۱۱۱۷]، روایتی دو مرحلهای است. در ابتدا، توافقی برای پرداخت غرامت سنگین ۲۰ میلیون روپیه صورت گرفت و قرار بود سپاه ایران بدون خونریزی شهر را ترک کند. خود نادرشاه در باغ شالیمار اقامت گزید.
اما آرامش کوتاه بود و شایعهای همه چیز را تغییر داد. به نوشته روزنامه The Indian Express در بخش Explained، در ۲۲ مارس [۲ فروردین ۱۱۱۸] شایعه کشته شدن نادرشاه در شهر پیچید و گروهی از مردم دهلی به سربازان ایرانی مستقر در شهر حمله کرده و حدود ۹۰۰ نفر از آنها را کشتند. نادرشاه که خشمگین شده بود، دستور به «قتلعام» داد. روزنامه The Hindu مینویسد که نادرشاه سوار بر اسب، با شمشیر آخته از مسجد روشنالدوله نظارهگر کشتار بود و تنها پس از وساطت محمدشاه و بزرگان دهلی، دستور توقف قتلعام را صادر کرد. آمار کشتهها در منابع هندی متفاوت است؛ از ۲۰ هزار تا ۳۰ هزار نفر گزارش شده است.
به گزارش فصلنامه روابط خارجی در مقاله: «واکاوی شورش دهلی و سیاست نادرشاه افشار در قبال آن» مورخان هند یا ساکن این دیار، علت شورش را برخاش جمعی از عوام یا اوباش هندی یا نقشه حمله به سپاهیان نادر و کشته شدن تعدادی از این شورشیان دانستهاند (استرآبادی، ۱۳۴۱: ۳۳۰-۳۲۹؛ مروی، ۱۳۶۴: ۲/۷۴۴-۷۴۳). در این میان، برخی پژوهشگران معاصر نیز علت شورش را مبلغ سنگینی پول دانستهاند که به دستور نادر قرار بود از متعرضان اخذ شود، اما کارگزاران که بیش از حد بودند، فرصت را غنیمت شمرده و به ازای هر ده هزار روپیه که به خزانه نادر تحویل میدادند، چهلوپنج هزار روپیه نیز برای خود میگرفتند و همین سبب اذیت و آزار بسیار مردم و نارضایتی آنها شد (قدیانی، ۱۳۸۴: ۲۹).
با توجه به روایات فوق میتوان دریافت که یکی از عوامل مهم گسترش شورش دهلی حداقل در بدو بروز آن، بیشتر از آنکه جنبه سیاسی داشته باشد، به دلایل اقتصادی و غارت سپاهیان بازمیگشت، چنانکه داشتن صنف علاففروشان در این شورش (اوری، ۱۳۸۸: ۵۷) میتواند به نارضایتی کسبه و تجار از وضعیت موجود اقتصادی اشاره کند. به دیگر روی، پس از شکلگیری شورش و در فاصله کوتاهی پس از آن به نظر میرسد شورش به سوی دیگر رفت و تنی چند از سرداران هندی با استفاده از فرصت بهدستآمده در مقابل سپاهیان نادر قد علم کرده و بر آن شدند تا ضربه نهایی را به آنها وارد کنند. دلیل این مدعا اینکه در شب شورش، افراد ناموری چون سید نیاز خان، داماد فخرالدین خان وزیر و سید نثار شهسوار خان با پانصد سپاهی به فیلخانه که محل نگهداری فیلهای لشکر نادر بود، رفته و پس از قتل فیلبانان، فیلها را برداشتند و گویا دزدی از بیرون از حصار شهر را به تصرف درآورده و در همانجا به حال آمده بودند (استرآبادی، ۱۳۴۱: ۳۳۲؛ مؤلف ناشناخته، ۱۹۹۰: ۲۲۳؛ همایون، ۱۳۳۹: ۱۵۵-۱۵۴؛ قدوسی، ۱۳۳۹: ۱۵۷).
