امیرمهدی نادری: چهل‌وچهار سال پیش، در ۱۰ نوامبر ۱۹۸۲ [۱۹ آبان ۱۳۶۱]، دو محافظ لئونید برژنف ساعت نه صبح به اتاق خواب او رفتند تا بیدارش کنند و او را بی‌حرکت در بستر یافتند. پزشک ویژه‌اش، چازوف، را خبر کردند، اما کار از کار گذشته بود؛ دبیرکل چند ساعت پیش از آن مرده بود. به روایت سوزانه شاتنبرگ در کتاب «برژنف: ساخته شدن یک دولتمرد»، متن اعلامیه و آگهی ترحیم باید با دقت تنظیم و از تصویب دفتر سیاسی می‌گذشت؛ بنابراین خبر رسما ساعت ۱۱ صبح روز بعد اعلام شد. با این حال وقتی رادیو و تلویزیون یکسره به پخش موسیقی سوگواری پرداختند، بیشتر مردم خودشان فهمیده بودند چه اتفاقی افتاده است.
برژنف نزدیک به هجده سال، از ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۲، بر یکی از دو ابرقدرت جهان حکم راند. او در تمام این سال‌ها یکی از دو مرد قدرتمند کره زمین بود. با وجود این، درباره او کمتر از استالین و خروشچف و گورباچف نوشته شده است. نه خشونت استالین را داشت که مورخان را مجذوب کند و نه شهرت خروشچف را در گسست از گذشته. همین، تصویر او را در حافظه جهانی به چند قاب ثابت فروکاسته است: مردی سنگین‌وزن با سینه‌ای پوشیده از مدال، با چشمانی بی‌فروغ و زبانی بریده‌بریده.
اما تصویر دیگری هم هست. در نظرسنجی مؤسسه «وتسیوم» در ژانویه ۲۰۰۰ که ادوین بیکن و مارک سندل در کتاب «برژنف: از ثبات و رکود تا زوال و فروپاشی» آن را نقل می‌کنند، ۵۱ درصد روس‌ها دوران برژنف را برای کشور «مثبت» و فقط ۱۰ درصد آن را «منفی» ارزیابی کردند؛ این رقم برای استالین ۲۶ و ۴۸ درصد و برای گورباچف ۹ و ۶۱ درصد بود.
برژنف نزدیک به ۱۸ سال بر کشوری حکومت کرد که در دوران زمامداری‌اش به اوج قدرت نظامی و نفوذ بین‌المللی رسید، با ایالات متحده بر سر برابری راهبردی مذاکره کرد، در مسابقه تسلیحاتی حضور داشت و در بخش‌هایی از جهان نفوذ خود را گسترش داد. در داخل نیز میلیون‌ها شهروند شوروی از امنیت شغلی، مسکن دولتی، آموزش و خدمات اجتماعی برخوردار بودند و زندگی روزمره برای بخش بزرگی از جامعه، در مقایسه با دهه‌های پرآشوب پیشین، قابل پیش‌بینی‌تر شده بود.
بااین‌حال، همین دوره بعدها با عنوان «عصر رکود» شناخته شد؛ دوره‌ای که در آن دستگاه اداری و سیاسی شوروی به‌تدریج پیر و کم‌تحرک شد، فساد در ساختار حزب گسترش یافت، رشد اقتصادی کاهش پیدا کرد و حکومت از پاسخ‌گویی به تغییرات جهان بازماند. برژنف در سال‌های پایانی عمر خود نیز به رهبری سالخورده و بیمار تبدیل شد که حضورش در رأس قدرت بیش از آن‌که نشانه اقتدار باشد، یادآور ناتوانی نظام سیاسی در پرورش و جایگزینی رهبران جدید بود.
پسری از کامنسکویه
لئونید ایلیچ برژنف ۱۹ دسامبر ۱۹۰۶ [ ۲۷ شهریور ۱۲۸۵] در شهرک صنعتی کامنسکویه در اوکراین، که بعدها دنیپرودزرژینسک نام گرفت، به دنیا آمد. پدرش در کارخانه فولاد و ریل شهر کار می‌کرد. روایت رسمی شوروی او را فرزند یک کارگر ساده معرفی می‌کرد، اما شاتنبرگ تصویر دقیق‌تری ارائه می‌دهد: پدر و مادرش هر دو سواد داشتند، که در میان کارگران آن زمان نادر بود، و برای آموزش پسرشان همه کار کردند. برژنف از ۱۹۱۵ به دبیرستان کلاسیک شهر رفت، مدرسه‌ای که شهریه‌اش به گفته خودش ۶۴ روبل طلا بود و هر سال تنها شمار اندکی از فرزندان کارگران در آن پذیرفته می‌شدند. به نوشته بیکن، در کلاس او از ۴۵ دانش‌آموز فقط شش نفر فرزند کارگر بودند. شاتنبرگ به شایعاتی هم اشاره می‌کند که پس از ناپدید شدن شناسنامه او از بایگانی‌های محلی پدید آمد؛ عده‌ای گفتند خانواده‌اش درواقع طبقه متوسط بوده یا این‌که او را غسل تعمید داده بودند، چیزی که در زندگی‌نامه «پرولتری» جایی نداشت.
