به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از مهمترین آداب معاشرت که در آموزههای اسلامی مورد توجه قرار گرفته، شیوه سخن گفتن با دیگران است. اسلام همانگونه که بر رفتار شایسته تأکید دارد، انسان را به انتخاب درست واژهها، نرمی در گفتار و رعایت حرمت مخاطب نیز سفارش میکند. سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نمونه روشنی از این نوع رفتار است.
بنابر روایت ایمانور، در آموزههای اسلامی، خوشگویی تنها به معنای استفاده از کلمات زیبا نیست؛ بلکه نحوه بیان، لحن، میزان سخن گفتن و حتی پرهیز از گفتار بیهوده نیز بخشی از ادب اجتماعی محسوب میشود.
از جمله مهمترین آداب گفتاری میتوان به خوب سخن گفتن، سلام کردن، پرهیز از دشنام و القاب نامناسب، خودداری از بلند صحبت کردن، پرهیز از پرحرفی و دوری از سخنان بیهوده اشاره کرد.
گفتار نیکو در سیره معصومان(ع)
بررسی شیوه معاشرت معصومان(ع) با مردم نشان میدهد که نوع برخورد آنان با اقشار مختلف جامعه، بر پایه آموزههای قرآن کریم شکل گرفته بود. پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) در رفتار و گفتار، اخلاق قرآنی را به نمایش میگذاشتند.
خداوند متعال خطاب به پیامبر اکرم(ص) میفرماید:
«فَبِما رَحمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظًّا غَلیظَ القَلبِ لاَنفَضُّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِی الأَمرِ فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلینَ»
یعنی به برکت رحمت الهی، با مردم نرم و مهربان بودی و اگر تندخو و سختدل بودی، مردم از اطراف تو پراکنده میشدند؛ بنابراین آنان را ببخش، برایشان طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت داشته باش و هنگامی که تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.
این آیه نشان میدهد که نرمی و مهربانی در برخورد با مردم، یکی از عوامل مهم در ایجاد ارتباط و حفظ اجتماع است.
در آیه دیگری میخوانیم:
«وَ إِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤمِنونَ بِآیاتِنا فَقُل سَلامٌ عَلَیکُم»
هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آمدند، به آنان بگو: سلام بر شما.
همچنین قرآن کریم درباره شیوه برخورد مؤمنان با افراد نادان میفرماید:
«وَ إِذا خاطَبَهُمُ الجاهِلُونَ قالوا سَلاماً»
و هنگامی که جاهلان آنان را مورد خطاب قرار میدهند، با سلام و سخنی مسالمتآمیز پاسخ میدهند.
بنابراین، ادب گفتاری در اسلام حتی در برابر فردی که رفتار مناسبی ندارد نیز مورد تأکید است.
خوب حرف زدن؛ سفارش مستقیم قرآن
با بررسی آیاتی که درباره گفتار انسان آمده است، روشن میشود که قرآن برای نحوه سخن گفتن اهمیت ویژهای قائل است.
خداوند میفرماید:
«وَ قُولوا لِلنَّاسِ حُسناً»
با مردم نیکو سخن بگویید.
در جای دیگری نیز آمده است:
«قُولوا قَولاً سَدیداً»
سخنی استوار و درست بر زبان بیاورید.
همچنین قرآن از هدایت انسان به سوی گفتار پاک و نیکو سخن میگوید و در داستان حضرت موسی(ع) و حضرت هارون(ع) نیز خطاب به آنان میفرماید:
«فَقولا لَهُ قَولاً لَیِّناً»
با او، یعنی فرعون، به نرمی سخن بگویید.
از این آیات میتوان دریافت که گفتار شایسته از نگاه قرآن باید نیکو، درست، استوار، پاک و همراه با نرمی باشد. سخن انسان نباید به گونهای باشد که موجب تحقیر، دلخوری، خستگی یا دلزدگی مخاطب شود.
