به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پیشگویی درباره حوادث آینده و سرنوشت انسان‌ها، از جمله موضوعاتی است که همواره گروهی از مردم را به خود مشغول کرده است. برخی افراد با استناد به موقعیت ستارگان و حرکت سیارات، از وقوع حوادث سیاسی، اجتماعی و طبیعی در زمان‌هایی مشخص خبر می‌دهند و گاهی برای معتبر نشان دادن ادعاهای خود، به آیات قرآن، روایات و حوادث تاریخی نیز استناد می‌کنند.
بنابر روایت تسنیم، این در حالی است که باید میان علم نجوم و آنچه در اصطلاح دینی «تنجیم» نامیده می‌شود، تفاوت قائل شد. نجوم علمی است که به مطالعه اجرام آسمانی، از جمله ستارگان، سیارات و کهکشان‌ها و بررسی حرکت، ساختار و ویژگی‌های آنها می‌پردازد. انسان‌ها در گذشته نیز از موقعیت ستارگان برای مسیریابی و تشخیص زمان استفاده می‌کردند.
اما تنجیم به معنای نسبت دادن حوادث زندگی انسان‌ها و رویدادهای اجتماعی، سیاسی و تاریخی به موقعیت و حرکت اجرام آسمانی و پیش‌بینی آینده بر این اساس است. مسئله‌ای که در روایات اسلامی با نگاه انتقادی مورد توجه قرار گرفته است.
امام صادق(ع) چگونه ادعای یک منجم را به چالش کشیدند؟
در روایتی از هشام خفاف نقل شده است که امام صادق(ع) درباره میزان آگاهی او از ستارگان پرسیدند. هشام با اطمینان پاسخ داد که در عراق کسی را آگاه‌تر از خود در این زمینه نمی‌شناسد.
امام صادق(ع) برای سنجش میزان دانش او، پرسش‌هایی درباره حرکت ستارگان و نسبت نور اجرام آسمانی مطرح کردند. از جمله پرسیدند چرا ستارگان بنات‌النعش، جدی و دو فرقد هیچ‌گاه در سمت قبله گردش نمی‌کنند؟ هشام اعتراف کرد که پاسخ این پرسش را نمی‌داند و حتی از دیگر منجمان نیز چنین مسئله‌ای را نشنیده است.
امام در ادامه درباره ستاره‌ای به نام «سکینه» و نسبت نور آن با زهره پرسیدند. هشام گفت نه نام چنین ستاره‌ای را شنیده و نه کسی را می‌شناسد که درباره آن سخن گفته باشد.
امام با تعجب فرمودند که شما یک ستاره کامل را از محاسبات خود کنار گذاشته‌اید؛ پس چگونه محاسبه می‌کنید؟ سپس درباره نسبت نور زهره با ماه و نور ماه با خورشید پرسیدند که هشام در برابر این پرسش‌ها نیز پاسخی نداشت.
امام صادق(ع) در ادامه، تناقض دیگری را در ادعاهای منجمان مطرح کردند: چرا هنگامی که دو سپاه در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند، منجم هر سپاه پیروزی را برای سپاه خود پیش‌بینی می‌کند، اما در نهایت یکی از دو سپاه شکست می‌خورد؟ اگر پیش‌بینی‌های نجومی درباره پیروزی و شکست قطعی است، پس آن نحوست و بدیمنی که منجمان وعده داده بودند، چه می‌شود؟
هشام باز هم نتوانست پاسخی بدهد. امام در پایان این بخش فرمودند که اصل علم محاسبات نجومی حق است، اما حقیقت این علم را کسی به دست نمی‌آورد، مگر آنکه از زاد و ولادت همه آفریدگان آگاهی داشته باشد. (الکافی، ج ۸، ص ۳۵۱)
این روایت به‌خوبی نشان می‌دهد که شناخت اجرام آسمانی و محاسبات مربوط به آنها، با ادعای اطلاع از سرنوشت انسان‌ها و حوادث آینده یکسان نیست. نمی‌توان صرف آشنایی با موقعیت ستارگان را دلیلی برای آگاهی از غیب و پیش‌بینی قطعی رویدادها دانست.
هشدار امام علی(ع) درباره اعتماد به پیش‌بینی منجمان
امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در نهج‌البلاغه، هنگام تصمیم برای حرکت به سوی خوارج، با فردی روبه‌رو شدند که با استناد به وضعیت ستارگان، ایشان را از حرکت در آن ساعت برحذر می‌داشت.
امام علی(ع) در پاسخ به او فرمودند:
«أَتَزْعُمُ أَنَّکَ تَهْدِی إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ؟ وَتُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ؟»
آیا گمان می‌کنی می‌توانی ساعتی را نشان دهی که اگر کسی در آن حرکت کند، بدی از او دور می‌شود و از ساعتی بترسانی که اگر کسی در آن حرکت کند، زیان به او می‌رسد؟
آن حضرت سپس مردم را از آموختن نجوم، جز به اندازه‌ای که برای راه‌یابی در خشکی و دریا مورد استفاده قرار می‌گیرد، برحذر داشتند و فرمودند:
«فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَی الْکَهَانَةِ وَالْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ»
این کار به کهانت می‌کشاند و منجم مانند کاهن است.