نکته شگفت‌انگیز دیگر شاتنبرگ این است که برژنف جوان تقریباً هیچ شباهتی به یک انقلابی پرشور نداشت. عکسی از ۱۹۲۴ او را در کنار برادر و خواهرش در قالب یک گروه تئاتر آماتور نشان می‌دهد؛ جوانی لاغر، با گونه‌های فرورفته از قحطی ۱۹۲۱ و ۱۹۲۲، با پیراهن سفید و کراوات. این عکس هرگز در آلبوم‌های رسمی دبیرکل راه نیافت، چون برژنفی را نشان می‌داد که «رسما هرگز وجود نداشت»: جوانی که رؤیای بازیگر شدن داشت و تازه به سازمان جوانان کمونیست پیوسته بود. به تعبیر شاتنبرگ، انقلاب و جنگ داخلی و اشتراکی‌سازی کشاورزی چالش‌هایی نبودند که او خودش بجوید؛ رویدادهایی بودند که زندگی آرام و منظمش را در هم ریختند و او هر بار برای ماندن گریخت: نخست در ۱۹۲۱ با خانواده به کورسک تا از قحطی و بیکاری بگریزد، بعد در ۱۹۳۰ از ناآرامی‌های اورال و سپس از بحران مسکن مسکو.
این رؤیای نمایش هرگز او را ترک نکرد. شاتنبرگ می‌نویسد او دوست داشت روی صندلی بایستد و شعر سرگئی یسنین را بخواند، و حتی در دوران دبیرکلی هم از جمع‌های شاد و پرهیاهو لذت می‌برد. این ذوق نمایشی بعدها کلید فهم سبک رهبری او شد.
برژنف در ۱۹۲۷ از دانشکده فنی کورسک در رشته مدیریت زمین فارغ‌التحصیل شد. در ۱۹۲۹ نامزد عضویت و در ۱۹۳۱ عضو رسمی حزب شد و پس از آن، به عنوان مهندس و مربی فنی در کارخانه فولاد زادگاهش، پله‌های ترقی را یکی‌یکی بالا رفت.
میان ترور و جنگ
سال ۱۹۳۷ برای نسلی از شوروی‌ها هم فاجعه بود و هم فرصت. شاتنبرگ توضیح می‌دهد که تصفیه‌های بزرگ استالین در اوکراین دامنه‌ای ویرانگر داشت؛ در همان یک سال حدود سی‌وهفت درصد اعضای حزب در این جمهوری پاک‌سازی شدند و از ۱۰۲ عضو و عضو علی‌البدل کمیته مرکزی حزب اوکراین تنها سه نفر ماندند. در شهر زادگاه برژنف، با ۱۵۴ هزار نفر جمعیت، در دو سال ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ تعداد ۱۴۶۸ نفر بازداشت و ۱۱۳۹ نفر تیرباران شدند. در کارخانه فولاد، که برژنف از آن آمده بود، از ۱۵ هزار کارگر ۷۸۵ نفر بازداشت و ۷۰۵ نفر اعدام شدند.
همین قتل‌عام جای خالی ایجاد کرد. برژنف، که مدیر دانشکده فنی بود، خودش هم در آغاز ۱۹۳۷ به خاطر ساخت یک ساختمان بدون مجوز مقام‌های حزبی تهدید به اخراج شد، که معمولاً گام نخست بازداشت بود. ولی دگرگونی در رهبری محلی حزب او را نجات داد و حتی به ارتقا رساند؛ در مه همان سال معاون کمیته شهری حزب و در اوت معاون شهردار شد. او نه از آغازگران ترور بود و نه از کسانی که آزادی یا جان‌شان را از دست دادند؛ در گردابی گرفتار شد که گزینه‌هایش را برای زنده ماندن به‌شدت محدود می‌کرد. در همان کمیته‌ای که او عضو بود، دستور کار جلسات تقریبا یکسره به «خرابکاران»، اخراج‌ها و بازداشت‌ها اختصاص داشت.
در ژوئن ۱۹۴۱، که آلمان به شوروی حمله کرد، برژنف دبیر منطقه‌ای حزب برای صنایع دفاعی بود. در جنگ، برخلاف ادعاهای بعدی، فرمانده یا سرباز خط مقدم نبود، بلکه کمیسر سیاسی بود و مسئول روحیه نیروها. پس از آن‌چه او واقعاً در این سال‌ها کرد اطلاعات اندکی در دست است و حرفه‌اش در آن سال‌ها جهش چندانی نکرد. با این حال جنگ در روان او اثری ماندگار گذاشت؛ برخلاف خروشچف که دیدن فیلم جنگی را تحمل نمی‌کرد، برژنف از فیلم‌های جنگی گریه‌اش می‌گرفت. بعدها همین احساس پشت‌صحنه تلاش او برای مذاکره با غرب بود، چنان‌که طرف‌های گفت‌وگوی او گواهی داده‌اند که اشاره‌هایش به جنگ تظاهر نبود.