پیامبر(ص) چگونه به خطاهای دیگران تذکر میداد؟
در روایات آمده است که پیامبر اکرم(ص) هنگام مشاهده خطای افراد، معمولاً شخص خطاکار را مستقیماً با نام مورد خطاب قرار نمیدادند. ایشان به جای اشاره مستقیم به یک فرد، میفرمودند:
«ما بالُ قَومٍ...»
یعنی چرا برخی افراد چنین کاری انجام میدهند؟
این شیوه، ضمن بیان نادرستی یک رفتار، از قرار گرفتن فرد در معرض تحقیر و سرزنش مستقیم جلوگیری میکرد.
در سیره ائمه(ع) نیز موارد متعددی از برخورد همراه با گذشت و نرمی با افراد بیادب نقل شده است. آنان در بسیاری از موارد، به جای واکنش تند، از کنار رفتار نامناسب افراد میگذشتند و حتی گاهی با محبت و اخلاق نیک پاسخ میدادند.
در روایتی درباره امام صادق(ع) آمده است که آن حضرت در سفری وارد منطقهای در نزدیکی بغداد شدند. فردی که مسئول نگهبانی آن محل بود، به امام(ع) و همراهان ایشان اجازه ورود نداد و گفت چون شب شده است، امکان ورود وجود ندارد.
برخی از یاران امام(ع) پیشنهاد کردند که چون آنان سه نفر هستند و نگهبان یک نفر است، با قدرت وارد شوند. اما امام صادق(ع) این پیشنهاد را نپذیرفتند و در کنار آن فرد نشستند و با زبانی آرام، همراه با محبت و مهربانی با او گفتوگو کردند.
پس از مدتی، رفتار آن مرد تغییر کرد و اجازه ورود داد. امام(ع) پس از این ماجرا خطاب به یاران خود فرمودند:
«هَذا خَیرٌ أَمِ الَّذی قُلتُما»
آیا این رفتار بهتر بود یا آنچه شما پیشنهاد کردید؟
این ماجرا نمونهای از تأثیر گفتار نرم و اخلاق نیکو در سیره اهلبیت(ع) است.
سلام؛ آغاز یک ارتباط دوستانه
سلام کردن یکی از روشنترین مصادیق گفتار نیکو در فرهنگ اسلامی است. سلام، پیام صلح، محبت و دوستی را منتقل میکند و به همین دلیل در آموزههای دینی مورد تأکید فراوان قرار گرفته است.
در روایات برای سلام کردن پاداش ویژهای بیان شده و پیشدستی در سلام نیز از فضایل اخلاقی به شمار آمده است.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که علاقه داشتند برخی سنتها پس از ایشان باقی بماند و یکی از آنها سلام کردن به کودکان بود.
در قرآن کریم نیز سلام جایگاه ویژهای دارد. خداوند درباره اهل بهشت میفرماید:
«سَلامٌ عَلَیکُم بِما صَبَرتُم»
سلام بر شما به سبب صبری که داشتید.
همچنین در آیات قرآن، به پیامبران الهی سلام شده است:
«سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی العالَمینَ»
و درباره همه پیامبران نیز میفرماید:
«وَ سَلامٌ عَلَی المُرسَلینَ»
بنابراین، سلام کردن با وجود سادگی، یکی از ابزارهای مهم برای ایجاد محبت و تقویت روابط اجتماعی است.
دشنام و لقب زشت؛ ممنوع در فرهنگ اسلامی
از دیگر اصول مهم در گفتار، پرهیز از توهین، تحقیر، دشنام و استفاده از لقبهای نامناسب است.
قرآن کریم صراحتاً میفرماید:
«وَ لا تَنابَزُوا بِالأَلقابِ»
یکدیگر را با لقبهای زشت و ناپسند خطاب نکنید.
در سیره پیامبر اکرم(ص) نیز آمده است که اگر فردی نام نامناسبی داشت، آن را به نامی نیکو تغییر میدادند. برای نمونه، زنی که نامش «عاصیه» بود، به پیشنهاد پیامبر(ص) «جمیله» نام گرفت. همچنین فردی با نام «عبدالعزی» نزد پیامبر(ص) آمد و حضرت نام «عبدالله» را برای او انتخاب کردند.
