راسخون در علم چه کسانی هستند؛ تبیین جایگاه عالمان الهی در نهج‌البلاغه

«راسخون در علم» از جمله مفاهیم قرآنی است که شناخت معنای آن، دریچه‌ای تازه به فهم جایگاه علم و معرفت در معارف اسلامی می‌گشاید. امیرالمؤمنین(ع) در دو خطبه مهم نهج‌البلاغه، ضمن تبیین ویژگی‌های این گروه، از جایگاه ویژه پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) در برخورداری از علم الهی سخن گفته‌اند؛ بیاناتی که نشان می‌دهد رسوخ در علم، تنها به معنای دانش‌اندوزی نیست، بلکه با شناخت حدود دانش، معرفت الهی و پرهیز از ادعاهای بی‌پایه پیوندی عمیق دارد.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تعبیر «راسخون در علم» از مفاهیم مهم قرآن کریم است که با وجود کاربرد محدود آن در آیات، همواره مورد توجه مفسران و اندیشمندان اسلامی قرار داشته است. این تعبیر در دو آیه از قرآن به کار رفته و درباره معنای آن، مصادیق راسخان در علم و جایگاه علمی آنان دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. با این حال، بررسی سخنان امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه می‌تواند ابعاد تازه‌ای از این مفهوم را روشن کند؛ به‌ویژه آنکه امام علی(ع) در دو خطبه ۹۱ و ۱۴۴ به‌صراحت از راسخون در علم سخن گفته و ویژگی‌ها و جایگاه آنان را تبیین کرده است.

معنای راسخون در علم در قرآن کریم

بنابر روایت ابنا، پیش از بررسی دیدگاه نهج‌البلاغه درباره راسخون در علم، باید به کاربرد این تعبیر در قرآن کریم توجه کرد. عبارت «الراسخون فی العلم» در دو آیه از قرآن آمده است.

نخست، در آیه هفتم سوره آل‌عمران می‌خوانیم:

«وَ مَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ...»

یعنی: «تأویل آیات متشابه را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند.»

دوم، در آیه ۱۶۲ سوره نساء آمده است:

«لَکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ...»

یعنی: «ولی راسخان در علم از میان آنان و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل گردیده، ایمان دارند.»

بر اساس یک برداشت تفسیری، راسخون در علم به معنای عالمان و آگاهان به علم الهی هستند؛ کسانی که خداوند بخشی از علم خود را در اختیار آنان قرار داده است. بررسی سخنان امام علی(ع) در نهج‌البلاغه نیز می‌تواند در تبیین و تقویت این برداشت راهگشا باشد.

تبیین ویژگی‌های راسخون در علم در خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه

خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه که به خطبه اشباح شهرت دارد، از مباحث عمیق توحیدی و خداشناسی در کلام امیرالمؤمنین(ع) است. حضرت در این خطبه با بیان صفات الهی و تشریح نشانه‌های قدرت خداوند در آفرینش آسمان‌ها، فرشتگان، زمین و فراهم آوردن اسباب زندگی، به تبیین معرفت صحیح درباره پروردگار می‌پردازد. خطبه نیز با مناجات‌ها و مضامین بلند توحیدی پایان می‌یابد.

سید رضی در ابتدای نقل این خطبه، روایتی از مسعدة بن صدقه از امام صادق(ع) آورده است. بر اساس این روایت، مردی نزد امیرالمؤمنین(ع) آمد و از ایشان خواست خداوند را به‌گونه‌ای توصیف کند که گویی آشکارا او را می‌بیند و بر معرفت و شناختش افزوده شود.

امام علی(ع) از این درخواست خشمگین شدند و مردم را برای حضور در مسجد فراخواندند. پس از اجتماع مردم، حضرت در حالی که آثار خشم در چهره ایشان نمایان بود، بر منبر رفتند و خطبه اشباح را ایراد کردند.

