حکمت‌های نهج‌البلاغه: خودپسندی؛ آفت پنهان اعمال نیک و سرآغاز طغیانگری

گاهی یک گناه، انسان را به پشیمانی و توبه می‌رساند، اما یک عبادت می‌تواند زمینه غرور و خودبزرگ‌بینی او را فراهم کند. امام علی (ع) در حکمت ۴۶ نهج‌البلاغه، با جمله‌ای تأمل‌برانگیز به یکی از خطرناک‌ترین آفت‌های اخلاقی اشاره می‌کنند؛ عُجب و خودپسندی که حتی می‌تواند در میان افراد عابد و اهل تقوا شکل بگیرد و انسان را از حقیقت بندگی دور کند.

به گزارش خبرآنلاین، خودپسندی یکی از آفت‌های اخلاقی و معنوی انسان است که می‌تواند حتی اعمال نیک و عبادت‌های او را تحت تأثیر قرار دهد. انسان گاهی به دلیل برخورداری از ثروت، موقعیت اجتماعی یا توانایی‌های فردی دچار غرور می‌شود و گاهی نیز پس از انجام عبادت‌ها، کسب دانش دینی و دستیابی به فضایل معنوی، گرفتار نوعی خودبزرگ‌بینی می‌شود. در آموزه‌های اخلاقی اسلام، این حالت دوم با عنوان «عُجب» شناخته می‌شود؛ بیماری پنهانی که می‌تواند زمینه‌ساز تکبر و دوری انسان از خداوند باشد.

بنابر روایت ابنا، امام علی (ع) در حکمت ۴۶ نهج‌البلاغه، با بیانی کوتاه و تأمل‌برانگیز، به آثار خطرناک این بیماری اخلاقی اشاره می‌کنند:

«سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ»

یعنی: کار بدی که تو را ناراحت و پشیمان می‌سازد، نزد خداوند بهتر است از کار نیکی که تو را به خودپسندی وادار می‌کند.

این عبارت بخشی از سخنان امام علی (ع) است که سید رضی آن را در مجموعه نهج‌البلاغه گردآوری کرده است. بر اساس نقل‌های کتاب «تمام نهج‌البلاغه» و «وسائل الشیعه»، این عبارت در شمار وصایای امام علی (ع) به امام حسن (ع) آمده است. همچنین در کتاب «محاسن برقی» با انتساب به وصیت پیامبر اکرم (ص) به امام علی (ع) نقل شده است. مضمون این روایت در منابع حدیثی دیگری همچون اصول کافی، امالی و علل الشرایع شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه و مسند احمد بن حنبل نیز گزارش شده است.

تفاوت غرور و عُجب در نگاه اخلاق اسلامی

انسان‌ها ممکن است به دلایل مختلفی گرفتار خودپسندی شوند. گاهی برخورداری از ثروت، قدرت، موقعیت اجتماعی یا توانایی‌های فردی، زمینه غرور را فراهم می‌کند. در این حالت، فرد ارزش و اعتبار خود را به داشته‌های مادی و جایگاه اجتماعی وابسته می‌بیند. طبیعی است که با از دست رفتن این امکانات، زمینه خودپسندی نیز تا حدودی از میان برود و فرد حتی دچار احساس شکست و سرخوردگی شود.

اما خودپسندی همیشه ریشه در امکانات مادی ندارد. گاهی افراد پس از انجام عبادت‌های فراوان، کسب دانش دینی، برخورداری از تقوا یا دستیابی به برخی توانمندی‌های معنوی، به تدریج از عملکرد خود احساس برتری می‌کنند. این حالت در منابع اخلاقی و روایی با عنوان «عُجب» شناخته می‌شود.

بنابراین، تفاوت اصلی غرور و عُجب را باید در منشأ شکل‌گیری آنها جست‌وجو کرد؛ غرور غالباً از توجه افراطی به دارایی‌ها و توانمندی‌های ظاهری سرچشمه می‌گیرد، در حالی که عُجب از خودپسندی نسبت به فضایل و دستاوردهای درونی و معنوی ناشی می‌شود.

