به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، گاهی در ذهن ما چنین جا افتاده است که وظیفه احترام در خانواده فقط بر عهده فرزندان است؛ فرزند باید حرمت والدین را نگه دارد، اطاعت کند، سکوت کند، سختیها را تحمل کند و هیچگاه در برابر پدر و مادر پاسخی نداشته باشد. اما آیا در سوی دیگر این رابطه، والدین هر رفتاری که بخواهند میتوانند با فرزند داشته باشند؟
گاهی پدر یا مادری فرزند خود را تحقیر میکند، شخصیت او را درهم میشکند، میان فرزندان تفاوت میگذارد، به نیازهای عاطفی او توجهی ندارد یا با خشم و خشونت با او برخورد میکند و سپس همه این رفتارها را تحت عنوان «تربیت» توجیه میکند.
بنابر روایت ابنا، اسلام چنین روشی را تربیت صحیح نمیداند. فرزند نیز انسانی صاحب شخصیت، احساس، کرامت و حق است.
اگر احترام میخواهی، از خودت شروع کن
احترام به پدر و مادر در فرهنگ اسلامی جایگاهی بسیار مهم دارد. قرآن کریم پس از فرمان به پرستش خداوند، بلافاصله بر نیکی به والدین تأکید میکند و میفرماید:
«وَقَضَیٰ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا...»
خداوند فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. اگر یکی یا هر دو به دوران پیری رسیدند، حتی سخنی که موجب رنجش آنان شود بر زبان نیاورید، با احترام با آنان سخن بگویید و در برابرشان فروتنی و مهربانی داشته باشید.
این آیه بهروشنی مسئولیت فرزند در برابر والدین را بیان میکند؛ اما آیا رابطه میان والدین و فرزندان تنها یکطرفه است؟ آیا پدر و مادر به دلیل جایگاه خود مجازند هرگونه رفتاری با فرزند داشته باشند و فرزند نیز در هر شرایطی موظف به سکوت و احترام باشد؟
نگاه اسلام چنین نیست.
در منطق اسلامی، خانواده جایی برای شکستن شخصیت اعضای خود نیست؛ بلکه محیطی برای رشد، محبت، تربیت، کرامت و رعایت حقوق متقابل است. همانطور که بیتوجهی فرزند به حقوق والدین میتواند مصداق «عقوق والدین» باشد، پدر و مادر نیز در برابر حقوق فرزند مسئولیت دارند.
عاق شدن فقط مخصوص فرزندان نیست
در روایتی از رسول اکرم(ص) نقل شده است:
«همانگونه که فرزند عاق والدین میشود، والدین نیز عاق فرزند خواهند شد.»
همچنین در سفارش پیامبر اکرم(ص) به امیرالمؤمنین(ع) آمده است:
«خدا لعنت کند پدر و مادری را که فرزندان خویش را بد تربیت کنند و موجبات عاق خود را فراهم نمایند.»
این روایت، نگاه ما به مسئولیت والدین را جدیتر میکند.
گاهی همه مسئولیتها را متوجه فرزند میدانیم؛ از او انتظار داریم احترام بگذارد، فرمانبردار باشد، سکوت کند و حتی در برابر رفتار نامناسب والدین نیز واکنشی نشان ندهد. در مقابل، ممکن است همان والدین او را تحقیر کنند، شخصیتش را زیر سؤال ببرند، میان او و خواهر یا برادرش تبعیض قائل شوند، نیازهای عاطفیاش را نادیده بگیرند یا با تندی و خشونت با او رفتار کنند و نام همه اینها را «تربیت» بگذارند.
اما اسلام این شیوه را تأیید نمیکند.
فرزند هم مانند هر انسان دیگری دارای شخصیت، احساس، کرامت و حقوق است.
حقوق فرزند فقط تأمین نیازهای مادی نیست
امیرالمؤمنین علی(ع) درباره حقوق فرزند بر پدر سخن گفته و از مواردی مانند انتخاب نام نیک، آموزش ادب و تعلیم قرآن یاد کرده است.
