با این حال، در امتداد همین چرخه تغییری رخ داده که فقط به افزایش شمار تولیدکنندگان یا گسترش جغرافیای توزیع محدود نمیشود. در کنار مصحفی که از کشوری به کشور دیگر میرود، بهتدریج خودِ ظرفیتهای لازم برای تحقق قرآن بریل نیز وارد مناسبات فرامرزی شدهاند. در این صورت، پاسخ به فقدان قرآن بریل در یک نقطه الزاماً ارسال مصحف از نقطهای دیگر نیست؛ گاهی آنچه باید از مرز عبور کند، همان حلقهای است که میتواند ظرفیت موجود را به امکان بالفعل تولید پیوند بزند.
اهمیت این تغییر زمانی روشنتر میشود که چاپ قرآن بریل را نه حاصل یک امکان منفرد، بلکه برآمده از مجموعهای از فعالیتها و ظرفیتهای بههموابسته ببینیم. دسترسی به متن معتبر قرآنی، شناخت قواعد و منطق بریل و انطباق صحیح متن با آن، استانداردها و رویههای فنی، تخصص انسانی، فناوری و زیرساخت چاپ، نمونهخوانی و کنترل صحت، تأمین مالی و ظرفیت تولید و توزیع، اجزای جداافتاده یک فهرست نیستند؛ هر یک بخشی از اکوسیستمیاند که اختلال یا فقدان بعضی از حلقههای آن میتواند ظرفیت سایر اجزا را نیز بلااستفاده یا کماثر کند. برخورداری از چاپگر بدون دانش لازم برای آمادهسازی صحیح متن، همانقدر برای تحقق مصحف ناکافی است که برخورداری از تخصص بدون امکان تولید.
در چنین اکوسیستمی، همه ظرفیتها الزاماً نزد یک نهاد یا حتی درون مرزهای یک کشور جمع نمیشوند. همین پراکندگی است که صورت تازهای از وابستگی متقابل ایجاد میکند. مسئله دیگر صرفاً این نیست که چه کشوری قرآن بریل دارد و کدام کشور ندارد؛ مسئله میتواند این باشد که کدام ظرفیت موجود است، کدام حلقه غایب مانده و چگونه میتوان ظرفیتهای مکمل را به نحوی کنار یکدیگر قرار داد که امکان تولید بالفعل شود. در اینجا، چرخه فراملی دیگر به جابهجایی نسخه محدود نمیماند و بسیج و آرایش منابع اکوسیستم را نیز دربرمیگیرد.
تجربه پاکستان یکی از صورتهای عینی این تغییر را نشان میدهد. در همکاری بنیاد الفطره مالزی و بنیاد منابع نابینایان پاکستان از ۲۰۲۴، تولید در پاکستان انجام گرفت، اما بخشی از تأمین مالی پروژه از حامیانی در چند کشور صورت گرفت و طرف مالزیایی نیز در تقویت ظرفیت تجهیزاتی تولید نقش داشت. در اینجا مصحف از مالزی به پاکستان منتقل نشد؛ ظرفیتهای پراکنده در نقاط مختلف به بستری متصل شدند که امکان تبدیل آنها به قرآن بریل را داشت. جغرافیای تولید یک جا بود، اما جغرافیای همه منابع لازم برای آن الزاماً همان جا نبود.
این صورت از همکاری را نمیتوان صرفاً «انتقال منابع» دانست. وجود ظرفیتهای مکمل بهخودیخود مسئله را حل نمیکند؛ این ظرفیتها باید متناسب با نیاز هر پروژه شناسایی، بسیج و با یکدیگر هماهنگ شوند. از همین رو الگوی واحدی نیز برای همکاری وجود ندارد. اگر زیرساخت و تخصص موجود باشد اما تأمین مالی حلقه مفقود بماند، آرایش همکاری با موقعیتی که منابع مالی فراهم است اما فناوری، دانش فنی یا قواعد لازم برای تولید صحیح مصحف وجود ندارد، متفاوت خواهد بود. هرچه شکاف ظرفیت تغییر کند، آنچه موضوع همکاری قرار میگیرد و بازیگری که امکان پرکردن آن شکاف را دارد نیز میتواند تغییر کند.