ایشان در ادامه فرمودند:
«وَ الْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ، وَالْکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ، وَالسَّاحِرُ کَالْکَافِرِ، وَالْکَافِرُ فِی النَّارِ.»
این بیان نشان می‌دهد که از نگاه امام علی(ع)، تبدیل محاسبات نجومی به ابزاری برای ادعای آگاهی از غیب و تعیین سرنوشت انسان‌ها، مسئله‌ای قابل پذیرش نیست.
پیشگویی‌های نجومی چگونه بر زندگی و تصمیم‌های مردم اثر می‌گذارند؟
یکی از آسیب‌های جدی اعتماد به پیشگوها و منجمان، ایجاد ترس و امید بی‌پایه در جامعه است. وقتی فردی با اطمینان از وقوع جنگ، زلزله، مرگ یک شخصیت یا تحولات سیاسی در تاریخی مشخص سخن می‌گوید، ممکن است مخاطبان خود را دچار اضطراب کند یا آنها را به تصمیم‌هایی بر اساس اطلاعات نامعتبر سوق دهد.
این مسئله زمانی خطرناک‌تر می‌شود که افراد، پیش‌بینی‌های چنین اشخاصی را مبنای تصمیم‌های مهم زندگی خود قرار دهند؛ از انتخاب‌های خانوادگی و اقتصادی گرفته تا مسائل اجتماعی و حتی درمانی.
در برخی موارد نیز برای اعتبار بخشیدن به این پیش‌بینی‌ها، از آیات قرآن و روایات استفاده می‌شود. برای نمونه، ممکن است فردی آیه پنجم سوره اسراء درباره فساد بنی‌اسرائیل و وعده نخست الهی را با محاسبات نجومی به تاریخ مشخصی در زمان حاضر پیوند بزند.
در چنین شرایطی باید پرسید مستند این تطبیق چیست و کدام دلیل معتبر دینی یا روش قابل سنجشی، این تاریخ‌گذاری را تأیید می‌کند؟ صرف کنار هم قرار دادن یک آیه و چند محاسبه نجومی، نمی‌تواند اثبات‌کننده مقصود آیه یا زمان وقوع یک حادثه باشد.
پنج راه برای گرفتار نشدن در دام منجمان و پیشگوها
برای مواجهه درست با مدعیان پیشگویی و جلوگیری از تأثیرگذاری ادعاهای غیرمستند آنها بر زندگی، توجه به چند نکته ضروری است:
۱. علم نجوم را با پیشگویی اشتباه نگیریم
شناخت اجرام آسمانی، حرکت سیارات و استفاده از ستارگان برای مسیریابی، دانشی مستقل و قابل استفاده است؛ اما پیش‌بینی قطعی سرنوشت انسان‌ها و حوادث آینده بر اساس موقعیت ستارگان، ادعایی متفاوت است. نباید این دو موضوع را با یکدیگر خلط کرد.
۲. از مدعیان، دلیل و مستند بخواهیم
هر ادعایی باید بر پایه شواهد روشن و قابل بررسی مطرح شود. منجمان و پیشگوها باید مبنای محاسبات، روش پیش‌بینی و شواهد خود را توضیح دهند، نه اینکه با عباراتی مبهم از احتمال وقوع حوادث سخن بگویند و پس از هر اتفاقی، آن را به پیش‌بینی قبلی خود نسبت دهند.
۳. تصمیم‌های مهم زندگی را به پیشگویی‌ها گره نزنیم
سخنان منجمان و پیشگوها نباید در تصمیم‌های اصلی زندگی، برنامه‌ریزی اقتصادی، مسائل خانوادگی و انتخاب‌های مهم اجتماعی دخالت داده شود. ترس یا امید ناشی از پیش‌بینی‌های غیرقابل اعتماد نباید اختیار تصمیم‌گیری را از انسان بگیرد.
۴. در تطبیق آیات قرآن احتیاط کنیم
اگر فردی برای اثبات پیشگویی خود به آیات قرآن استناد می‌کند، باید مستند تفسیری و روایی سخن او بررسی شود. مراجعه به احادیث عترت(ع) درباره آیات و پرهیز از تطبیق‌های بی‌دلیل و تاریخ‌گذاری‌های خودساخته، راهی برای جلوگیری از برداشت‌های نادرست است.
۵. ادعاهای بزرگ را با پرسش‌های جدی بسنجیم
پرسش‌های امام صادق(ع) از مدعی آگاهی نجومی، همچنان می‌تواند معیاری برای ارزیابی ادعاهای مشابه باشد. کسی که مدعی اطلاع از آینده است، باید بتواند ادعای خود را با دلیل روشن و قابل ارزیابی اثبات کند؛ صرف اطمینان در بیان یا استفاده از اصطلاحات تخصصی و دینی، دلیل درستی سخنان او نیست.
در نهایت، آنچه از روایات امام صادق(ع) و امام علی(ع) می‌توان آموخت، ضرورت تفکیک دانش واقعی از ادعاهای بی‌پشتوانه است. شناخت آسمان و اجرام آن می‌تواند به زندگی انسان کمک کند، اما نباید اجازه داد ادعاهای منجمان و پیشگوها به ابزاری برای ترساندن مردم، ایجاد امیدهای کاذب و جهت‌دهی به تصمیم‌های اساسی زندگی تبدیل شود.
نظر شما