به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرآن کریم کتاب جامع هدایت و معارف الهی است که از سوی خداوند علیم و حکیم بر پیامبر خاتم(ص) نازل شده است. از آنجا که پس از پیامبر اسلام(ص) دین و رسالت دیگری برای تکمیل این مسیر نخواهد آمد، قرآن مجموعهای جامع از معارف و آموزههای مورد نیاز انسان را در خود جای داده است؛ چنانکه خداوند میفرماید: «و نزّلنا علیک الکتاب تبیاناً لکلّ شیءٍ» (نحل، ۸۹).
بنابر روایت نشر معارف اهل بیت(ع)، یکی از موضوعاتی که در آیات مختلف قرآن مورد توجه جدی قرار گرفته، کرامت، شخصیت و ارزش انسان است. «کرامت» در لغت به معنای بزرگواری، ارزشمندی و بخشندگی است و انسان کریم کسی است که از شخصیت و فضایل اخلاقی برخوردار باشد. از همین رو، حفظ حرمت انسانها و تکریم شخصیت آنان، جایگاه ویژهای در آموزههای اسلامی دارد و این رویکرد را میتوان در سیره پیامبر اکرم(ص) و دیگر اولیای الهی نیز مشاهده کرد.
خداوند درباره جایگاه انسان میفرماید: «ولقد کرّمنا بنی آدم و حملناهم فی البرّ و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضّلناهم علی کثیر ممّن خلقنا تفضیلاً» (اسراء، ۷۰).
بر اساس این آیه، انسان از جایگاه و کرامت ویژهای برخوردار است. در جامعهای که بر اساس آموزههای قرآن شکل میگیرد، هر انسان دارای حرمت و شخصیت است. این کرامت را میتوان از دو منظر بررسی کرد؛ نخست، انسان باید با شناخت جایگاه خود بهعنوان خلیفه الهی و یکی از شریفترین مخلوقات، ارزش وجودی خویش را بشناسد و از آن پاسداری کند. از سوی دیگر، همین انسان در برابر جامعه نیز مسئول است و باید برای حفظ حرمت و شخصیت دیگران تلاش کند.
قرآن و تکریم والدین
احترام به پدر و مادر از برجستهترین توصیههای قرآن کریم است. در آیات متعددی، پس از دعوت به توحید و عبودیت خداوند، نیکی و احسان به والدین مورد تأکید قرار گرفته است؛ از جمله در آیه ۳۶ سوره نساء میخوانیم: «واعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین إحساناً...».
قرار گرفتن احسان به والدین در کنار فرمان به عبادت خداوند، بیانگر جایگاه بلند آنان در نظام اخلاقی قرآن است. این مضمون در آیات دیگری نیز تکرار شده و نشان میدهد که نیکی به پدر و مادر تنها یک توصیه اخلاقی ساده نیست، بلکه از وظایف مهم انسان به شمار میرود.
در آیه ۲۳ سوره اسراء نیز آمده است: «وقضی ربّک أن لا تعبدوا إلا إیّاه و بالوالدین إحساناً إمّا یبلغنّ عندک الکبر أحدهما أو کلاهما فلا تقل لهما أفّ و لا تنهرهما و قل لهما قولاً کریماً».
قرآن در این آیه حتی کوچکترین نشانه بیاحترامی به والدین را نهی میکند و از فرزند میخواهد با آنان با نرمی، احترام و گفتاری شایسته رفتار کند. این دستور در ادامه با دعای فرزند برای والدین همراه میشود؛ زیرا آنان سالهای کودکی فرزند را با زحمت و مراقبت پشت سر گذاشتهاند.
در آیات مربوط به حضرت یحیی(ع) نیز نیکی به والدین از ویژگیهای برجسته ایشان معرفی شده است: «و برّاً بوالدیه و لم یکن جبّاراً عصیّاً» (مریم، ۱۴).
در میان والدین، قرآن به زحمات مادر نیز توجه ویژهای دارد و میفرماید: «و وصّینا الإنسان بوالدیه حملته أمّه وهناً علی وهن و فصاله فی عامین أن اشکر لی و لوالدیک إلیّ المصیر» (لقمان، ۱۴).
اشاره مستقیم قرآن به دشواریهای دوران بارداری و پرورش کودک، انسان را به یاد رنجها و تلاشهای مادر میاندازد و او را به شکرگزاری و قدردانی از والدین فرامیخواند.
کرامت زنان در نگاه قرآن
احیای کرامت و شخصیت زنان، یکی از موضوعاتی است که در آموزههای اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. قرآن در شرایطی بر حقوق و جایگاه زن تأکید کرد که در بخشهایی از جامعه جاهلی، زنان از بسیاری از حقوق انسانی و اجتماعی محروم بودند.