او بعدها این بخش از زندگی را بزرگ کرد. ژورس مدودف، به نقل از بیکن، گفته است نبرد «مالایا زملیا» [۱] که در خاطرات او حماسه شد، پیش از آن‌که برژنف سی سال بعد آن را به نبردی بزرگ تبدیل کند، رویدادی کوچک بود. این کتاب با کیفیت ادبی ضعیف و با حالتی ملال‌آور و تقریبا غیرقابل خواندن هم جایزه لنین برای ادبیات گرفت و هم میلیون‌ها نسخه از آن چاپ شد. برژنف در اصل این کتاب را ننوشته بود و گروهی از نویسندگان پشت آن قرار داشتند. برژنف فقط آن را به نام خود منتشر کرد. مردم اما با لطیفه پاسخ دادند؛ یکی از آن‌ها می‌پرسید برژنف برای چه به درجه مارشالی رسید و پاسخ می‌داد: «برای تصرف کرملین».
برژنف در سال ۱۹۵۲، به پیشنهاد استالین، به عضویت علی‌البدل هیأت‌رئیسه (دفتر سیاسی) درآمد، اما با مرگ استالین در ۱۹۵۳ از آن کنار گذاشته شد. خروشچف او را از نو برکشید و در ۱۹۵۴ برای نظارت بر طرح پرآوازه «اراضی بکر» به قزاقستان فرستاد. در ۱۹۵۷ عضو کامل هیأت‌رئیسه شد و در ۱۹۶۰ رئیس هیأت رئیسه شورای عالی، یعنی رئیس‌جمهور تشریفاتی شوروی. او اکنون «خروشچفی» تمام‌عیار بود. هنوز کسی گمان نمی‌کرد که همین مرد به‌زودی حامی خود را کنار بزند.
کودتای بی‌سروصدا؛ خروشچفِ بدون خروشچف
خروشچف در سال‌های پایانی حکومتش نزدیکان خود را بی‌مشورت جابه‌جا می‌کرد. او اصل چرخش را در پست‌های حزبی تعیین کرد؛ هر دوره یک‌سوم کادرها باید عوض می‌شدند. کمیته‌های حزبی را به دو بخش صنعتی و کشاورزی تقسیم کرد، ارتش را کوچک کرد، پاکت‌های ماهانه پاداش و امتیازهای کادرها را لغو کرد و با همان زبان تمسخرآمیز به همه می‌تاخت. در نشست کمیته مرکزی در ژوئیه ۱۹۶۴، وقتی پیشنهاد کرد برژنف از ریاست شورای عالی برکنار شود و جایش را میکویان بگیرد، جمع کف زد و او به برژنف گفت: «چرا کف می‌زنند؟ خوشحال‌اند که برکنار می‌شوی.» نزد نزدیکانش او را «عبارت‌پرداز» و «چاپلوس بزرگ» می‌خواند و می‌گفت می‌خواهد پیش از پایان سال هیأت‌رئیسه «پیرمردان» را تصفیه کند. برژنف به شلست، رهبر اوکراین، گفت خروشچف به آنان احترام نمی‌گذارد و دارد «کلیدها»ی همه را جمع می‌کند تا بیرون‌شان کند.
برژنف و پادگورنی، که با وجود رقابت در کمیته مرکزی با هم کنار می‌آمدند، دست به کار شدند. چون یادگار سال‌های استالین ترس از ثبت هر چیزی بود، همه گفت‌وگوها شفاهی بود و سندی برجا نماند. گِنادی ورونوف، از اعضای دفتر سیاسی، بعدها نوشت که برژنف لیستی از اعضای کمیته مرکزی تهیه کرده بود که می‌شد به آنان اتکا کرد؛ شاتنبرگ هم تأیید می‌کند که برژنف دیگران را یکی‌یکی با خود همراه کرد، اگرچه ترسش آشکار بود. سمیچاستنی، رئیس وقت کا.گ.ب. بعدها ادعا کرد برژنف از او پرسیده بود آیا می‌شود خروشچف را در بازگشت از سفر سوئد بازداشت کرد و «از نظر جسمی از میان برداشت»؛ او می‌گوید بی‌درنگ نپذیرفت. شلست دست‌کم تأیید می‌کند که بازداشت او مطرح شده بود. سرانجام جمع تصمیم گرفت با قاعده بازی کند و از طریق نشست کمیته مرکزی که حق عوض کردن دبیر اول را داشت، اقدام کند.
