به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بر اساس آنچه از آیات قرآن و روایات اسلامی به دست میآید، «شفاعت» در معنای گسترده خود تنها به روز قیامت اختصاص ندارد، بلکه میتوان جلوههایی از آن را در هر سه عالم دنیا، برزخ و آخرت مشاهده کرد. البته مهمترین جایگاه شفاعت و آثار اساسی آن، روز قیامت و در ارتباط با نجات انسان از عذاب دوزخ است.
قرآن کریم در سوره «نساء» میفرماید:
«وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اَسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ، لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
یعنی: «اگر آنان هنگامی که به خویشتن ستم کردند، نزد تو میآمدند و از خداوند طلب آمرزش میکردند و پیامبر نیز برای آنان استغفار میکرد، خدا را توبهپذیر و مهربان مییافتند.»
بدون تردید یکی از عرصههای مهم شفاعت، روز قیامت است؛ زیرا بخش قابل توجهی از آیات مربوط به شفاعت، ناظر به حوادث آن روز است. با این حال، این پرسش مطرح میشود که آیا شفاعت در عالم برزخ یا حتی در همین دنیا نیز تحقق پیدا میکند؟ همچنین آیا پیش از پایان یافتن حسابرسی در قیامت، امکان شفاعت وجود دارد یا شفاعت تنها در آخرین مراحل آن روز صورت میگیرد؟
دیدگاه علامه طباطبایی درباره زمان شفاعت
مرحوم علامه طباطبایی در بررسی مسئله شفاعت، بحث مفصلی را مطرح کرده و در نهایت به این دیدگاه میرسد که شفاعت در آخرین موقف از مواقف قیامت انجام میشود. در این مرحله، شفیع برای فرد مورد شفاعت، درخواست مغفرت میکند تا او گرفتار ورود به دوزخ نشود یا اگر وارد دوزخ شده است، به واسطه شفاعت از آن خارج شود.
با این حال، علامه طباطبایی در برخی مباحث دیگر خود به عالم برزخ نیز توجه کرده است. او روایاتی را مورد بررسی قرار میدهد که بر حضور پیامبر(ص) و ائمه(ع) هنگام مرگ انسان، زمان سؤال قبر و کمک آنان به مؤمنان دلالت دارد. با این وجود، ایشان این موارد را «شفاعت» به معنای خاص آن نمیداند، بلکه آنها را نوعی تصرف و حکومت الهی میشمارد که خداوند به اولیای خود عطا کرده است. [۱]
نکته قابل توجه این است که علامه طباطبایی در بحث از حقیقت شفاعت، معنای آن را بسیار گسترده میداند و تأثیر اسباب در عالم تکوین و تشریع را نیز در قلمرو شفاعت قرار میدهد؛ اما در اینجا کمک و یاری اولیای الهی به مؤمنان برای عبور از دشواریهای قبر و برزخ را مصداق شفاعت به معنای اصطلاحی آن نمیشمارد.
آیا شفاعت در دنیا نیز وجود دارد؟
با بررسی مجموعه آیات و روایات میتوان دریافت که اگر شفاعت را در معنای وسیع آن در نظر بگیریم، این مسئله به قیامت محدود نمیشود و دنیا، برزخ و آخرت را شامل میشود؛ هرچند جایگاه اصلی و مهمترین آثار آن در قیامت و بهویژه در نجات از عذاب الهی آشکار میشود.
آیه ۶۴ سوره نساء نمونهای روشن از این مسئله است. خداوند میفرماید:
«وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اَسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ، لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
مضمون آیه این است که اگر کسانی که مرتکب گناه شده و به خود ستم کردهاند، نزد پیامبر میآمدند، از خداوند طلب آمرزش میکردند و پیامبر نیز برای آنان استغفار میکرد، خداوند را توبهپذیر و مهربان مییافتند.