در روایات دیگر نیز از نام نیک، آموزش علم و فراهم کردن زمینه ازدواج به عنوان حقوق فرزند یاد شده است. حتی فراهم کردن زمینه داشتن شغل و کار مناسب نیز در شمار حقوق فرزند قرار گرفته است.
بنابراین مسئولیت والدین تنها در تهیه غذا، لباس و مسکن خلاصه نمیشود.
یکی از مهمترین وظایف آنان، فراهم کردن زمینه تربیت صحیح فرزند است.
تربیت نیز فقط به مسائل اخلاقی یا اعتقادی محدود نیست؛ بلکه ابعاد جسمی، روحی، اخلاقی و دینی کودک را شامل میشود. محبت کردن، وفای به عهد، رعایت عدالت میان فرزندان، احترام به شخصیت آنان، تشویق و تنبیه درست، توجه به دوستان و محیط زندگی فرزند و آموزش دین و قرآن، همگی بخشی از مسئولیت والدین هستند.
کسی که از فرزندش احترام میخواهد، باید بداند احترام با فرمان و اجبار به وجود نمیآید.
گفتن «احترام کن» بهتنهایی کافی نیست
فرض کنید پدر و مادری مرتب به فرزند خود میگویند:
«به بزرگترت احترام بگذار.»
اما خودشان در خانه او را تحقیر میکنند، از الفاظ نامناسب استفاده میکنند، در برابر دیگران شخصیتش را زیر سؤال میبرند یا با کوچکترین اشتباه، با فریاد و خشونت با او برخورد میکنند.
آیا کودک در چنین شرایطی معنای واقعی احترام را خواهد آموخت؟
کودکان بیش از آنکه از توصیههای والدین تأثیر بگیرند، رفتار آنان را مشاهده و تکرار میکنند.
اگر انتظار داری فرزندت محترمانه با تو صحبت کند، ابتدا خودت با او محترمانه سخن بگو.
اگر دوست داری هنگام عصبانیت فریاد نزند، خودت نیز در زمان خشم صدایت را بالا نبر.
اگر انتظار داری دروغ نگوید، به قولهایی که به او میدهی وفادار بمان.
اگر نمیخواهی شخصیت دیگران را تخریب کند، شخصیت خودش را در برابر دیگران تخریب نکن.
فرزند، مفهوم احترام را ابتدا در رفتار والدین تجربه میکند و سپس آن را به دیگران منتقل میکند.
پیامبر(ص): با فرزندت مانند یک دوست رفتار کن
رسول اکرم(ص) میفرماید:
«خداوند رحمت کند پدری را که به فرزندش در راه خیر کمک کند، به اینکه به او احسان کند و رفیق وی باشد و او را بیاموزاند و مؤدب نماید.»
تعبیر «رفیق وی باشد» نکتهای مهم در تربیت فرزند دارد.
رابطه والد و فرزند نباید تنها به رابطهای میان «فرماندهنده» و «فرمانبر» تبدیل شود. پدر و مادر در کنار نقش تربیتی خود باید برای فرزندشان یک تکیهگاه عاطفی و امن نیز باشند.
کودکی که در خانه محبت، امنیت و احترام را تجربه میکند، راحتتر درباره مشکلات خود صحبت میکند و هنگام مواجهه با مسئله، به والدینش پناه میبرد.
اما فرزندی که همواره از فریاد، سرزنش و تحقیر میترسد، ممکن است به تدریج مشکلات خود را از خانواده پنهان کند و برای یافتن پناه و همدلی، به خارج از خانه روی بیاورد.
حتی هنگام اصلاح فرزند، شخصیت او را نشکنیم
از امام صادق(ع) نقل شده که رسول خدا(ص) فرمود:
«خدا رحم کند کسی را که فرزند خود را برای انجام کارهای نیک کمک کند.»
هنگامی که از پیامبر(ص) پرسیدند چگونه میتوان به فرزند کمک کرد، فرمودند کاری را که انجام داده و برایش آسان بوده از او بپذیرد، از کاری که انجام آن برایش دشوار است درگذرد، او را به تکالیف سنگین و طاقتفرسا وادار نکند و با او از روی سفاهت و تندی رفتار نکند.