در ۱۲ اکتبر ۱۹۶۴ [ ۲۰ مهر ۱۳۴۳] توطئه‌گران در آپارتمان برژنف گرد آمدند. بنا بود با این بهانه که نشستی فوری درباره کشاورزی لازم است، خروشچف را از استراحتگاه کنار دریای سیاه به مسکو بکشانند. به روایت سمیچاستنی، برژنف چنان می‌لرزید که «او را به‌زور تا کنار تلفن کشاندند». دو روز بعد، در ۱۴ اکتبر [۲۲ مهر]، کمیته مرکزی خروشچف را برکنار کرد و برژنف را به دبیراولی حزب برگزید. کاسیگین نخست‌وزیر شد و پادگورنی رئیس شورای عالی. گفته‌اند خروشچف از توطئه‌گران پرسید چرا پیشتر اعتراضی نکرده‌اند. شاتنبرگ این را نشانه ناآگاهی او از شخصیت خود و فرهنگ حزبی می‌داند.
جالب این‌جاست که کودتاچیان تغییر مسیر نمی‌خواستند. به نوشته شاتنبرگ، انتخاب برژنف هرگز قرار نبود بازگشت به استالینیسم باشد؛ هدف تنها جایگزین کردن سبکی خودرأی با سبکی «دموکراتیک‌تر» بود. جری هاف، دانشمند علوم سیاسی آمریکایی، او را «خروشچفِ بدون خروشچف» نامیده بود.
این‌جا اتاق استالین بوده؛ اگر نظری داری وقتی تنها شدیم بگو
کاسیگین نخست‌وزیر بود، پادگورنی رئیس‌جمهور تشریفاتی و برژنف دبیراول؛ برای همین تا پایان دهه ۱۹۶۰ بیشتر ناظران از «رهبری جمعی» سخن می‌گفتند. بیکن اما یادآوری می‌کند که برچسب «ثبات کادرها» دست‌کم درباره دهه نخست حکومت او دقیق نیست. برژنف در سال‌های آغازین نیمی از دبیران منطقه‌ای را عوض کرد و رقبا را یکی‌یکی کنار زد؛ در ۱۹۶۵ پادگورنی از دبیری کمیته مرکزی به مقام نمایشی ریاست دولت «ارتقا» یافت و شلپین از ریاست کمیسیون کنترل حزبی‌ـ‌دولتی کنار رفت؛ در ۱۹۶۷ شلپین دبیری کمیته مرکزی را هم از دست داد؛ در آغاز دهه ۱۹۷۰ ورونوف و شلست بازنشسته و پولیانسکی تنزل مقام داده شدند. در آوریل ۱۹۷۳ نیز گرچکو (دفاع)، گرومیکو (خارجه) و آندروپف (کا.گ.ب.) به دفتر سیاسی راه یافتند تا وزنه دستگاه حزبی را متعادل کنند.
نشانه این برتری را حتی در یک فهرست الفبایی می‌توان دید. از زمان خروشچف، اسامی اعضای دفتر سیاسی به ترتیب حروف الفبا منتشر می‌شد و نام برژنف به طور تصادفی در صدر می‌نشست. با ورود آندروپف این تصادف به هم می‌خورد، اما در فهرست تازه نام همه اعضا الفبایی ماند و فقط نام برژنف در بالا ماند. این بازی پیچیده کار خود را کرد: همه فهمیدند رهبر کیست.
شیوه او اما با استالین و خروشچف فرق داشت. ایان تاچر، مورخ، در فصلی از کتاب «برژنف: از ثبات و رکود تا زوال و فروپاشی» نشان می‌دهد که برژنف هنگام تنزل دادن رقبا معمولا تلفن می‌زد و می‌پرسید آیا کمکی از او برمی‌آید؛ به گفته بورلاتسکی، به این ترتیب هیچ‌کس از او کینه به دل نمی‌گرفت. تاچر این رفتار را با رفتار استالین با خانواده قربانیانش مقایسه می‌کند. روایتی هم هست که بیکن نقل می‌کند: وزیر کشاورزی در جلسه‌ای با او مخالفت کرد و برژنف نرم گفت پیش دیگران حرفم را قطع نکن، این‌جا اتاق استالین بوده؛ اگر نظری داری وقتی تنها شدیم بگو.
پیمان نانوشته؛ رفاه در برابر سکوت
مهم‌ترین وعده برژنف نه ایدئولوژی که آرامش بود. شاتنبرگ شعار او، «باید با توجه و ملاحظه مراقب مردم بود»، را که بعدها مسخره شد، جدی می‌داند و آن را به رؤیای مادرش برای فرزندش پیوند می‌زند: خانه‌ای کوچک، چند وسیله خانگی، و اگر بخت یار بود، ماشین و ویلایی. در پلنوم سپتامبر ۱۹۶۵ کاسیگین از بازنگری اقتصادی سخن گفت و برژنف مسیر اصلاحات او را، برخلاف تصور رایج در سال‌های بسته بودن آرشیوها، سد نکرد.