البته این افراد بعدها و همراهانشان پس از سرکوب شورش و به فرمان نادر به قتل رسیدند (استرآبادی، ۱۳۴۱: ۳۳۲؛ مؤلف ناشناخته، ۱۹۹۰: ۲۲۳؛ قدوسی، ۱۳۳۹: ۱۵۷).
هرچند این واقعه چهرهای خشن از نادرشاه در حافظه تاریخی دهلی برجای گذاشت، اما بسیاری از مورخان هندی مانند ستیش چاندرا که تحلیلهای او در Drishti IAS بازنشر شده، معتقدند این کشتار یک اقدام تلافیجویانه و برنامهریزینشده بود، نه هدف اولیه لشکرکشی. خیابانهای چاندنیچوک، داریبا و اطراف مسجد جامع پر از اجساد شد. زنان به اسارت گرفته شدند و بسیاری از خانوادههای مسلمان نیز به رسم جوهَر، زنان و فرزندان خود را کشتند تا به دست مهاجمان نیفتند. تاریخنگار معاصر آنند رام مخلص در تذکره خود نوشته است: «در بیشتر جاها مردم بدون مقاومت سلاخی شدند. پارسیها دست خشونتآمیز بر همه چیز و همه کس گشودند. مدتها خیابانها پر از اجساد بود، مانند باغهایی که برگها و گلهای پژمرده بر زمین ریخته باشد. شهر به خاکستر تبدیل شد.» این توصیف بارها در مقالات Hindustan Times و The Indian Express نقل شده است.
غنایمی که تاریخ را تغییر داد
پس از پایان کشتار، غارت سازمانیافته آغاز شد. جیمز فریزر در کتاب The History of Nadir Shah که در سده هجدهم منتشر شد و در گزارشهای Times of India مورد استناد قرار گرفته، ارزش کل غنایم را حدود ۷۰ کرور روپیه آن زمان برآورد کرده است: ۲۵ کرور جواهرات امپراتوران و امیران، ۹ کرور ظروف و دسته سلاحهای جواهرنشان به همراه تخت طاووس، ۲۵ کرور سکه طلا و نقره، ۵ کرور ظروف طلا و نقرهای که ذوب شد، و مبالغی برای پارچههای نفیس، اثاثیه و سلاحها. ارزش کل جواهرات، طلا و سکههای غارتشده به قدری بود که نادرشاه پس از بازگشت به ایران، دریافت مالیات را برای سه سال در سراسر کشور لغو کرد. معروفترین این غنایم، تخت طاووس (تخت طاوس یا مایوراسان) بود که شاهجهان ساخته بود. توصیفهای دقیق جهانگردان فرانسوی مانند تاورنیه و برنیه که در منابع هندی نقل شده، نشان میدهد این تخت با صدها یاقوت، زمرد و الماس تزئین شده بود. نادرشاه پس از بازگشت به ایران، این تخت را به نمایش گذاشت، اما پس از قتل او در سال ۱۷۴۷، تخت قطعه قطعه شد و جواهراتش پراکنده گشت. اما نام آن به عنوان نماد شکوه از دست رفته دهلی، در ادبیات هند باقی ماند.
در میان این غنایم، دو الماس افسانهای جایگاه ویژهای در روایتهای هندی دارند: کوه نور (Koh-i-Noor) و دریای نور (Darya-i-Noor).
کوه نور (کوه نور / Mountain of Light)
داستان «کوه نور» نیز در روایتهای هندی جایگاه ویژهای دارد. به گفته Times of India و مقالات متعدد The Indian Express، نادرشاه دریافت که محمدشاه الماس را در عمامه خود پنهان کرده است. افسانه مشهوری که در تمام منابع هندی تکرار شده، حاکی از آن است که یکی از زنان حرم، محل اختفای الماس در عمامه محمدشاه را به نادرشاه لو داد. او با پیشنهاد مبادله عمامه به نشانه دوستی، الماس را به دست آورد و با دیدن آن فریاد زد: «کوه نور»! از آن زمان این نام بر الماس ماندگار شد. کوه نور بعدها از طریق احمدشاه ابدالی به دست رنجیت سینگ رسید و سرانجام به دست بریتانیاییها افتاد.
