اختراع کنید تا پولدار شوید؟/ اختراعات صنعتی به جایی نمی رسد

تعداد ثبت اختراعات در کشور 13 درصد کاهش داشته است ولی به گفته فعالان اقتصادی همین اختراعات باقی مانده هم به کار صنعت کشور نمی آید.

سعيد ارکاني: ابراهیم، یکی از مخترعان جوان ایرانی است که در رشته طراحی صنعتی درس خوانده و تا کنون شش اختراع در این زمینه به ثبت رسانده​است. او برای حمایت از هر اختراع، به نهادهای حمایت­کننده مخترعان سر زده و به خوبی با هم این نهادها آشناست. ابراهیم می­گوید: «هیچ نهادی نمی­گوید از شما حمایت نمی ­کنیم. اگر این را بگویند، آدم آخر کار دستش می ­آید. اما همه می­ گویند که حمایت می ​کنیم و تازه بعد از دو سال، به هیچ نتیجه ­ای نمی ­رسیم. فقط آمار نهادهای دولتی زیاد می ­شود اما عملا به مخترع هیچ فایده ­ای نمی­رسد. در این دو سال، نهادی که قول حمایت داده، پایان داستان را می ­دانسته، اما مخترع بی ­خبر از هم جا، به جای همان روز اول، دو سال زمانش را هدر داده است. اگر از همان اول گفته بودند که از شما حمایت نمی ­کنیم، تکلیف آدم روشن بود.»

تعداد اختراعات ثبت­ شده در داخل ایران در سال 1387 به اوج خود رسید. وزارت علوم در دولت دهم تاکید بسیار زیادی بر تولید مواردی داشت که نشان ­دهنده تولید علمی و پژوهشی کشور است. تعداد اختراعات در کنار تعداد مقالات چاپ شده در مجلات علمی و پژوهشی، دو شاخص مهم تولید علمی در کشور بود. به همین دلیل، با سیاست​ های تشویقی وزارت علوم، هر دو شاخص به بالاترین حد خود رسید. میزان اختراعات ثبت شده در کشور، در سالهای 80 تا 83 تنها 4322 مورد بود که در چهار سال بعد، به 25 هزار و 899 مورد افزایش یافت.

اما از سال 1387 به این سو، هر ساله از تعداد اختراعات کشور کاسته شده است. طبق آمار اعلام شده در سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، در سالهای 88 و 89 تعداد اختراعات به ترتیب 6099 و 5282 مورد بوده است. در نیمه دوم امسال هم تعداد اختراعات ثبت شده، 13 درصد نسبت به نیمه اول سال قبل کاهش داشته است.

نهادهای زیادی در کشور به ثبت، ارزشیابی یا حمایت از اختراعات مشغول ​اند؛ شورای عالی انقلاب فرهنگی، سازمان پژوهش ​های علمی و صنعتی ایران، معاونت پژوهشی وزارتخانه ­های علوم و بهداشت، معاونت علمی ریاست جمهوری و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور در قوه قضاییه، از این جمله ­اند. با این حال، ثبت اختراع در ایران را باید از سازمان ثبت اسناد شروع کرد. اداره ثبت اختراعات در اداره کل مالکیت صنعتی، زیر مجموعه معاونت امور اسناد سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، مسئول مستقیم ثبت اختراعات در ایران است که از سال 1327 این وظیفه را بر عهده داشته است.

اختراع در داخل کشور، برای ثبت شدن ارزشیابی علمی نمی ­شود. کافیست مخترع، مدارک لازم برای اختراع را به اداره ثبت اختراعات ببرد و فرم​های مربوط به آن را پر کند. سپس، اداره ثبت اختراع در رسانه ­ها آگهی می ­دهد که یک اختراع در حال ثبت است و اگر مدعی­ برای اختراع پیدا نشد، گواهی ثبت اختراع را به متقاضی ارایه می ­کند. در اغلب کشورها، این گواهی ثبت 20 ساله است. ثبت اختراع به معنی تایید آن برای تجاری­ سازی نیست و فقط امتیازی است که در ازای تشریح جزییات اختراع به مخترع داده می ­شود تا فرد دیگری از آن استفاده تجاری نکند. اختراع باید داراي مشخصه جديدي باشد كه سابقه آن مشخصه در دانش و زمينه فني مربوط به آن اختراع پيش­ بيني نشده باشد. علاوه بر این، باید ابتکاری باشد یعنی استنتاج آن توسط فردي با دانش متوسط در آن زمينه امري بديهي محسوب نشود. اختراع نبايد صرفاً نظري باشد بلکه بايد قابليت استفاده عملي و توليد در صنعت را داشته باشد و همچنین برخلاف نظم و اخلاق عمومی نباشد. البته برخی موارد، مانند روش تشخيص يا معالجه بيماري در انسان يا دام، نظريه­هاي علمي یا روش​های ریاضی، از حوزه ثبت اختراع خارج​اند تا پیشرفت علم با دادن حقی اختصاصی به مخترع، مختل نشود.