در پلنوم سپتامبر ۱۹۶۷ بسته‌ای از امتیازهای اجتماعی اعلام شد: حداقل دستمزد کارگران به ۶۰ روبل در ماه رسید، مرخصی سالانه از ۱۲ به ۱۵ روز افزایش یافت، سن بازنشستگی کارگر و کشاورز یکسان شد، حداقل مستمری کشاورزان جمعی ۳۰ روبل شد و هفته پنج‌روزه برقرار شد. برژنف خودش در یادداشت‌هایش نگران بود اقتصاد این بار را بکشد، ولی اصرار کرد. در ۱۹۷۱ کاسیگین گزارش داد دستمزد متوسط کارگران ۲۶ درصد (به جای ۲۰ درصد هدف) و دستمزد کشاورزان ۴۲ درصد رشد کرده است.
بوریس کاگارلیتسکی این معامله را چنین خلاصه می‌کند: اگر ساکت بمانید، حقوق سیاسی بیشتری نخواهید و سلطه دیوان‌سالاری را بپذیرید، ما به شما کالای مصرفی می‌دهیم. بیکن این را «قرارداد اجتماعی» برژنفی می‌نامد و کنار آن واقعیت دیگری می‌گذارد: در این سال‌ها جامعه شوروی بی‌سروصدا مدرن می‌شد؛ شمار دانشگاهیان چهار برابر شد و زنان بیش از نیمی از متخصصان دارای تحصیلات عالی بودند. فئودور بورلاتسکی دوره او را «هجده سال بدون ترور، فاجعه و جنگ» توصیف کرده است، و در تاریخ شوروی این کم نبود.
اقتصاد: از شتاب تا ایستایی
ولی این قرارداد هزینه داشت. مارک هریسون، اقتصاددان، در فصلی از کتاب «برژنف: از ثبات و رکود تا زوال و فروپاشی» نشان می‌دهد که درآمد سرانه شوروی در هجده سال حکومت برژنف حدود پنجاه درصد افزایش یافت؛ اما سه‌چهارم این رشد در نیمه اول به دست آمد و فقط یک‌چهارم آن در نیمه دوم. نرخ رشد سالانه درآمد سرانه تا ۱۹۷۳ حدود ۳٫۵ درصد بود و پس از آن به کمتر از یک درصد رسید. هریسون ۱۹۷۳ را نقطه شکست می‌داند: از ۱۹۲۸ تا آن سال اقتصاد شوروی در مسیر رسیدن به آمریکا بود، ولی از آن پس این مسیر بسته شد. این سال برای کل اقتصاد جهان هم نقطه افت بود، اما رشد شوروی و اروپای شرقی بسیار شدیدتر افت کرد. درآمد سرانه شوروی که در ۱۹۷۳ حدود نیمی از اروپای غربی بود، تا ۱۹۸۲ به ۴۵ درصد آن رسید و دوره‌های کاهش مطلق تولید هم بیشتر شد.
آمارهای رسمی شوروی، برآورد سیا و برآورد اقتصاددان مستقلی چون گریگوری خانین فاصله زیادی با هم دارند. اما همه توافق دارند که رشد کند شد. بیکن علت‌ها را در بخش اول کتاب فهرست می‌کند: کهولت رهبری، «کادرهای ثابت» که مفسد بار می‌آمدند، تنگناهای دیوان‌سالاری، شبکه‌های رابطه‌بازی و بخشی‌نگری.
نتیجه‌گیری هریسون محتاطانه است: اقتصاد شوروی در پایان دوره برژنف با مشکلات جدی روبه‌رو بود، اما هنوز «بی‌چاره» نبود. گورباچف بعدها از «موقعیت پیش‌بحران» سخن گفت، و بیکن یادآوری می‌کند که اولویت دادن به بخش دفاعی از عوامل این وضع بود.