هرچند مورخان مدرن مانند ویلیام دالریمپل و آنیتا آناند در کتاب Koh-i-Noor (که بارها در رسانههای هندی از جمله The Indian Express و The Hindu مورد استناد قرار گرفته) اشاره کردهاند که روایت عمامه احتمالاً افسانهای متأخر است و الماس درواقع بخشی از تزئینات تخت طاووس شاهجهان بوده است، اما در تاریخنگاری عمومی و آموزشی هند، داستان عمامه همچنان غالب است و به عنوان نمادی از حیلهگری فاتح و تحقیر امپراتور شکستخورده روایت میشود.
کوه نور پس از قتل نادرشاه در سال ۱۷۴۷ به دست احمدشاه درانی افتاد، سپس به رنجیت سینگ پنجاب رسید و سرانجام در سال ۱۸۴۹ به دست بریتانیاییها افتاد و امروز بخشی از جواهرات سلطنتی بریتانیا در برج لندن است. در منابع هندی، این الماس نه فقط یک جواهر، بلکه نماد غارت تاریخی و از دست رفتن شکوه مغولی محسوب میشود و بحثهای مکرر درباره بازگرداندن آن همچنان زنده است.
دریای نور (Darya-i-Noor / Sea of Light)
این الماس که در منابع هندی اغلب به عنوان «خواهر دوقلوی کوه نور» توصیف میشود، نیز در غنایم نادرشاه حضور داشت. براساس گزارشهای The Times of India و تحلیلهای دالریمپل و آناند، دریای نور همراه با کوه نور و تخت طاووس از دهلی خارج شد. این الماس صورتیرنگ و بزرگ (حدود ۱۸۲ تا ۱۹۵ قیراط در برآوردهای امروزی) احتمالاً بخشی از الماس معروف «جدول بزرگ» (Great Table) بوده که جهانگرد فرانسوی ژان-باپتیست تاورنیه در قرن هفدهم در گولکوندا دیده بود.
برخلاف کوه نور که مسیر پرماجرایی را طی کرد و سرانجام به بریتانیا رسید، دریای نور در ایران باقی ماند و امروز یکی از مهمترین قطعات جواهرات سلطنتی ایران در موزه جواهرات ملی تهران است. منابع هندی (ازجمله مقالات The Indian Express و India Today) اغلب این دو الماس را در کنار هم ذکر میکنند تا نشان دهند که غارت نادرشاه نهتنها کوه نور، بلکه مجموعهای از بزرگترین الماسهای جهان را از هند خارج کرد. دریای نور در روایتهای هندی به عنوان یادآوری دیگری از ثروت از دسترفته مغولها و انتقال بخشی از میراث هند به ایران مطرح میشود.
نادرشاه از نگاه تاریخنگاری هند؛ مهاجم یا آینه عبرت؟
شاید مهمترین بخش برای مخاطب امروز، تحلیل جایگاه نادرشاه در نگاه هندیها باشد. برخلاف تصور رایج، منابع آکادمیک هندی او را صرفاً یک غارتگر تصویر نمیکنند.
۱. عامل فروپاشی نهایی: BYJU'S و ClearIAS هر دو تأکید میکنند که حمله نادرشاه، تیر خلاصی بر پیکر نیمهجان امپراتوری مغول بود. پس از ۱۷۳۹، عملاً هیچ ایالت هندی دستورات دهلی را اجرا نکرد. مرهتهها در مرکز هند، سیکها در پنجاب و درنهایت کمپانی هند شرقی بریتانیا، از خلأ قدرتی که نادرشاه عریان کرده بود، استفاده کردند. از این منظر، بسیاری از مورخان هندی معتقدند که اگر حمله نادرشاه رخ نمیداد، استعمار بریتانیا شاید دههها به تأخیر میافتاد.