وقتی که 20 سال استفاده از حق اختراع به اتمام رسید، عموم مردم و صنایع می ­توانند آن را در صنعت به کار گیرند و تجاری کنند. روند ثبت اختراع در ایران بسیار ساده است و هزینه کل گواهی­ های ثبت اختراع در طول 20 سال، 500 هزار تومان می­شود. حتی در اول کار، با 11 هزار تومان می­ توان یک اختراع را ثبت کرد.

از میزان اختراعاتی که هر سال ثبت می­ شود، تعداد بسیار کمی در سازمان پژوهش​ های علمی و صنعتی ایران، ارزشیابی می ­شوند. این سازمان زیر نظر وزارت علوم قرار دارد و هر سال بودجه ­ای را برای حمایت از مخترعان در ثبت اختراعات آنها در نهادهای بین ­المللی صرف می­ کند. با این حال در سال​های اخیر، میزان حمایت ​های این نهاد از اختراعات بسیار کمتر شده است. از سال ۸۴ تا پایان شش ماهه نخست سال ۸۹، فقط ۱۰۶ مورد حمایت از ثبت اختراعات در خارج از کشور صورت گرفته است. آمار نشان می ­دهد که حمایت​های این سازمان از ثبت اختراعات در خارج از کشور از سال 87 تا کنون کاهش یافته است.

معاونت علمی ریاست جمهوری نیز از دیگر نهادهایی است که وظیفه حمایت از اختراعات را بر عهده داشته است. مخترعان در این معاونت که اداره بنیاد ملی نخبگان را هم بر عهده دارد، به سه سطح تقسیم می شوند. سطح سه اختراعات به نوآوری­ هایی اشاره دارد که در سازمان ثبت اسناد کشور ثبت می­ شوند و در بنیاد تایید علمی می­ گیرند. تعداد معرفی آنها به بنیاد علمی نخبگان هزار عدد در سال بوده است. به گفته معاون سابق پژوهش و برنامه ‌ریزی بنیاد ملی نخبگان، تعداد اختراعات سطح دوم که اختراعاتی هستند که در ایران تجاری شده ­اند، سالانه 20 عدد است. سطح اول اختراعات نیز شامل اختراعاتی است که در سطح بین ­المللی به صورت تجاری تولید می ­شوند که تعداد آنها در سال به زحمت به 5 می ­رسد. بنیاد ملی نخبگان از سال 1382 یک صندوق به نام «صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور» تاسیس کرده​ است که اختراعات را به صنایع معرفی می ­کند یا برای ثبت آنها در کشورهای خارجی تلاش می­ کند. تا آبان ماه امسال، کل تقاضاهایی که از این صندوق شده است، به کمتر از 330 عدد می ­رسد.