این روایت، مرز مهمی میان «تربیت» و «تحقیر» ترسیم میکند.
تربیت کردن کودک به معنای شکستن شخصیت او نیست.
والدین قرار نیست همه رفتارهای فرزند را درست بدانند یا برای او هیچ محدودیتی ایجاد نکنند. اشتباه باید اصلاح شود و برای رفتارهای نادرست باید حد و مرز تعیین کرد؛ اما اصلاح رفتار نباید به نابودی عزت نفس کودک منجر شود.
میتوان به فرزند گفت:
«کاری که انجام دادی درست نبود.»
اما نباید به او گفت یا القا کرد:
«تو آدم بدی هستی.»
اشتباه یک رفتار است؛ نباید آن را به هویت و شخصیت کودک تبدیل کرد.
احترام به فرزند به معنای از بین بردن اقتدار والدین نیست
وقتی از احترام گذاشتن به کودک صحبت میشود، گاهی این تصور شکل میگیرد که والدین دیگر نباید هیچ قانونی تعیین کنند یا فرزند باید هر کاری که دوست دارد انجام دهد.
اما احترام با بیقانونی تفاوت دارد.
پدر و مادر میتوانند برای فرزند خود قانون وضع کنند، رفتار نادرست او را تذکر دهند، برایش مرز تعیین کنند و حتی در موارد لازم از روشهای صحیح تنبیه تربیتی استفاده کنند؛ اما در همه این مراحل باید شخصیت و کرامت فرزند حفظ شود.
والد مقتدر با والد تحقیرکننده تفاوت دارد.
اقتدار یعنی کودک بداند چه کاری درست و چه کاری نادرست است.
تحقیر یعنی کاری کنیم کودک تصور کند خودش موجودی بیارزش است.
محبت، عدالت و وفاداری به وعدهها
یکی از حقوق مهم فرزندان، برخورد عادلانه والدین با آنهاست.
تبعیض میان فرزندان میتواند آثار عمیقی بر روابط خانوادگی بگذارد. اینکه یکی از فرزندان همیشه به عنوان «بچه خوب» معرفی شود و دیگری دائماً با خواهر یا برادرش مقایسه شود، به مرور احساس کمارزشی ایجاد میکند.
جملهای مانند:
«ببین خواهرت چقدر خوبه، تو چرا مثل اون نیستی؟»
ممکن است برای والدین تنها یک مقایسه ساده باشد؛ اما کودک ممکن است از آن این پیام را دریافت کند:
«من به اندازه کافی خوب نیستم.»
وفای به عهد نیز در تربیت فرزند اهمیت زیادی دارد. وقتی والدین به کودک وعدهای میدهند، نباید بدون دلیل آن را نادیده بگیرند یا فراموش کنند.
کودک از همین رفتارهای روزمره میآموزد که اعتماد چیست، مسئولیتپذیری چگونه شکل میگیرد و احترام چه معنایی دارد.
احترام، رابطهای یکطرفه نیست
خانواده سالم جایی نیست که یک نفر همیشه خود را محق بداند و دیگری همواره موظف به احترام گذاشتن باشد.
احترام در خانواده، رابطهای متقابل است.
البته جایگاه پدر و مادر با فرزند یکسان نیست و فرزند وظایف ویژهای در برابر والدین دارد؛ همانگونه که قرآن کریم بر احسان به والدین تأکید کرده است. اما متفاوت بودن جایگاه والدین، به این معنا نیست که فرزند هیچ حقی ندارد.
پدر و مادر نمیتوانند با این استدلال که «ما پدر و مادر تو هستیم» هر رفتاری را نسبت به فرزند مجاز بدانند و در مقابل تنها از او احترام بخواهند.
در نگاه اسلام، فرزند امانتی است که خداوند در اختیار والدین قرار داده و آنان نسبت به این امانت مسئولاند.