اکنون این پرسش مطرح میشود که درخواست آمرزش پیامبر اکرم(ص) برای مؤمنان خطاکار، جز شفاعت چه معنای دیگری میتواند داشته باشد؟
نمونه دیگری از این مسئله را میتوان در داستان حضرت یعقوب(ع) و فرزندانش مشاهده کرد. هنگامی که فرزندان یعقوب از خطای خود پشیمان شدند، از پدر خواستند برای آنان از خداوند طلب آمرزش کند و حضرت یعقوب نیز این درخواست را پذیرفت. [۲]
شفاعت پیامبران و اولیای الهی در دنیا
در موارد مختلفی نیز مشاهده میشود که افراد یا حتی اقوامی در همین دنیا به واسطه شفاعت و دعای پیامبران و اولیای الهی از عذاب یا گرفتاری نجات پیدا کردهاند.
اگر شفاعت را به معنای واسطه شدن برای دریافت رحمت و رفع عذاب الهی بدانیم، چنین مواردی را نیز میتوان از جلوههای شفاعت در عالم دنیا دانست.
بنابراین، شفاعت لزوماً نباید به صحنه قیامت و پس از برپایی محکمه الهی محدود شود؛ بلکه در همین دنیا نیز نمونههایی از درخواست اولیای الهی برای آمرزش یا رفع عذاب وجود دارد.
شفاعت در عالم برزخ چگونه است؟
در مورد عالم برزخ نیز روایات متعددی وجود دارد که نشان میدهد برخی اعمال نیک انسان، از جمله نماز، روزه، ولایت و دیگر اعمال صالح میتواند در وضعیت او در برزخ اثرگذار باشد و موجب کاهش برخی آلام و مجازاتها شود.
همچنین در برخی روایات آمده است که حضور اولیای الهی میتواند برای مؤمنان آثار و برکاتی داشته باشد. حتی دفن فرد صالح و پاکدامنی که از حسنات و اعمال نیک برخوردار بوده است در یک قبرستان، میتواند در تخفیف مجازات برخی از گناهکاران آن مکان مؤثر باشد.
این موارد را نیز میتوان در گستره وسیع شفاعت و تأثیر اسباب الهی در عالم برزخ مورد توجه قرار داد.
از سوی دیگر، نماز میت و درخواست آمرزش برای فرد درگذشته نیز نمونهای روشن از درخواست رحمت الهی برای دیگری است و نمیتوان تأثیر چنین دعا و استغفاری را نادیده گرفت. از این منظر، نماز میت نیز میتواند جلوهای از مفهوم گسترده شفاعت به شمار آید.
جایگاه اصلی شفاعت کجاست؟
با توجه به مجموعه این آیات و روایات، میتوان گفت شفاعت در معنای گسترده خود، منحصر به یک عالم خاص نیست و جلوههایی از آن در دنیا، برزخ و آخرت قابل مشاهده است.
با این حال، جایگاه اصلی و مهم شفاعت، روز قیامت است؛ بهویژه زمانی که انسان در آستانه رویارویی با نتایج اعمال خود و عذاب الهی قرار میگیرد. در آنجا شفاعت میتواند در نجات برخی گناهکاران از ورود به دوزخ یا خارج شدن آنان از عذاب الهی نقش داشته باشد.
بنابراین، تصور شفاعت تنها به عنوان اتفاقی که در روز قیامت رخ میدهد، تصویر کاملی از این مفهوم ارائه نمیکند. آیات قرآن و روایات، شفاعت را مفهومی گستردهتر معرفی میکنند که آثار و جلوههای آن را میتوان در عوالم مختلف دنبال کرد؛ هرچند قیامت، مهمترین عرصه ظهور آثار شفاعت است.
پینوشتها
[۱] المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمدحسین، انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ قمری، چاپ پنجم، ج ۱، ص ۱۵۶.
[۲] سوره یوسف، آیه ۹۷.
[۳] گردآوری از کتاب «پیام قرآن»، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ شمسی، چاپ نهم، ج ۶، ص ۵۲۷.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی
نظر شما