در این دوره فساد به یکی از مسائل اصلی شوروی بدل شد بیژن اشتری در یادداشتی می‌نویسد: «... برژنف رهبر اسبق شوروی... گرچه خودش دزد بیت‌المال نبود اما از بیت‌المال مسرفانه خرج می‌کرد تا حمایت و وفاداری وزرا و فرمانداران و مدیران زیردستش را بخرد و چند صباحی بیشتر حکومت کند. نظام حکومتی او مبتنی بر کادرهایی بود که جملگی فاسد بودند و امکان برکناری آن‌ها وجود نداشت چون کل سیستمش فرومی‌ریخت. در اواسط دهه هفتاد شایعات درباره دزدی‌های یک مقام گرجی به اسم کلیموف شدت گرفت تا آن‌جا که کمیته مرکزی حزب کلیموف را به مسکو فراخواند تا بازخواستش کنند اما موقعی که آن‌ها فهمیدند کلیموف مهره وفادار رهبر است از توضیحاتش قانع شدند و اعلام کردند این شایعات دروغ است. مورد دیگر قضیه فساد مالی خاندان علیف‌ها در جمهوری آذربایجان بود.برژنف گزارش‌های فساد این خانواده را مرتب دریافت می‌کرد اما چون از وفاداری آن‌ها به خودش اطمینان داشت هیچ اقدامی علیه آن‌ها نمی‌کرد و چشم بر دزدی‌های‌شان می‌بست. سرگیی مدانوف، دبیراول حزب در کراسنودار، مقام فاسد دیگری بود که عالم و آدم از مفاسد گسترده مالی‌اش باخبر بودند. حتی یوری آندروپف رئیس کا.گ.ب شخصا نزد رهبر رفت و به او گفت: رفیق برژنف این فرد به قدری دزدی کرده که حفظ او در این مقام دیگر به صلاح شما نیست. من توصیه می‌کنم او را برکنار کنید و تحت پیگرد قضایی قرار دهید. اما رهبر چگونه می‌توانست این مهره وفادار قدیمی را که همیشه در کراسنودار بهترین پذیرایی‌ها را از او کرده بود و مجسمه‌هایش را در جای‌جای منطقه تحت فرمانش برپا کرده بود و با پرشورترین جملات مجیزش را گفته بود از کار برکنار کند؟ رهبر سکوت سنگینی کرد و به آندروپف گفت: یوری، چنین کاری ناممکن است. او رهبر سازمان حزبی ما در کراسنودار است، خیلی‌ها به او اعتقاد دارند، کلی پیرو و هوادار دارد و حالا تو به من می‌گویی که بیاییم و او را محاکمه کنیم؟ امکان ندارد. محاکمه مهره‌های وفادار رژیم‌های دیکتاتوری،حتی اگر مرتکب قتل هم شده باشند، هیچ جایی در دستور کار رهبران این رژیم‌ها ندارد. آن‌ها حداکثر کاری که در این باره می‌کنند مقداری موعظه اخلاقی به مقامات است که بیش از حد ندزدید و به آن‌چه که تاکنون دزده‌اید قانع باشید. آن‌ها دوست دارند بگویند فساد مالی مقامات رژیم صرفا یک لغزش اخلاقی است و نه عملی مجرمانه برخاسته از معایب ساختاری رژیم.»
ابرقدرتی در جست‌وجوی آرامش
برژنف در سیاست خارجی هم دو چهره دارد. مایک باوکر، پژوهشگر روابط بین‌الملل، در فصلی از کتاب «برژنف: از ثبات و رکود تا زوال و فروپاشی» یادآوری می‌کند که هنگام بحران موشکی کوبا، آمریکا در موشک‌های راهبردی بیش از ۱۷ برابر شوروی برتری داشت؛ ده سال بعد، در زمان امضای معاهده سالت ۲۶ در مه ۱۹۷۲ [۵ خرداد ۱۳۵۱] در مسکو، شوروی به برابری تقریبی رسیده بود. شمار سربازان زیر پرچم در دوره او به پنج میلیون رسید و هزینه نظامی تا ۱۹۸۲ دست‌کم ۱۵ درصد تولید ناخالص بود. گرومیکو در ۱۹۷۱ با غرور گفت هیچ مسئله مهمی بدون شوروی حل نمی‌شود.
چرا مسکو در اوج قدرت تنش‌زدایی خواست؟ به نوشته باوکر، برژنف که ابتدا به تنش‌زدایی بدبین بود، چند دلیل برای تغییر نظر داشت: به‌رسمیت‌شناسی برابری شوروی با آمریکا، چاره‌جویی برای مشکلات اقتصادی از راه تجارت با غرب بدون اصلاحات دشوار، تثبیت وضع اروپای شرقی و ترس از چین. پراگ ۱۹۶۸ نیز در این میان نقشی داشت. برژنف به‌ظاهر نخست دوبچک را پرورده خود می‌دانست؛ شاتنبرگ می‌نویسد او مرتب با دوبچک تلفنی حرف می‌زد و در گفت‌وگو با کادار از «ارتباط دوستانه» سخن می‌گفت. با این حال در ۲۱ اوت ۱۹۶۸ [۳۰ مرداد ۱۳۴۷] نیروهای پیمان ورشو وارد چکسلواکی شدند. باوکر این را تنها بار استفاده برژنف از زور در اروپای شرقی می‌داند، و درس آن را «دکترین برژنف» می‌نامد: مسکو حق مداخله را برای خود محفوظ نگه می‌دارد. مورخان درباره انگیزه شخصی او اختلاف دارند: تاچر گزارش‌هایی را نقل می‌کند که می‌گویند تمسخر او در مطبوعات چکسلواکی تصمیمش را تسریع کرد و در برابرشان شواهدی از دغدغه‌های امنیتی و سیاسی می‌گذارد. او پس از تجاوز ارتش شوروی به چکسلواکی به نزدیکانش گفت اگر شکست بخوریم مجبور به استعفا خواهم شد.