فرزند، ملک شخصی پدر و مادر نیست؛ بلکه امانتی الهی است.
و امانت الهی، نیازمند مراقبت و امانتداری است.
هشدار «عقوق» برای والدین و فرزندان
در همان آموزههایی که درباره عقوق والدین هشدار داده شده، نسبت به سلامت رابطه میان والدین و فرزندان نیز توجه داده شده است.
در روایت آمده است:
«بهشت مکان پاکیزهای است که خدا آن را خلق کرده و بوی آن از فاصله دو هزار سال به مشام میرسد؛ اما عاقّ والدین، قاطع رحم و... بوی بهشت را نمییابند.»
این هشدار نشان میدهد که بیاحترامی به والدین و گسستن پیوندهای خانوادگی، مسئلهای ساده و کماهمیت نیست.
اما اگر میخواهیم از چنین سرانجامی جلوگیری کنیم، نباید فقط فرزند را مخاطب قرار دهیم و بگوییم:
«مراقب باش عاق نشوی.»
والدین نیز باید مراقب رفتار خود باشند؛ مبادا برخوردهای آنان فرزند را به سوی فاصله گرفتن، دلگیری و بریدن از خانواده سوق دهد.
گاهی فرزندی سالها سکوت میکند و بسیاری از رفتارها را تحمل میکند؛ اما سکوت او الزاماً به معنای نبودن درد و رنج نیست.
پیش از آنکه از فرزندت احترام بخواهی، به این سؤال فکر کن
پدر و مادر بودن تنها به معنای داشتن حقوق نیست؛ این جایگاه مسئولیتهای سنگینی نیز به همراه دارد.
اگر میخواهی فرزندت در دوران پیری در کنارت بماند، امروز در دوران کودکی کنارش باش.
اگر انتظار داری سخنت را با احترام بشنود، تو نیز با احترام به سخنانش گوش بده.
اگر میخواهی مشکلاتش را با تو در میان بگذارد، فضایی ایجاد نکن که از قضاوت و سرزنش تو هراس داشته باشد.
اگر دوست داری در آینده از تو مراقبت کند و به تو محبت داشته باشد، امروز محبت را از او دریغ نکن.
و اگر آرزو داری در سالهای پیری دستت را بگیرد و با مهربانی در کنارت بایستد، امروز دست کودک خود را با خشونت پس نزن.
جمعبندی
اسلام در موضوع احترام به والدین، خانوادهای را ترسیم نمیکند که در آن فقط یک طرف حق داشته باشد و طرف دیگر تنها وظیفه.
درست است که فرزند موظف است حرمت پدر و مادر را نگه دارد و قرآن کریم حتی از گفتن کوچکترین سخنی که موجب رنجش آنان شود نهی کرده است؛ اما در کنار این وظیفه، والدین نیز مسئولیتهای مهمی در برابر فرزندان خود دارند.
نام نیک، آموزش، تربیت، محبت، عدالت، وفای به عهد، همراهی، حفظ کرامت و پرهیز از تندی و تحقیر، بخشی از حقوق فرزند است.
بنابراین اگر از فرزندت احترام میخواهی، نخست از خودت آغاز کن.
احترام چیزی نیست که فقط بتوان آن را مطالبه کرد؛ احترام باید در رفتار روزمره زندگی شود.
فرزند ممکن است روزی خانه پدر و مادر را ترک کند، مستقل شود و مسیر زندگی خود را بسازد؛ اما تصویری که والدین از مفهوم احترام در ذهن او ایجاد کردهاند، میتواند سالها و حتی تا پایان عمر همراه او باقی بماند.
پس پیش از آنکه به فرزندت بگویی:
«به من احترام بگذار»،
لحظهای با خودت خلوت کن و بپرس:
«آیا من نیز به اندازهای که از او احترام میخواهم، به او احترام گذاشتهام؟»
احترام در خانواده فرمانی یکسویه نیست؛ رابطهای متقابل است که والدین باید آن را در عمل آغاز کنند تا فرزندان نیز معنای واقعی آن را بیاموزند.
نظر شما