در بخش نخست خطبه، امام(ع) به حمد و ستایش خداوند و بیان صفات اختصاصی پروردگار می‌پردازند. اما در فراز بعدی، مستقیماً مخاطب خود را مورد خطاب قرار داده و راه صحیح شناخت خداوند را معرفی می‌کنند:

«فَانْظُرْ أَیُّهَا السَّائِلُ فَمَا دَلَّکَ الْقُرْآنُ عَلَیْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَایَتِهِ»

یعنی: «ای پرسشگر، به آنچه قرآن تو را درباره صفات خداوند راهنمایی کرده است توجه کن و از آن پیروی کن و از نور هدایتش روشنی بجوی.»

بر اساس این سخن، قرآن کریم مهم‌ترین راهنمای انسان در شناخت صفات خداوند است و آنچه را قرآن درباره پروردگار بیان کرده، باید مبنای معرفت قرار داد.

حضرت در ادامه، انسان را از ورود به مباحثی که شیطان او را به جست‌وجوی آنها وامی‌دارد، در حالی که تکلیفی برای شناخت آنها در قرآن و سنت پیامبر(ص) و امامان هدایت وجود ندارد، بازمی‌دارند:

«مَا کَلَّفَکَ الشَّیْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَیْسَ فِی الْکِتَابِ عَلَیْکَ فَرْضُهُ وَ لَا فِی سُنَّةِ النَّبِیِّ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَی أَثَرُهُ فَکِلْ عِلْمَهُ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ مُنْتَهَی حَقِّ اللَّهِ عَلَیْکَ»

مفهوم این سخن آن است که علاوه بر قرآن کریم، سنت صحیح پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) نیز در شناخت صفات الهی و معارف دینی مورد استناد و بهره‌برداری قرار می‌گیرد. در مقابل، درباره اموری که شناخت حقیقت آنها بر انسان واجب نشده، باید علمشان را به خداوند واگذار کرد.

اعتراف به نادانسته‌ها؛ ویژگی مهم راسخون در علم

امیرالمؤمنین(ع) پس از بیان این مبانی، به معرفی راسخون در علم و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آنان می‌پردازند:

«وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ هُمُ الَّذِینَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُیُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِیرَهُ مِنَ الْغَیْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَی اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ یُحِیطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّی تَرْکَهُمُ التَّعَمُّقَ فِیمَا لَمْ یُکَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ کُنْهِهِ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَی ذَلِکَ»

مضمون این عبارت چنین است: راسخان در علم کسانی هستند که اعتراف به ناتوانی خود از شناخت برخی حقایق پنهان، آنان را از ورود به قلمرو اسرار ناشناخته بی‌نیاز کرده است. خداوند نیز اعتراف آنان به ناتوانی از درک اموری را که به آنها احاطه علمی ندارند، ستوده و خودداری‌شان از ژرف‌کاوی در مسائلی را که مکلف به شناخت حقیقت آنها نشده‌اند، نشانه رسوخ در علم دانسته است.

بنابراین، یکی از ویژگی‌های برجسته راسخون در علم، آگاهی از حدود دانش و پرهیز از ادعای شناخت اموری است که حقیقت آنها برایشان آشکار نشده است. آنان به آنچه خداوند از علم و معرفت در اختیارشان قرار داده، بسنده می‌کنند و درباره حقایق پوشیده‌ای که شناخت آنها از عهده‌شان خارج است، به نادانسته‌های خود اعتراف دارند.

این مضمون با بخش پایانی آیه هفتم سوره آل‌عمران ارتباط دارد؛ آنجا که خداوند می‌فرماید:

«وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِندِ رَبِّنَا»

یعنی: «راسخان در علم می‌گویند: ما به همه آنها ایمان آوردیم؛ همه از جانب پروردگار ماست.»

بر این اساس، راسخان در علم به تمام آیات محکم و متشابه ایمان دارند، حتی اگر تأویل و حقیقت برخی از آیات برای آنان روشن نشده باشد.