استانداردها در این میان موقعیتی متفاوت دارند. آنها را نمیتوان صرفاً قلم دیگری در کنار منابع مالی یا تجهیزات قرار داد. هرچه ظرفیتهای لازم برای تولید میان بازیگران و جغرافیاهای بیشتری توزیع شود، مسئله سازگاری میان آنها نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. قواعد بریل، شیوه بازنمایی عناصر متن قرآنی، نحوه انطباق آنها با امکانات و محدودیتهای نظام بریل و رویههای کنترل صحت، بخشی از همان بنیانی هستند که امکان میدهد دانش، فناوری و تخصصِ متعلق به نقاط مختلف در نهایت به مصحفی صحیح و قابل استفاده منتهی شوند. از این منظر، استاندارد و دانش انطباق نیز خود قابلیت انتقال و اشتراک دارند، اما در عین حال میتوانند نقش زبان مشترک میان ظرفیتهای پراکنده را ایفا کنند.
دگرگونی منابع در گردش، همزمان آرایش بازیگران را نیز تغییر داده است. هنگامی که محور اصلی رابطه انتقال نسخه باشد، تولیدکننده، فرستنده و دریافتکننده نقشهای نسبتاً قابل تشخیصی دارند. اما ورود منابع و ظرفیتهای اکوسیستم به چرخه، امکان نقشآفرینی بازیگرانی را فراهم میکند که الزاماً خود تولیدکننده یا دریافتکننده مصحف نیستند. یک بازیگر میتواند تأمینکننده بخشی از ظرفیت باشد و بازیگر دیگری بستر تجمیع و بهکارگیری آن؛ چند نهاد از چند کشور نیز میتوانند در حلقههای متفاوت یک فرایند حضور پیدا کنند. در نتیجه، نقشها بیش از گذشته تابع ظرفیت قابل عرضه و شکاف موجود در هر پروژه میشوند، نه صرفاً موقعیت ثابت کشورها در دو سوی «تولیدکننده» و «دریافتکننده».
این تغییر حتی میتواند در طول زمان موقعیت یک بازیگر را جابهجا کند. در اندونزی، دستگاه چاپی که Helen Keller International آمریکا در دهه ۱۹۵۰ در اختیار مرکز Wyata Guna قرار داده بود، به بخشی از زیرساخت تولید بریل در این کشور تبدیل شد؛ ظرفیتی که بعدها در تولید قرآن بریل به کار گرفته شد و بخشی از نسخههای تولیدشده نیز به کشورهایی از جمله مالزی، تایلند و کویت راه یافت. اهمیت این تجربه فقط در انتقال یک دستگاه نیست. ظرفیتی که در مقطعی از بیرون وارد شده بود، در اکوسیستم محلی رسوب کرد و به بخشی از توان تولیدی آن تبدیل شد؛ توانی که بعدتر خود امکان حضور در مناسبات فرامرزی را فراهم کرد. بنابراین گردش منابع میتواند فراتر از حل نیاز یک پروژه، بر ظرفیت آینده بازیگر دریافتکننده نیز اثر بگذارد.
در عین حال، گسترش این صورتهای تازه به معنای جایگزینی کامل انتقال نسخه نیست. ارسال مستقیم مصحف همچنان در بسیاری از موقعیتها میتواند مناسبترین پاسخ باشد؛ چنانکه در ۲۰۲۶ نزدیک به هزار نسخه مصحف «بصیره» از قطر برای توزیع در یازده ایالت نیجریه ارسال شد. آنچه تغییر کرده حذف یک الگو به سود الگویی دیگر نیست، بلکه افزایش امکانهای موجود برای پاسخ به یک نیاز است. در یک موقعیت نسخه جابهجا میشود؛ در موقعیتی دیگر تقویت یک حلقه از ظرفیت محلی میتواند همان نیاز را از مسیر متفاوتی پاسخ دهد.
از همینجا، دو وجه دگرگونی چرخه به یکدیگر میرسند. تنوع منابع قابل انتقال و اشتراک، دامنه بازیگرانی را که امکان ورود به فرایند دارند گسترش میدهد؛ در مقابل، تنوع بازیگران نیز دسترسی به ترکیبهای بیشتری از ظرفیتها را ممکن میکند. حاصل این برهمکنش صرفاً افزایش همکاری نیست، بلکه تکثر در آرایش همکاری است. دیگر یک مسیر ثابت وجود ندارد که در آن تولیدکنندهای مشخص چیزی را به دریافتکنندهای مشخص تحویل دهد؛ صورت رابطه میتواند بر اساس ظرفیتهای موجود، شکافهای هر پروژه و امکان مکملشدن منابع تغییر کند.