عُجب؛ آفتی که حتی عبادت را تحت تأثیر قرار می‌دهد

در آموزه‌های دینی، گناه و نافرمانی خداوند آثار نامطلوبی بر روح و جان انسان برجای می‌گذارد و توبه، پشیمانی و جبران خطا از راه‌های بازگشت و اصلاح انسان به شمار می‌روند. با این حال، خودپسندی نسبت به اعمال نیک نیز می‌تواند آسیبی جدی برای رشد معنوی انسان باشد.

کسی که از گناه خود پشیمان می‌شود، دست‌کم به خطای خویش آگاه است و امکان بازگشت و اصلاح را در برابر خود می‌بیند؛ اما فردی که به عبادت و اعمال نیک خود مغرور شده است، ممکن است به جای توجه به کاستی‌های خویش، خود را برتر از دیگران بداند و از نیاز همیشگی خود به رحمت و هدایت الهی غافل شود.

از همین رو، امام علی (ع) در این حکمت، کار بدی را که موجب ناراحتی و پشیمانی انسان می‌شود، از کار نیکی که او را گرفتار عُجب و خودپسندی می‌کند، بهتر می‌دانند. مقصود این سخن، کم‌اهمیت دانستن گناه نیست؛ بلکه هشدار درباره خطری است که می‌تواند حتی یک عمل عبادی را از آثار تربیتی و معنوی خود دور کند.

نگاه امانت‌محور به داشته‌های مادی و معنوی

یکی از راه‌های مقابله با غرور و عُجب، تغییر نگاه انسان به داشته‌ها و توانایی‌های خویش است. انسان باید بداند که برخورداری از ثروت، موقعیت اجتماعی، دانش، تقوا و توانایی‌های معنوی، مستقل از اراده و عنایت خداوند نیست.

هیچ‌کس نباید امکانات و فضایل خود را صرفاً نتیجه شایستگی ذاتی خویش بداند؛ زیرا هر نعمتی می‌تواند در معرض تغییر و زوال قرار گیرد. توجه به این حقیقت، زمینه فروتنی، شکرگزاری و دوری از خودبزرگ‌بینی را فراهم می‌کند.

انسان مؤمن، به جای آنکه به داشته‌های خود ببالد، آنها را امانتی الهی می‌داند و برای حفظ و بهره‌برداری درست از آنها از خداوند یاری می‌طلبد. چنین نگرشی موجب می‌شود که حتی در اوج برخورداری از نعمت‌های مادی و معنوی، فروتنی خود را حفظ کند و از مقایسه خویش با دیگران و احساس برتری نسبت به آنان بپرهیزد.

حکمت ۴۶ نهج‌البلاغه یادآور این حقیقت اخلاقی است که ارزش اعمال انسان تنها به ظاهر آنها نیست؛ بلکه نیت، آثار روحی و نسبتی که با تواضع و بندگی خداوند دارند نیز اهمیت اساسی دارد. گاهی پشیمانی از یک خطا، دریچه‌ای برای توبه و بازگشت می‌گشاید، اما خودپسندی نسبت به عبادت می‌تواند انسان را از دیدن عیب‌های خویش محروم کند.

منابع:

- کتاب «روات و محدثین نهج‌البلاغه»، جلد اول، تألیف مرحوم محمد دشتی

- کتاب «پیام امام؛ شرح نهج‌البلاغه»، تألیف آیت‌الله مکارم شیرازی

- کتاب «جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید»، ترجمه محمدمهدی مهدوی دامغانی

- کتاب «فی ظلال نهج‌البلاغه»، تألیف محمدجواد مغنیه، ترجمه غلامحسین انصاری

- کتاب «ترجمه منظوم نهج‌البلاغه»، تألیف امید مجد

کد مطلب 2304483

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
5 + 1 =

آخرین اخبار