با توجه به ارتباط محتوایی این دو بخش، می‌توان دریافت که پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و دیگر امامان معصوم(ع) از مصادیق برجسته و برتر راسخون در علم به شمار می‌روند.

معرفی اهل‌بیت(ع) به‌عنوان راسخون در علم در خطبه ۱۴۴

کاربرد دیگر تعبیر راسخون در علم در خطبه ۱۴۴ نهج‌البلاغه آمده است. برخی شارحان نهج‌البلاغه درباره سبب صدور این خطبه نوشته‌اند که میان گروهی از صحابه درباره برتری علمی افراد اختلاف وجود داشت و برخی مدعی بودند که در علومی مانند قرائت قرآن، احکام حلال و حرام یا قضاوت و داوری، از امیرالمؤمنین(ع) برتر هستند. این ادعاها و اختلاف‌ها به حضرت رسید و زمینه بیان این خطبه را فراهم کرد.

بخش نخست خطبه ۱۴۴ درباره نبوت و بعثت پیامبران و اختصاص وحی الهی به آنان است. امام(ع) در این فراز، وحی را وسیله ارتباط خداوند با پیامبران و ابزار هدایت مردم معرفی می‌کنند.

پس از این بخش، حضرت به موضوع راسخون در علم می‌پردازند و می‌فرمایند:

«أَیْنَ الَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ دُونَنَا کَذِباً وَ بَغْیاً عَلَیْنَا ...»

یعنی: «کجایند کسانی که به دروغ و از روی ستم و دشمنی بر ما ادعا کردند که آنان راسخان در علم هستند، نه ما؟»

این عبارت از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه امام علی(ع) ادعای برتری علمی برخی افراد بر اهل‌بیت(ع) و معرفی خود به‌عنوان راسخون در علم بدون برخورداری از جایگاه واقعی آن را رد می‌کنند.

دوم آنکه قرار گرفتن این فراز پس از سخن از وحی الهی، ارتباط علم راسخون با علم عطاشده از جانب خداوند را تقویت می‌کند. به این ترتیب، راسخون در علم کسانی هستند که سرچشمه علم و معرفت آنان خداوند است و این جایگاه را از طریق تلاش و ادعای شخصی به دست نیاورده‌اند.

سوم آنکه تعبیر امام(ع) نشان می‌دهد عنوان راسخون در علم، جایگاهی والا و ویژه است و نمی‌توان صرفاً با ادعای علمی یا برتری‌جویی، خود را در شمار صاحبان این مقام قرار داد.

جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) و اهل‌بیت(ع) در علم الهی

امام علی(ع) در ادامه خطبه، به تفاوت جایگاه اهل‌بیت(ع) با مدعیان اشاره کرده و می‌فرمایند:

«أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَ وَضَعَهُمْ وَ أَعْطَانَا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنَا وَ أَخْرَجَهُمْ. بِنَا یُسْتَعْطَی الْهُدَی وَ یُسْتَجْلَی الْعَمَی»

یعنی: «خداوند ما را بالا برد و آنان را فرود آورد، به ما عطا کرد و آنان را محروم ساخت، ما را در جایگاه ویژه وارد کرد و آنان را بیرون نهاد. هدایت به‌واسطه ما درخواست می‌شود و نابینایی و گمراهی به‌وسیله ما برطرف می‌گردد.»

این فراز بر جایگاه ویژه اهل‌بیت(ع) در دریافت علم و معرفت الهی تأکید دارد. در واقع، رفعتی که خداوند برای آنان قرار داده، با برخورداری از علم و معرفت ویژه الهی ارتباط دارد؛ چنان‌که قرآن کریم نیز درباره جایگاه اهل علم می‌فرماید:

«یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»

یعنی: «خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که به آنان علم داده شده است، درجاتی بالا می‌برد.» (مجادله/۱۱)

ادامه سخنان امام(ع) نیز بر نقش هدایت‌گری اهل‌بیت(ع) دلالت دارد. بر اساس این بیان، آنان از جایگاه علمی و معرفتی برخوردارند که دیگران برای دستیابی به هدایت و رهایی از گمراهی باید به آن مراجعه کنند.