اما هرچه تعداد ظرفیتها، بازیگران و پیوندهای میان آنها افزایش پیدا کند، مسئله دیگری نیز برجستهتر میشود: هماهنگی. منابع پراکنده فقط زمانی به ظرفیت بالفعل تبدیل میشوند که بتوان آنها را حول فرایندی مشترک به هم متصل کرد. در این سطح، خودِ یافتن ظرفیت مکمل، ایجاد ارتباط میان دارندگان آن، سازگارکردن رویهها و تسهیل همکاری میتواند به بخشی از چرخه تبدیل شود. پیدایش سازوکارهای نهادی مانند IBQS را نیز میتوان یکی از نمودهای همین نیاز دانست؛ جایی که همکاری دیگر تنها در قالب یک انتقال موردی رخ نمیدهد و تسهیل ارتباط و همافزایی میان ظرفیتهای موجود، خود موضوعیت پیدا میکند.
این تحول، فهم «استقلال» در تولید قرآن بریل را نیز پیچیدهتر میکند. برخورداری یک کشور از ظرفیت تولید الزاماً به معنای آن نیست که تمام منابع، دانش، فناوری و استانداردهای مورد استفاده در این فرایند باید درون همان مرزها ایجاد شده باشند. همانگونه که استفاده از یک ظرفیت خارجی نیز لزوماً کشور را در موقعیت دریافتکننده دائمی قرار نمیدهد. آنچه اهمیت بیشتری پیدا میکند توانایی یک اکوسیستم برای جذب، انطباق، ترکیب و بهکارگیری ظرفیتهاست؛ خواه این ظرفیتها در داخل شکل گرفته باشند، خواه از مسیر همکاری فرامرزی در دسترس قرار گرفته باشند. از این منظر، استقلال و همکاری الزاماً دو سر یک طیف متعارض نیستند؛ همکاری میتواند در مواردی خود به ساخت یا تقویت ظرفیت مستقل منجر شود.
این تغییر زاویه، پرسش از چرخه فراملی قرآن بریل را نیز جابهجا میکند. دانستن اینکه یک مصحف از کدام کشور به کدام کشور رفته همچنان مهم است، اما برای توضیح همه آنچه در این چرخه رخ میدهد کافی نیست. باید پرسید تحقق آن مصحف به چه ظرفیتهایی وابسته بوده است؛ این ظرفیتها در اختیار چه بازیگرانی قرار داشتهاند؛ کدام حلقه در محل موجود نبوده؛ چه چیزی از بیرون وارد شده؛ چگونه با ظرفیتهای موجود سازگار و ترکیب شده و آیا این اتصال صرفاً یک نیاز مقطعی را برطرف کرده یا خود به ایجاد ظرفیت تازه انجامیده است.
از این منظر، «منابع اکوسیستم» تنها نامی برای مجموعهای گستردهتر از چیزهای قابل انتقال نیست. این مفهوم توجه را از مالکیت منفرد منابع به آرایش ظرفیتهای بههموابسته منتقل میکند. دگرگونی چرخه فراملی قرآن بریل نیز دقیقاً در همین فاصله قابل مشاهده است: از زمانی که فراملیبودن بیش از همه در حرکت مصحف از مبدأ تولید به مقصد نیاز دیده میشد، تا وضعیتی که بخشی از دانش، قواعد، استانداردها، فناوری، منابع مالی و ظرفیتهای لازم برای تحقق مصحف میتوانند پیش از شکلگیری نسخه، میان بازیگران و جغرافیاهای مختلف به حرکت درآیند، با یکدیگر ترکیب شوند و امکان تولید را در نقطهای دیگر بالفعل کنند.
قرآن بریل همچنان در این چرخه جابهجا میشود و اهدای نسخه همچنان یکی از صورتهای مهم حضور فرامرزی آن است. آنچه به این چرخه افزوده شده، لایهای پیش از حرکت نسخه است: جایی که خودِ امکان تحقق مصحف، موضوع گردش، همکاری و هماهنگی قرار میگیرد. به همین دلیل، بخشی از پویایی چرخه امروز پیش از آنکه نخستین صفحه از قرآن بریل از چاپ خارج شود آغاز شده است؛ در کنار مصحفی که از مرز عبور میکند، ظرفیت تحقق آن نیز میتواند فراملی شود.
پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل*
۲۴۲۲۴۴
نظر شما