آشوب و آسیب روانی بازگرداندن ژاپنی‌ها به کشور پس از جنگ جهانی دوم

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ پس از جنگ جهانی دوم، متفقین بازگرداندن اجباری میلیون‌ها مهاجر ژاپنی را از امپراتوری فرامرزی فروپاشیده این کشور الزامی کردند.

بخشی از بهایی که ژاپن برای شکست خود در جنگ جهانی دوم پرداخت، این بود که جمعیت غیرنظامی ساکن در قلمروهای فرامرزی‌اش، همراه با نیروهای نظامی مستقر در آن مناطق، به کشور بازگردانده شدند. این فرایند بسیار هولناک بود و دولت پس از جنگ برای ادغام دوباره مهاجران بازگشته در جامعه ژاپن با چالش‌های بزرگی روبه‌رو شد.

رویای امپراتوری ژاپن و واقعیت استعمار

هنگامی که ژاپن در دهه‌های پس از اصلاحات میجی گسترش نفوذ خود در سرزمین اصلی آسیا را آغاز کرد، با تشویق مردم به سکونت در سرزمین‌های فتح‌شده، از امپریالیست‌های غربی الگوبرداری کرد. دلایل این اقدام متفاوت بود؛ ژاپن با تراکم بیش از حد جمعیت روبه‌رو بود، می‌خواست قدرت خود را در سرزمین‌های دیگر گسترش دهد و امیدوار بود طبقه‌ای از کشاورزان مهاجر بتوانند درآمدی را که به‌شدت به آن نیاز داشت، روانه خزانه توکیو کنند. ژاپن پس از تجربه این سیاست در اوکیناوا و هوکایدو، تصمیم گرفت اسکان جمعیت در سرزمین‌های خارجی را به‌ طور گسترده دنبال کند.

ژاپن پس از تصرف فرمز، یا همان تایوان، و کره، با اعزام مهاجران غیرنظامی ــ که اغلب از اعضای خانواده سربازان و مدیران حکومت اشغالگر بودند ــ حضور نظامی خود را در این مناطق تقویت کرد. تا میانه دهه نخست قرن بیستم، حدود ۶ درصد از ساکنان فرمز ژاپنی بودند. در کره نیز ۱۰۰ هزار خانواده ژاپنی طبقه حاکم را تشکیل می‌دادند. پس از جنگ جهانی اول، ژاپن اسکان جمعیت در جزایر اقیانوس آرام را نیز آغاز کرد؛ جزایری که طبق پیمان ورسای از آلمان گرفته بود. هنگامی که ژاپن در سال ۱۹۳۱ کنترل منچوری را به دست گرفت، با شدت و سرعت صدها هزار نفر را در دولت دست‌نشانده جدید خود، «مانچوکوئو»، اسکان داد. در اوج جنگ جهانی دوم، حدود ۳٫۳ میلیون غیرنظامی ژاپنی در قلمروهای مختلف امپراتوری سکونت داشتند.

ژاپن با اجرای سیاست اسکان گسترده توانست در مستعمرات خود جامعه‌ای سلسله‌مراتبی ایجاد کند. ژاپنی‌ها ــ شامل غیرنظامیان، نیروهای نظامی و مدیران استعماری ــ در رأس این ساختار قرار داشتند. همکاران محلی و اعضای برخی گروه‌های قومی مورد حمایت ژاپن در مرتبه میانی بودند و اکثریت جمعیت بومی در پایین‌ترین سطح قرار می‌گرفتند. طبیعی بود که چنین ترتیباتی میلیون‌ها نفر از ساکنان مناطق تحت سلطه ژاپن را خشمگین کند و معمای بزرگی را پیش روی مقام‌های متفقین قرار دهد که مشغول برنامه‌ریزی برای دوران پس از جنگ بودند.

تصمیم متفقین برای بازگرداندن مهاجران

با پیشروی نیروهای متفقین در سراسر اقیانوس آرام و سرزمین اصلی آسیا، آنان با غیرنظامیان ژاپنی‌ای روبه‌رو شدند که از آسیب دیدن به دست دشمنان خود وحشت داشتند. در جزیره سایپان، ژاپنی‌های محلی به‌ جای آن‌که به اسارت درآیند، دست به خودکشی زدند؛ زیرا نیروهای ژاپنی آنان را متقاعد کرده بودند که آمریکایی‌ها به آن‌ها تجاوز خواهند کرد و سپس خواهند کشت. هنگامی که نیروهای شوروی تا عمق منچوری پیشروی کردند، شاهد فرار ده‌ها هزار مهاجر ژاپنی بودند. فرماندهان متفقین دریافتند که پیش از خارج شدن اوضاع از کنترل باید این مشکل را مدیریت کنند.