از این منظر، علم ارزشمند و هدایت‌بخش، علمی است که ریشه در معرفت الهی داشته باشد و اهل‌بیت(ع) به‌عنوان برخورداران از این علم، مرجع هدایت و شناخت معارف دینی هستند.

دو فراز بعدی خطبه نیز به تبیین وضعیت کسانی می‌پردازد که از علم و هدایت اهل‌بیت(ع) بهره نگرفتند و در مسیر گمراهی قرار گرفتند، در برابر کسانی که به معرفت آنان راه یافتند و از این طریق نجات پیدا کردند.

آیا راسخون در علم تنها اهل‌بیت(ع) هستند؟

با بررسی دو کاربرد تعبیر راسخون در علم در خطبه‌های ۹۱ و ۱۴۴ نهج‌البلاغه، می‌توان دریافت که پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) مصادیق برجسته و برتر این عنوان هستند. با این حال، این موضوع لزوماً به معنای انحصار مطلق این تعبیر در وجود آنان نیست.

در اینجا باید میان دو نوع حصر حقیقی و اضافی تفاوت قائل شد. حصر حقیقی به معنای اختصاص یک صفت یا ویژگی به یک فرد یا گروه و نفی آن از تمام غیر است؛ مانند عبارت «لا إله إلا الله». اما در حصر اضافی، اختصاص مورد نظر تنها در مقایسه با گروه یا افراد مشخصی مطرح می‌شود و لزوماً به معنای نفی آن ویژگی از همه افراد دیگر نیست.

برای نمونه، هنگامی که گفته می‌شود «ما سعیدٌ إلا مسافرٌ»، مقصود می‌تواند این باشد که در مقایسه با فردی دیگر، سعید مسافر است؛ نه اینکه هیچ شخص دیگری در جهان مسافر نباشد.

با توجه به این تفاوت، انحصار مطرح‌شده در سخنان امام علی(ع) را می‌توان حصر اضافی دانست؛ یعنی حضرت در مقام رد ادعای کسانی هستند که خود را در جایگاه علمی برتر از اهل‌بیت(ع) قرار داده بودند. بنابراین، این سخنان منافاتی ندارد با اینکه افراد دیگری نیز به خواست خداوند از مرتبه‌ای از رسوخ در علم برخوردار شوند.

جمع‌بندی؛ راسخون در علم برخورداران از معرفت الهی

بررسی تعبیر راسخون در علم در قرآن کریم و نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که این عنوان به افرادی اشاره دارد که منشأ علم و معرفت آنان خداوند متعال است. چنین افرادی ضمن برخورداری از دانش الهی، به حدود علم خود آگاه‌اند و در برابر حقایقی که شناخت آنها برایشان ممکن یا لازم نشده است، از ادعای علم پرهیز می‌کنند.

امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه، اعتراف به ناتوانی از شناخت برخی حقایق غیبی و خودداری از ورود به مباحثی را که انسان مکلف به شناخت آنها نیست، از ویژگی‌های راسخون در علم معرفی می‌کنند. در خطبه ۱۴۴ نیز حضرت با رد ادعای کسانی که خود را برتر از اهل‌بیت(ع) و راسخ در علم می‌دانستند، جایگاه ویژه علمی و معرفتی پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) را یادآور می‌شوند.

در نتیجه، می‌توان گفت راسخون در علم کسانی هستند که خداوند بخشی از علم و معرفت خود را در اختیار آنان قرار داده و آنان نیز در همان محدوده، از شناختی استوار و عمیق برخوردارند. پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) مصادیق برتر این عنوان هستند؛ هرچند مفهوم راسخون در علم، با توجه به حصر اضافی، می‌تواند افراد دیگری را نیز که به خواست خداوند از علم الهی بهره‌مند شده‌اند، دربرگیرد.

کد مطلب 2302643

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 12 =

آخرین اخبار