ثبت اختراع به طور کلی با دو روش انجام می­ شود؛ روش اول که از ابتدا در ایران رایج بوده و هنوز هم ادامه دارد، روش ثبت «اعلامی» است. در این شیوه، اختراع ارزیابی علمی نمی­ شود و فقط به دیگران اعلام می­ شود که اگر ادعایی درباره اختراع در حال ثبت دارند، آن را مطرح کنند. اما شیوه دیگر، شیوه «اثباتی» و علمی ثبت اختراع است که پس از تایید نهادهای علمی، انجام می­ شود. وزارت علوم اعلام کرده است که تنها 2 درصد اختراعات ثبت شده در سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، مورد تایید علمی قرار می­ گیرد. از سال 1386 معاونت پژوهشی وزارت علوم تلاش کرد تا آیین­نامه­ ای را تصویب کند که طی آن، ثبت اختراعات به شرط تایید نهادهای علمی انجام شود. اما این آیین­ نامه عملا اجرا نشد و به تازگی نیز با تصویب قانون جدید ثبت اختراعات در مجلس، شیوه اعلامی بر خلاف نظر وزارت علوم، همچنان باقی مانده است. این شیوه، مانع پیوستن ایران به معاهده ثبت بین­المللی اختراعات (PCT) شده است. بر اساس این معاهده، یک اختراع ثبت شده در هر کشور عضو معاهده، در دیگر کشورها نیز حمایت می ­شود. گواهی­ های صادرشده از سوی این نهاد برای مخترعان ایرانی ارزش علمی فراوانی دارد اما شیوه اعلامی ثبت اختراعات در ایران، موجب شده است که گواهی ­های ثبت اختراع در سازمان ثبت اسناد فقط دارای ارزش داخلی باشند و در مجامع علمی بین ­المللی به کار نیایند. علاوه بر اینها، ارتباط ایران با نهادهای علمی خارجی نیز دارای نوعی دوگانگی است؛ از يك سو، رئيس جمهور عضویت در مجامع بين ­المللي را می­ پذیرد و معاهدات را امضا می­ كند اما از سوي ديگر، نماينده ايران از سازمان­ هاي بين­ المللي مرتبط با ثبت اختراع، ثبت اسناد است كه زیر نظر قوه قضاییه عمل می ­کند.

ایران جزو معدود کشورهایی است که ثبت اختراع در آن، زیر نظر قوه مجریه نیست. براساس قانون جديد تصویب شده در مجلس، از این پس به اختراعات دو گواهي­ نامه تعلق مي ­گيرد؛ يكي هنگام ثبت اعلامي و ديگري زماني كه به درخواست مخترع، سازمان ثبت، اختراع ثبت­ شده را به نهادهای دیگر براي ارزيابي علمي ارجاع مي ­دهد. در اين مرحله، پروانه کاربرد تجاری نیز به اختراع داده مي­ شود. به گفته نايب رئيس كميسيون فرهنگي مجلس، روش ثبت با دو گواهی ­نامه به درخواست خود مخترعان، جلوگيري از تضييع حق و سرقت اختراع و اتلاف وقت مخترعان در مرحله ارزیابی علمی، در قانون جديد گنجانده شده است. با این حال، مسئولان سازمان ثبت اسناد گفته ­اند که این سازمان ثبت قصد دارد، با تقويت نيروي انساني متخصص و تجهيزات لازم و نيز گسترش همكاري با مراجع علمي، نگراني­هاي موجود در زمينه روش ثبت اعلامي را به حداقل برساند. اما در«نقشه جامع علمی کشور» که سال گذشته به تصویب رسید، «ایجاد نظام ثبت اختراع امتحانی (اثباتی) در حوزه­های اولویت ­دار علمی کشور» به صراحت از متولیان ثبت اختراع در کشور درخواست شده است.

نقشه جامع علمی کشور، در 14 دی ماه سال 1389 به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید. این نقشه، روند علمی کشور را تا سال 1404 مشخص کرده است و طبق آن، باید تعداد اختراعات و اکتشافات معتبر به ثبت رسیده در مقیاس ملی به 50 هزار و در مقیاس بین ­المللی به 10 هزار مورد برسد. امکان افزایش تعداد اختراعات ملی تا سال 1404 به رقم مورد اشاره در نقشه جامع علمی کشور، زیاد است اما هنوز تردیدهایی درباره رقم ثبت اختراعات بین­ المللی وجود دارد.

طبق آن چه در نقشه جامع علمی کشور آمده، در سال 1404 باید سهم بودجه پژوهشی کل کشور به رقم 4 درصد تولید ناخالص داخلی برسد. طبق برنامه چهارم توسعه، سهم پژوهش که بخشی از آن نیز به اختراعات مربوط می ­شود، باید از 0.67 درصد تولید ناخالص داخلی به 2 درصد تولید ناخالص داخلی می ­رسید؛ اما این امر هیچ گاه محقق نشد و سهم پژوهش در تولید ناخالص داخلی در همه سالهای اجرای برنامه، زیر یک درصد بود. با این حال، در برنامه پنجم توسعه نیز آمده است که در پایان برنامه، سهم پژوهش باید به 3 درصد تولید ناخالص داخلی برسد. اما طی سال های اول و دوم برنامه پنجم توسعه، بودجه پژوهشی به ترتیب 0.52 و 0.57 درصد بوده است. یعنی سهم بودجه پژوهشی، از میزان سال اول برنامه توسعه چهارم نیز عقب ­تر رفته است. نمی­توان به طور واضح گفت که میزان بودجه هایی که منجر به اختراع می ­شود، چقدر است اما هر گونه کاهش بودجه پژوهشی کلی کشور، منجر به کاهش اختراعات و ضعیف شدن پژوهشگران می­ شود.