رهبران متفقین در کنفرانس پوتسدام تصمیم گرفتند برای تثبیت مفهوم شکست ژاپن و در عین حال محافظت از مهاجران ژاپنی در برابر اقدامات تلافی‌جویانه، آنان را به‌اجبار به کشورشان بازگردانند. ماده ۹ اعلامیه پوتسدام به همه نیروهای ژاپنی دستور می‌داد سلاح‌های خود را زمین بگذارند، منحل شوند و به کشور بازگردند. پس از آن، بازگرداندن غیرنظامیان نیز سازمان‌دهی شد. این اقدام یادآور بازگرداندن آلمانی‌تبارهای ساکن خارج از آلمان و اتریش بود. نیروی دریایی آمریکا و بریتانیا کشتی‌هایی را برای انتقال ژاپنی‌ها به وطن‌شان فراهم کردند. هم‌زمان، قرار بود بیش از یک میلیون آسیاییِ ساکن ژاپن نیز به کشورهای خود بازگردانده شوند.

ژنرال داگلاس مک‌آرتور، فرمانده عالی نیروهای متفقین، ارشدترین مقام نظامی مسئول تدارکات این عملیات بود. «سازمان کنترل کشتیرانی» و ناوگان بازرگانی ژاپن مأمور انتقال ژاپنی‌ها به کشور شدند. وزارت تازه‌تأسیس بهداشت و رفاه ژاپن نیز موظف بود پس از ورود اخراج‌شدگان، برای آنان مسکن و کار فراهم کند. قرار بود این عملیات، دست‌کم در نظریه، به‌ شکلی انسانی انجام شود؛ اما در عمل به فرایندی کابوس‌وار تبدیل شد که پیامدهای ویرانگری برای افراد درگیر داشت.

روند مهاجرت اجباری چگونه پیش رفت؟

نخستین موج فرار گسترده غیرنظامیان ژاپنی ساکن خارج از کشور، هم‌زمان با پیشروی عمیق ارتش سرخ در منچوری رخ داد. ارتش کوانتونگ، نیروی اشغالگر ژاپن در مانچوکوئو، نتوانست از غیرنظامیان در برابر نیروهای غارتگر شوروی محافظت کند و صدها هزار نفر ناچار شدند به‌ سوی شهرهایی مانند هاربین بگریزند. نیروی دریایی ژاپن تلاش کرد شماری از آنان را به کشور بازگرداند، اما کشتی کافی در اختیار نداشت. هزاران کودک یتیم به حال خود رها شدند و به دست چینی‌ها سپرده شدند. غیرنظامیان در بنادر دریافتند که فرماندهی عالی نیروهای متفقین کشتی‌هایی را برای بازگرداندن آنان فراهم کرده است؛ اقدامی که آن‌ها را از کشته‌ شدن به دست نیروهای شوروی یا غیرنظامیان انتقام‌جوی چینی نجات داد.

پس از تسلیم ژاپن در ۲ سپتامبر، اخراج‌های سازمان‌یافته‌تر آغاز شد. دولت نظامی آمریکا در کره به همه اتباع ژاپنی، ازجمله ۸۵۰ هزار غیرنظامی، دستور داد این سرزمین را ترک کنند. تا سال ۱۹۴۷، به‌جز ۱٬۳۰۰ غیرنظامی ژاپنی، همه ژاپنی‌ها از تایوان خارج شده بودند. بسیاری از ژاپنی‌تبارانی که در کره و تایوان متولد شده بودند می‌خواستند در همان‌جا بمانند، اما مردم محلی و دولت‌های جدید به‌شدت با این خواسته مخالف بودند و متفقین نیز با آنان موافقت کردند. در اقیانوس آرام، نیروی دریایی آمریکا غیرنظامیان ژاپنی را به‌ صورت گروهی اخراج کرد و تنها فرزندان خانواده‌های مختلط ژاپنی ـ میکرونزیایی اجازه یافتند بمانند. سرانجام، در مناطقی از چین که در سال ۱۹۳۷ به تصرف ژاپن درآمده بود، دولت چین پیش از ازسرگیری جنگ داخلی، با سرعت برای بازگرداندن ژاپنی‌ها اقدام کرد.