پس از پراگ، تنش‌زدایی به اوج رسید. معاهده عدم گسترش سلاح هسته‌ای (۱۹۶۸)، سالت ۱ و معاهده ضدموشک‌های بالستیک (۱۹۷۲) و سپس بیانیه نهایی هلسینکی (۱۹۷۵) از دستاوردهای آن بود. برژنف هلسینکی را «جمع‌بندی سیاسی نتایج جنگ جهانی دوم» می‌خواند؛ بند سوم آن، درباره حقوق بشر، را گرومیکو با این استدلال پذیراند که منافع امنیتی بر پیامدهای سیاسی می‌چربد. باوکر این بند را «بمب ساعتی» نمی‌داند و می‌گوید فقط فرصت دیگری به مخالفان داد تا بی‌اعتنایی رهبران به قانون را نشان دهند. در تحلیل او تنش‌زدایی برای مدیریت جنگ سرد بود، نه برچیدن آن.
دفتر وزارت خارجه آلمان غربی پیش از سفر برژنف به بن، سرگرمی‌هایش را شکار و فوتبال و ماشین ثبت کرد و یادآور شد نیکسون در مسکو یک کادیلاک به او هدیه داده و پمپیدو در پاریس یک سیتروئن‌ـ‌مازراتی. نیکسون او را مردی با قدرت و جذابیت و زیرکی توصیف کرده بود که اگر در بحثی نمی‌برد، می‌دانست کجا عقب بنشیند؛ کیسینجر قضاوتی کم‌مهرانه‌تر داشت و او را بی‌اطلاع از ظرایف سیاست بین‌الملل می‌دید. دوبرینین، سفیر شوروی در واشینگتن، از او جمله‌ای نقل می‌کند که تعریف خوبی از تفکرش است: مهم این است که صلح باشد. شاتنبرگ معتقد است این رویکرد ریشه در تجربه جنگ داشت.
بیماری، قرص‌ها و افغانستان
همان سال‌هایی که تنش‌زدایی به اوج می‌رسید، سلامت برژنف رو به زوال می‌رفت. شاتنبرگ براساس خاطرات پزشکان او شرح می‌دهد که برژنف قرص‌های خواب‌آور و آرام‌بخش مصرف می‌کرد، آن‌ها را با ودکا می‌خورد و در چرخه‌ای گرفتار شد که هر روز او را خواب‌آلودتر و هر شب بی‌خواب‌تر می‌کرد. پزشکش جعبه‌ای کوچک از این داروها به همراه داشت که «جعبه سیاه» نامیده می‌شد. در سفر او به آمریکا در ۱۹۷۳ نخستین غیبت ناشی از مصرف دارو رخ داد، در اواخر ۱۹۷۴ در ولادی‌وستوک و پاریس از پا درآمد و در اجلاس هلسینکی هم نمایشی ناموفق از خود نشان داد. دفتر سیاسی ساعات کارش را «عادی‌سازی» کرد. در ۱۹۷۶ پزشکانش او را موقتاً به راه آوردند و او چهار ساعت در کنگره حزب سخنرانی کرد؛ اما در ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹ دوباره به قرص‌ها بازگشت.
پس چرا از قدرت کنار نرفت؟ چون در حزب سنت استعفای محترمانه وجود نداشت و سرنوشت خروشچف هم الهام‌بخش نبود. شاتنبرگ علت دیگری هم اضافه می‌کند: فرزندانش، که مناصب و امتیازهای‌شان به او بستگی داشت. دختر او گالینا و داماد او چوربانوف و پسرش یوری همه در مقام‌های بالا نشانده شده بودند. آندروپف هم به گورباچف گفته بود باید از لئونید ایلیچ «حتی در این وضع» پشتیبانی کرد، زیرا ثبات حزب و دولت و جهان به او وابسته است.
در همین وضع بود که تصمیم افغانستان گرفته شد. به نقل شاتنبرگ، برژنف در ۱۰ دسامبر ۱۹۷۹ [۱۹ آذر ۱۳۵۸] با گرومیکو، اوستینوف و آندروپف دیدار کرد؛ اما تصمیم را در عمل همان سه‌نفره پیش بردند و دستیارانش شک داشتند او بداند چه چیزی را تأیید می‌کند. روایت دیگری که بیکن از پژوهش کوردووز و هریسون نقل می‌کند او را در جلسه‌ای می‌بیند که به‌سختی راه می‌رفت، چند دقیقه ساکت نشست، درباره عیدی امین فقط گفت «آدم نالایقی است» و جلسه را ترک کرد. هر دو روایت یک چیز را می‌گویند: رهبر دیگر خود تصمیم نمی‌گرفت. جنگی که قرار بود کوتاه باشد، نُه سال طول کشید؛ بنا به شاتنبرگ، حدود ۱۵ هزار سرباز شوروی و بیش از ۱٫۲ میلیون افغان کشته شدند. غرب به مسکو تحریم المپیک ۱۹۸۰ را تحمیل کرد و سالت ۲ که در ژوئن ۱۹۷۹ در وین امضا شده بود، هیچ‌گاه به تصویب سنای آمریکا نرسید.