این رفتار نشان میدهد که حتی نام افراد نیز از نظر اخلاقی و اجتماعی اهمیت دارد و نباید با نام یا لقبی که موجب تحقیر شخص میشود، او را خطاب کرد.
قرآن کریم حتی از دشنام دادن به معبودهای مشرکان نیز نهی میکند و میفرماید:
«لا تَسُبُّوا الَّذینَ یَدعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ»
به کسانی که غیر خدا را میخوانند دشنام ندهید.
دلیل این نهی آن است که دشنام متقابل میتواند موجب اهانت به ساحت خداوند شود.
البته میان «سب» و «لعن» تفاوت وجود دارد. سب به معنای ناسزاگویی و دشنام است، اما لعن به معنای درخواست دور شدن فرد از رحمت الهی است. در قرآن، گروههایی مانند ظالمان، منافقان، آزاردهندگان پیامبر(ص) و ابلیس مورد لعن قرار گرفتهاند و این موضوع با پرهیز از ناسزاگویی تفاوت دارد.
از امیرالمؤمنین(ع) نیز نقل شده است که هنگامی که شنیدند برخی از یارانشان به سپاهیان معاویه دشنام میدهند، آنان را از این کار نهی کردند و فرمودند به جای ناسزا گفتن، اعمال و رفتار نادرست آنان را بیان کنند.
این شیوه نشان میدهد که در فرهنگ اهلبیت(ع)، حتی هنگام مخالفت و بیان انتقاد نیز نباید از مرز ادب و اخلاق عبور کرد.
آرام صحبت کردن؛ نشانه وقار
یکی دیگر از آداب گفتاری در اسلام، پرهیز از فریاد و بلند کردن بیدلیل صداست.
قرآن کریم در ارتباط با پیامبر اکرم(ص) میفرماید صدای خود را از صدای پیامبر بالاتر نبرید. هرچند این آیه درباره رعایت ادب در برابر پیامبر(ص) نازل شده است، اما اصل رعایت آرامش و وقار در سخن گفتن را نیز میتوان از آن مورد توجه قرار داد.
در فرهنگ اخلاقی اسلام، شایسته است انسان با آرامش، شمرده و متین سخن بگوید و از داد زدن و فریاد کشیدن دوری کند.
در توصیف شیوه سخن گفتن پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده است که آن حضرت چنان آرام و شمرده سخن میگفتند که شنونده میتوانست کلمات ایشان را یکییکی بشمارد.
این نوع سخن گفتن، نشانه آرامش، وقار و تسلط بر گفتار است.
پرحرفی؛ آفت گفتار نیکو
پرحرفی و پرچانگی نیز از رفتارهایی است که با ادب گفتاری سازگار نیست. در سیره اهلبیت(ع) بر کنترل زبان و پرهیز از سخنان طولانی و غیرضروری تأکید شده است.
سخن گفتن زمانی ارزشمند است که هدف و فایدهای داشته باشد؛ بنابراین، انسان باید مراقب باشد که طولانی شدن گفتوگو، اصل پیام را از بین نبرد و مخاطب را خسته نکند.
گفتار بیهوده؛ سخنی بدون سود
یکی دیگر از موانع گفتار شایسته، سخن بیهوده و بیفایده است. کلامی که نه سودی برای گوینده دارد و نه برای شنونده، ممکن است تنها باعث اتلاف وقت، خستگی یا آزردگی مخاطب شود.
بر اساس آموزههای اخلاقی اسلام، انسان باید مراقب سخنان خود باشد و اجازه ندهد کلامی بیثمر در گفتوگوی او جای گیرد.
بنابراین، خوب حرف زدن در فرهنگ اسلامی مجموعهای از رفتارها را دربرمیگیرد؛ از انتخاب واژههای مناسب و سخن گفتن با نرمی گرفته تا سلام کردن، رعایت احترام، پرهیز از دشنام و تحقیر، کنترل بلندی صدا، دوری از پرحرفی و خودداری از سخنان بیهوده.
سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نشان میدهد که ادب در گفتار، تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یکی از پایههای مهم معاشرت صحیح و حفظ محبت و احترام میان انسانهاست.
نظر شما