فرایند اخراج کارآمد اما بی‌رحمانه بود. نیروهای متفقین هر تبعه ژاپنی را که می‌یافتند، جمع‌آوری می‌کردند و به او دستور می‌دادند برای بازرسی به مناطق ویژه‌ای در نزدیکی بنادر اصلی برود. میزان وسایل شخصی‌ای که افراد اجازه داشتند با خود ببرند، اغلب بسیار محدود بود. تنها تعداد اندکی فرصت یافتند پیش از عزیمت، کسب‌وکار و املاک خود را بفروشند. کشتی‌های تعیین‌شده چند هزار نفر را حمل می‌کردند و پیش از پهلو گرفتن، برای جلوگیری از شیوع بیماری قرنطینه می‌شدند. ظرف چند سال، جمعیت غیرنظامی ژاپنی ساکن سرزمین‌های فرامرزی به کشور بازگشت.

بازگشت به ویرانه‌ها و مواجهه با انگ اجتماعی

اخراج‌شدگان پس از بازگشت به ژاپن از میزان ویرانی کشور و استقبال خصمانه ژاپنی‌های ساکن جزایر اصلی شوکه شدند؛ مردمی که همدلی چندانی با آنان نداشتند. بسیاری از بازگشت‌کنندگان به‌ محض پیاده شدن از کشتی با مواد حشره‌کش ضدعفونی می‌شدند. کسانی که از منچوری بازمی‌گشتند، گاهی از سوی ملی‌گرایان افراطی ژاپنی ــ که از نابودی مانچوکوئو خشمگین بودند ــ متهم می‌شدند که مخفیانه با شوروی همدلی دارند. در مقابل، برخی دیگر با خشم مخالفان جنگ‌طلبی ژاپن روبه‌رو می‌شدند که آنان را مسئول وقوع جنگ می‌دانستند.

ورود بیش از شش میلیون غیرنظامی و نیروی نظامی ژاپنی فشار بسیار سنگینی بر منابع کشور وارد کرد. ژاپن پیش‌تر نیز درنتیجه بمباران‌های متفقین با کمبود شدید مسکن روبه‌رو بود. افزون بر این، جنگ کشور را عملا ورشکسته کرده بود. درنتیجه، رقابتی شدید میان ژاپنی‌هایی که دوران جنگ را در جزایر اصلی سپری کرده بودند و مهاجران و نظامیان بازگشته شکل گرفت. تنها پس از آغاز شکوفایی اقتصادی ژاپن بود که این تنش‌ها به‌تدریج فروکش کرد.

بسیاری از اخراج‌شدگان چندین دهه را خارج از ژاپن گذرانده بودند و در این مدت، لهجه‌ها و فرهنگی متفاوت از ژاپنی‌های ساکن جزایر اصلی پیدا کرده بودند. این تفاوت‌ها این تصور را تقویت می‌کرد که آنان ژاپنی‌های «اصیل» نیستند. طی نخستین سال‌های اشغال ژاپن به دست متفقین، بسیاری از آن‌ها به‌ دلیل کمبود مزمن مسکن در روستاهای ویژه‌ای زندگی می‌کردند که برای‌شان ساخته شده بود. ظرف چند سال، با موفقیت بازگشت‌کنندگان در بازسازی زندگی و معیشت خود، این روستاها به‌تدریج خالی شدند.

میراث سکوت

در دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم، دو روایت درباره تجربه ژاپن در جنگ شکل گرفت: روایت نخست این بود که ژاپن قربانی حملات هوایی بی‌رحمانه، ازجمله بمباران‌های اتمی، بوده است. روایت دوم می‌گفت نظامی‌گرایان ژاپن را در مسیر ویرانی قرار داده بودند و اکنون به نوع تازه‌ای از ملی‌گرایی نیاز بود. هیچ‌یک از این دو روایت، جایی برای آسیب‌های روانی ناشی از اخراج مهاجران مستعمره‌نشین در نظر نمی‌گرفت. درنتیجه، ژاپنی‌هایی که به جزایر اصلی بازگشته بودند دریافتند تجربه‌های‌شان همدلی چندانی برنمی‌انگیزد.

در شدیدترین مراحل جنگ، دستگاه تبلیغاتی ژاپن بر موفقیت طرح اسکان جمعیت در سرزمین‌های خارجی تأکید می‌کرد. مهاجران به‌ گونه‌ای به تصویر کشیده می‌شدند که گویی در رفاه و تجمل زندگی می‌کنند و از فتوحات ژاپن سود می‌برند. این تبلیغات ناخواسته سبب تلخ‌کامی و خشم ژاپنی‌های ساکن جزایر اصلی شد؛ کسانی که کمبود مواد غذایی، حکومت تمامیت‌خواه، حملات هوایی و محاصره دریایی متفقین را تحمل کرده بودند. روایت‌های رسمی پس از جنگ می‌کوشیدند خاطره جمعیت بازگشته را پاک کنند، زیرا داستان آنان برای روایت ژاپن پس از جنگ سودمند نبود. وقتی آن‌ همه انسان در «عملیات میتینگ‌هاوس» جان باخته بودند، چه کسی به رنج مهاجران ژاپنی در منچوری اهمیت می‌داد؟