حکم تاریخ
برژنف در ۷ نوامبر ۱۹۸۲ [۱۶ آبان ۱۳۶۱] در رژه میدان سرخ شرکت کرد، روز بعد به شکار رفت و روز ۹ نوامبر [۱۸ آبان] در دفترش کار کرد. شب، بدون این‌که اتفاق خاصی بیفتد به خانه رفت و خوابید. در ۱۰ نوامبر ۱۹۸۲ [۱۹ آبان ۱۳۶۱]، دو محافظ لئونید برژنف ساعت نه صبح به اتاق خواب او رفتند تا بیدارش کنند و او را بی‌حرکت در بستر یافتند. مراسم تشییع او در ۱۵ نوامبر برگزار شد. بیکن می‌نویسد چون بیش از ۲۰۰ نشان او روی ۴۴ بالش حمل می‌شد، مراسم دشوار بود؛ و به نقل ژورس مدودف، تابوت او هنگام قرار دادن در جایگاه فرو افتاد و تابوت دوم هم در لحظه فرود به گور با صدای بلند سقوط کرد. انتقال قدرت بدون رقابت علنی انجام شد: آندروپف در ۱۲ نوامبر [۲۱ آبان] دبیرکل شد، اما بیش از ۱۵ ماه نماند؛ او در فوریه ۱۹۸۴ در ۶۹ سالگی مرد و چرننکو، ۷۳ ساله، در مارس ۱۹۸۵ در گذشت. میانگین سن اعضای دفتر سیاسی در اوایل دهه ۱۹۸۰ از ۷۰ فراتر رفته بود.
گورباچف دوره برژنف را «رکود» (زاستوی) نامید و بیکن توضیح می‌دهد که این واژه ابزاری سیاسی برای توجیه اصلاحات بود. خود بیکن می‌گوید رکود وجود داشت، اما «بسیاری چیزهای دیگر» هم بود. تاچر بر این باور است که دوران او را با نگاهی همدلانه می‌توان «عصر طلایی نظام شوروی» دانست، شاتنبرگ هدف کتاب خود را نشان دادن همین تناقض‌ها می‌داند: اونه فقط سخت‌گیری سرکوب‌گر و نه فقط پیرمردی مدال‌پوش که محصول زمانه‌اش بود و به آن شکل هم داد.
بیکن در ۲۰۰۲ نوشت که او محبوب‌ترین رهبر شوروی/روسیه قرن بیستم است. این ستایش شاید بیشتر از آن‌که درباره برژنف باشد، در اثر آشفتگی‌هایی است که پس از او آمد.
پی‌نوشت
۱- کتاب برژنف درباره نبرد مالایا زملیا؛ نبردی بسیار مهم در جنگ جهانی دوم که طی آن Novorossiysk از اشغال نیروهای آلمانی آزاد شد. در چهارم فوریه سال ۱۹۴۳، واحد کوچکی از نیروهای ارتش سرخ در مالایا زملیا یا «سرزمین کوچک» فرود آمده و از این محل به مدت ۲۲۵ روز محافظت کرد تا درنهایت در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۳ آن را آزاد کرد.
منابع
شاتنبرگ، سوزانه. «برژنف: ساخته شدن یک دولتمرد» (Susanne Schattenberg, Brezhnev: The Making of a Statesman، ترجمهٔ انگلیسی جان هیث). لندن: آی.بی. توریس، ۲۰۲۲ (اصل آلمانی: بوهلاو، کلن، ۲۰۱۹)
بیکن، ادوین و سندل، مارک (ویراستاران). «برژنف: از ثبات و رکود تا زوال و فروپاشی». ترجمه بیژن اشتری. نشر ثالث (اصل انگلیسی: Brezhnev Reconsidered، پالگریو مکمیلن، ۲۰۰۲). فصل‌های مورد استفاده: «بازاندیشی درباره برژنف» (ادوین بیکن)؛ «برژنف به عنوان رهبر» (ایان تاچر)؛ «رشد اقتصادی و کندی آن» (مارک هریسون)؛ «برژنف و روابط ابرقدرت‌ها» (مایک باوکر)؛ «بازاندیشی درباره برژنف» (ادوین بیکن با مارک سندل)
۲۵۹
نظر شما