یکی از جلوههای این نگاه را میتوان در آیه ۱۲۴ سوره نساء مشاهده کرد: «و من یعمل من الصالحات من ذکر أو أنثی و هو مؤمن فأولئک یدخلون الجنّة و لا یظلمون نقیراً».
در این آیه، معیار سعادت و ورود به بهشت، ایمان و عمل صالح معرفی شده است، نه جنسیت. عبارت «من ذکر أو أنثی» نیز بر همین نکته تأکید دارد که زن و مرد در اصل رسیدن به سعادت اخروی، بر اساس ایمان و عمل صالح سنجیده میشوند.
قرآن در آیه ۱۹ سوره نساء نیز بر رعایت حقوق زنان تأکید کرده و میفرماید: «یا أیها الذین آمنوا لا یحلّ لکم أن ترثوا النساء کرهاً... و عاشروهنّ بالمعروف...».
این آیه علاوه بر منع برخی رفتارهای رایج دوران جاهلیت، مردان را به رفتار شایسته و رعایت حقوق زنان فرا میخواند.
در آیه ۳۲ سوره نساء نیز آمده است: «للرّجال نصیبٌ ممّا اکتسبوا و للنّساء نصیبٌ ممّا اکتسبنَ». بر اساس این آیه، همانگونه که مردان از حاصل تلاش و کسب خود بهرهمند میشوند، زنان نیز از دستاورد تلاش خود برخوردارند.
همچنین قرآن درباره مهریه زنان میفرماید: «و آتوا النساء صدقاتهنّ نحلةً» (نساء، ۴)؛ دستوری که بر بهرسمیت شناختن حق مالی زن و ضرورت پرداخت آن به خود او تأکید دارد.
مجموع این آیات نشان میدهد که حفظ حقوق و شخصیت زنان در آموزههای قرآن جایگاه مشخصی دارد.
قرآن و فرهنگ برخورد کریمانه
کرامت انسانی تنها به حقوق اساسی انسان محدود نمیشود، بلکه در نوع گفتار و رفتار افراد با یکدیگر نیز نمود پیدا میکند. قرآن کریم در آیه ۸۳ سوره بقره میفرماید: «و قولوا للناس حسناً».
بر اساس این آموزه، سخن گفتن با مردم باید همراه با نیکی، احترام و رعایت شخصیت آنان باشد؛ زیرا گفتار انسان میتواند موجب آرامش یا آزردگی دیگران شود.
در آیه ۸۶ سوره نساء نیز آمده است: «و إذا حیّیتم بتحیّة فحیّوا بأحسن منها أو ردّوها إن الله کان علی کلّ شیءٍ حسیباً».
قرآن حتی در موضوع سلام و پاسخ دادن به آن، فرهنگ احترام متقابل را مورد توجه قرار میدهد. چنین رفتاری میتواند به تقویت روابط اجتماعی و افزایش انسجام در جامعه کمک کند.
در آموزههای فقهی اسلام نیز پاسخ سلام جایگاه ویژهای دارد و این موضوع نشاندهنده اهمیت رعایت حرمت انسانهاست.
قرآن همچنین پیامبر اکرم(ص) را الگوی مؤمنان معرفی میکند: «ولکم فی رسول الله أسوة حسنة» (احزاب، ۲۱). بنابراین رفتار پیامبر(ص) با مردم میتواند الگویی برای جامعه اسلامی باشد.
در آیه ۵۴ سوره انعام نیز به پیامبر(ص) دستور داده میشود هنگام حضور مؤمنان نزد ایشان، آنان را با سلام و رحمت مورد استقبال قرار دهد: «و إذا جاءک الذین یؤمنون بآیاتنا فقل سلام علیکم...».
در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران نیز خداوند درباره رفتار پیامبر(ص) با مردم میفرماید: «فبما رحمة من الله لنت لهم و لو کنت فظّاً غلیظ القلب لانفضّوا من حولک...».
این آیه نشان میدهد که نرمخویی و مهربانی در روابط اجتماعی، نقش مهمی در حفظ پیوندهای انسانی دارد. خداوند در ادامه، پیامبر را به عفو، طلب آمرزش برای مردم و مشورت با آنان سفارش میکند: «فاعف عنهم واستغفر لهم و شاورهم فی الأمر».
همچنین در آیاتی مانند «واخفض جناحک للمؤمنین» (حجر، ۸۸) و «و لا تصعّر خدّک للناس» (لقمان، ۱۸)، بر تواضع و پرهیز از رفتار متکبرانه تأکید شده است.