دولت ژاپن که حتی برای تأمین هزینه خدمات تحت فشار خود نیز با مشکل روبه‌رو بود، از پرداخت غرامت به مهاجران بابت کسب‌وکارها و املاکی که هنگام اخراج از دست داده بودند، خودداری کرد. افزون بر این، زنان ژاپنی‌ای که نیروهای شوروی به آنان تجاوز کرده بودند، به مرکزی به نام «فوتسوکایچی» منتقل می‌شدند و در آن‌جا به‌اجبار تحت عمل سقط جنین قرار می‌گرفتند. هنگامی که اخراج‌ها در دهه ۱۹۵۰ رسما پایان یافت، شمار نامعلومی از کودکان ژاپنی که خانواده‌های چینی آنان را به فرزندخواندگی پذیرفته بودند، در چین باقی ماندند و برای مدتی کوتاه به فراموشی سپرده شدند.

تأثیر بازگرداندن مهاجران بر ژاپن مدرن

با وجود سکوت تحمیلی و فضای عمومی و آکنده از آسیب‌های روانی در ژاپن پس از جنگ، بازگشت‌کنندگان توانستند به‌تدریج در جریان اصلی جامعه ژاپن ادغام شوند و در شکوفایی اقتصادی پس از جنگ مشارکت کنند. بسیاری از آنان کارگران و مدیرانی توانمند بودند و به بازسازی زیرساخت‌های ژاپن کمک کردند. راه‌آهن ژاپن به‌شدت به مهاجران سابقی متکی بود که پیش‌تر در چین و کره خطوط راه‌آهن احداث کرده بودند. کسانی که در مزارع مناطق تحت قیمومت ژاپن در اقیانوس آرام جنوبی یا دیگر نقاط آسیا کار کرده بودند، می‌توانستند در هوکایدو زمین دریافت کنند؛ امکانی که به برخی از آنان اجازه داد کاری را که در مستعمرات انجام می‌دادند از سر بگیرند.

در میانه دهه ۱۹۵۰، یک بررسی دولتی نشان داد که حدود ۶۰ درصد از ژاپنی‌های بازگشته موفق شده‌اند نوعی شغل و محل سکونت پیدا کنند. شرکت‌هایی مانند نیسان و گروه فوروکاوا شمار زیادی از مهاجران سابق را استخدام کردند، زیرا این شرکت‌ها پیش‌تر در مستعمرات فعالیت داشتند و با شیوه و اخلاق کاری این افراد آشنا بودند. با این حال، بیشتر خانواده‌ها سال‌های بسیاری در فقر باقی ماندند.

هنگامی که ژاپن و چین در سال ۱۹۷۲ روابط خود را عادی کردند، برخی از مهاجران سابق برای یافتن خبری از فرزندانی که رها کرده بودند به منچوری رفتند. آنان با شگفتی دریافتند که هزاران نفر از این کودکان زنده مانده‌اند و بسیاری از آن‌ها امیدوار بودند بتوانند از ژاپن دیدن کنند. در دهه ۱۹۸۰، دولت ژاپن به آنان اجازه داد به جزایر اصلی سفر کنند.

این تحولات سرانجام به سکوت درباره آن‌چه بر سر مهاجران آمده بود پایان داد. آثار ادبی افرادی که همه‌چیز خود را از دست داده بودند ــ مانند رمان «منطقه بایر» (فومو چیتای) نوشته تویوکو یاماساکی ــ بار دیگر داستان فروپاشی مستعمرات مهاجرنشین ژاپن را مطرح کردند. مردم نیز خواستار دریافت غرامت بابت املاک ازدست‌رفته خود شدند.

امروزه ژاپن درباره میراث مستعمرات و اخراج مهاجران با صراحت بیشتری سخن می‌گوید. موزه مایزورو در بندر اصلی‌ای که پذیرای بازگشت‌کنندگان بود افتتاح شده و موضوع اخراج‌ها نیز در برنامه‌های درسی دانشگاهی ژاپن گنجانده شده است. درست مانند آلمان پس از جنگ، مدت زیادی طول کشید تا داستان مهاجران و سرنوشت آنان در معرض دید عموم قرار گیرد.

منبع: thecollector.com

۲۵۹