۲. یک نابغه نظامی مورد احترام: حتی منتقدترین منابع هندی نیز به نبوغ نظامی او اذعان دارند. Cultural India او را «ناپلئون ایران» مینامد و مینویسد که تاکتیکهای او در کرنال، تا سالها در دانشکدههای نظامی هند تدریس میشد.
۳. چهرهای دوگانه در حافظه عامه: در حافظه عمومی مردم دهلی قدیم، نام نادرشاه هنوز با واژه «قتلعام نادرشاهی» گره خورده است؛ اما در تحلیلهای رسمی و رسانهای مانند The Times of India، تلاش میشود تا تصویری متوازن ارائه شود؛ پادشاهی که در سیاست خارجی بیرحم و حسابگر بود، اما در اداره کشور خود، به دنبال ایجاد یک ایران مقتدر و متمرکز بود.
داستان نادرشاه افشار در هند، داستان پایان یک عصر و آغاز عصری دیگر است. او آمد، امپراتوری مغول را در کمتر از یک روز در میدان جنگ و در کمتر از دو ماه در پایتختش درهم شکست، و با ثروتی افسانهای بازگشت. هرچند که مغولها تا سال ۱۸۵۷ روی کاغذ حکومت کردند، اما قدرت واقعیشان عملاً پس از حمله نادر از بین رفت. آنچه او با خود برد، فقط طلا و الماس نبود؛ او توهم شکستناپذیری دهلی را با خود برد. امروز، وقتی یک گردشگر هندی در موزه جواهرات ملی ایران در تهران، الماس «دریای نور» را میبیند که خواهر دوقلوی کوه نور است، یا وقتی یک دانشجوی تاریخ در دهلینو مقاله The Indian Express درباره سرنوشت تخت طاووس را میخواند، درواقع در حال مرور فصل مشترک تاریخ پر فراز و نشیب دو تمدن بزرگ آسیا است. از نگاه هندیها، نادرشاه افشار یک فصل اجتنابناپذیر، تلخ اما آموزنده از کتاب تاریخ شبهقاره است؛ فصلی که به آنها یادآوری میکند چگونه ضعف داخلی میتواند دروازهها را به روی قدرتی خارجی بگشاید.
نادرشاه پس از حدود دو ماه اقامت در دهلی، محمدشاه را بر تخت بازگرداند، حتی پسر خود را با خواهرزاده او ازدواج داد و بیشتر سرزمینها را به او واگذار کرد. اما آنچه باقی گذاشت، امپراتوریای بود که دیگر هرگز به قدرت پیشین بازنگشت. The Indian Express تأکید میکند که مغولها تا ۱۱۸ سال دیگر بر دهلی حکم راندند، اما قدرت واقعی آنان بهتدریج به دیوارهای قلعه سرخ محدود شد. آخرین امپراتور، بهادرشاه ظفر، عملاً حاکمیتی فراتر از چهار دیوار قلعه نداشت. این ضعف، راه را برای قدرتگیری نیروهای دیگر گشود: مراتهها، سیکها، نوابهای محلی و سرانجام کمپانی هند شرقی بریتانیا. مورخان هندی اغلب حمله نادرشاه را نقطه آغازی میدانند که نشان داد ساختار مرکزی مغول دیگر توان دفاع از خود را ندارد. غارت خزانه نیز منابع مالی لازم برای بازسازی ارتش و اداره کشور را از میان برد. مسجد سُنَهری در چاندنیچوک امروز مکانی آرام است. Hindustan Times در گزارشهای خود بارها به این تضاد اشاره کرده: جایی که زمانی فرمان کشتار از آنجا صادر شد، اکنون پناهگاهی برای سکوت در میان هیاهوی بازار است. این تضاد، به نوعی نماد حافظه تاریخی دهلی است؛ شهری که بارها ویران و بازسازی شده، اما زخمهای گذشته را فراموش نکرده است.
منابع
مقاله واکاوی شورش دهلی و سیاست نادر شاه افشار در قبال آن (فصلنامه روابط خارجی)
۲۵۹
نظر شما