حفظ حقوق و آبروی دیگران
از نگاه قرآن، کرامت انسان تنها به رفتارهای فردی محدود نمیشود و حقوق مالی، جانی و اجتماعی افراد را نیز دربرمیگیرد. هیچکس حق ندارد به مال، جان یا آبروی دیگران تعرض کند.
قرآن در آیه ۱۰ سوره حجرات، مؤمنان را برادر یکدیگر معرفی میکند: «إنما المؤمنون إخوة فأصلحوا بین أخویکم...».
این تعبیر، جامعه مؤمنان را به سمت صلح، سازگاری و اصلاح روابط هدایت میکند. در ادامه همین سوره نیز مجموعهای از رفتارهای آسیبزننده به کرامت انسانها مورد نهی قرار گرفته است.
قرآن در آیه ۱۱ سوره حجرات میفرماید: «یا أیها الذین آمنوا لا یسخر قوم من قوم عسی أن یکونوا خیراً منهم...».
مسخره کردن دیگران، از نگاه قرآن با اصل کرامت انسانی سازگار نیست. در ادامه همین آیه نیز از عیبجویی و استفاده از لقبهای ناپسند نهی شده است: «و لا تلمزوا أنفسکم و لا تنابزوا بالألقاب».
در آیه ۱۲ سوره حجرات نیز قرآن از بدگمانی، تجسس و غیبت نهی میکند: «اجتنبوا کثیراً من الظنّ إنّ بعض الظنّ إثمٌ و لا تجسّسوا و لا یغتب بعضکم بعضاً...».
این مجموعه دستورات، نشان میدهد که حفظ آبرو، شخصیت و حریم خصوصی افراد از موضوعات مهم در نظام اخلاقی قرآن است.
همچنین در آیه ۱۰ سوره مجادله، رعایت آداب حضور در مجالس مورد توجه قرار گرفته است: «إذا قیل لکم تفسّحوا فی المجالس فافسحوا یفسح الله لکم...».
در شأن نزول این آیه، ماجرایی درباره حضور گروهی از مؤمنان در مجلس پیامبر(ص) نقل شده است؛ گروهی که هنگام ورود با کمبود جا مواجه شدند و آیه، مسلمانان را به رعایت آداب مجلس و فراهم کردن فضای مناسب برای دیگران سفارش کرد.
صیانت از مال و جان انسانها
حمایت قرآن از کرامت انسان، حوزه مسائل مالی و جانی را نیز شامل میشود. خداوند در آیات ۲۹ و ۳۰ سوره نساء میفرماید: «یا أیها الذین آمنوا لا تأکلوا أموالکم بینکم بالباطل و لا تقتلوا أنفسکم...».
تصرف ناحق در اموال دیگران، علاوه بر ایجاد فساد اجتماعی، با حفظ حرمت و حقوق انسانها در تعارض است. از همین رو، قرآن نسبت به تعدی به اموال مردم هشدار داده است.
در مقابل، قرآن بر رعایت امانت نیز تأکید میکند: «إن الله یأمرکم أن تؤدّوا الأمانات إلی أهلها» (نساء، ۵۸).
همچنین کمک به دیگران و رفع نیازهای آنان مورد تشویق قرار گرفته است؛ از جمله در آیه ۲۴۵ سوره بقره که درباره «قرض نیکو» سخن میگوید: «من ذا الذی یقرض الله قرضاً حسناً فیضاعفه له أضعافاً کثیرة...».
کرامت انسان؛ یک اصل بنیادین در قرآن
مجموع این آیات نشان میدهد که کرامت و شخصیت انسان در منظومه قرآنی جایگاهی مهم دارد. قرآن از یک سو انسان را به شناخت ارزش و جایگاه خویش فرا میخواند و از سوی دیگر، او را به حفظ حرمت، آبرو، مال و حقوق دیگران سفارش میکند.
از تکریم والدین و رعایت حقوق زنان گرفته تا نیکو سخن گفتن، پاسخ شایسته به سلام، پرهیز از تمسخر و عیبجویی، اجتناب از غیبت و تجسس، رعایت حقوق مالی و حفظ جان انسانها، همه در چارچوبی قرار میگیرند که هدف آن صیانت از کرامت انسانی است.
بر این اساس، توهین، تحقیر و هتک حرمت دیگران صرفاً یک رفتار ناپسند اجتماعی نیست؛ بلکه در نگاه دینی، میتواند در شمار تضییع حقوق انسانها و «حقالناس» قرار گیرد؛ حقی که رعایت آن در روابط میان افراد، بخشی از مسئولیت اخلاقی و دینی انسان به شمار میرود.
پینوشت:
۱. تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۸۴.
۲. تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۴۳۸.
۳. تفسیرالمیزان، ج۶، ص۳۲۴.
نظر شما