یکی از مهمترین نهادهایی که این سالهای به سهل شدن کار مخترعان کمک می ­کند، بنیاد ملی نخبگان است. این بنیاد، در کنار سازمان پژوهش​ های علمی و صنعتی کشور، اختراعات را از نظر علمی بررسی می ­کند. هر مخترعی می ­تواند اختراع خود را به سامانه ارزشیابی اختراعات بنیاد علمی نخبگان معرفی کند و اگر این بنیاد اعتبار علمی آن را تایید کرد، برخی تسهیلات را برای توسعه اختراع یا صنعتی­ سازی آن ارایه می ­کند. بنیاد علمی نخبگان اعلام کرده که برای هر اختراع که از نظر علمی تایید شود، بین 1 تا 5 میلیون تومان وام بلاعوض می ­دهد. به گفته معاون سابق علمی رییس جمهور، سال گذشته بنیاد ملی نخبگان 10 میلیارد تومان صرف خرید اختراعات کرده است. بنیاد از سال گذشته شروع به برگزاری جشنواره­ های منطقه ای اختراعات نیز کرده است که در سال 89، 15 دوره از این دست جشنواره ­ها، در شهرهای مختلف ایران برگزار شد.

با این که بنیاد ملی نخبگان وظیفه معرفی اختراعات به صاحبان صنایع را بر عهده دارد، معاونت پژوهشی وزارت علوم که پارک­های علم و فناوری و مراکز رشد را مدیریت می­ کند، نقش پررنگ ­تری را در زمینه تجاری شدن اختراعات و ارتباط آنها با صنایع بازی می ­کند. پارکهای علم و فناوری و نیز مراکز رشد، مکان هایی برای ایجاد بنگاه ­های کوچک و متوسط دانش ­بنیانی هستند که کارآفرینان با سرمایه کم، برای شروع کسب و کار خود از آنها استفاده می­ کنند. تا پایان سال 89، 29 پارک علم و فناوری و 67 مرکز رشد واحدهای فناوری در کشور فعالیت می­ کردند.

با وجود همه تلاش ​هایی که برای افزایش تعداد اختراعات و تجاری­ سازی آنها می­ شود، حتی مسئولان وزارت علوم و معاونت علمی ریاست جمهوری نیز از پایین بودن سطح بسیاری از اختراعات ناراضی هستند. طبیعی است که خیلی از اختراعات در مرحله تولید آزمایشی باقی بماند؛ برای مثال، در امریکا تنها حدود 5 درصد اختراعات به مرحله تولید تجاری می ­رسد. با این حال، بسیاری از کارشناسان امر پژوهش معتقدند که آمار بالای اختراع، بخصوص هنگامی که اختراعات در ایران به صورت اعلامی و نه اثباتی به ثبت می­ رسد، نشان­ دهنده بالا بودن کیفیت اختراعات کشور نیست. عوامل تشویقی حاشیه ­ای برای اختراعات نیز از دیگر دلایلی است که مخترع را از تلاش برای تولید صنعتی باز می ­دارد و تنها به فکر یک نوآوری که بتواند آن را اختراع بنامد، وا­ می ­دارد. بنیاد ملی نخبگان خدمت وظیفه سربازی مخترعانی را که اختراعشان در سامانه این بنیاد ثبت شده، به انجام پروژه تحقیقاتی جایگزین خدمت تبدیل می­ کند و به همین دلیل، بسیاری از اختراعات که زمینه تجاری شدن را هم ندارند، به این نهاد معرفی می ­شوند. از سوی دیگر، اعضای هیات علمی دانشگاه­ها برای ارتقای رتبه دانشگاهی خود دست به ثبت اختراعاتی می­زنند که ممکن است با وجود اعتبار علمی، ارزش صنعتی لازم را نداشته باشد. هر عضو هیات علمی برای ارتقا از رتبه استادیاری به دانشیاری و نیز از ارتقای دانشیاری به استادی، به حدود 100 تا 120 امتیاز نیاز دارد که ثبت اختراع می­تواند تا 10 امتیاز از این میزان را برای آنها تامین کند.

مجید، یکی از مخترعانی است که تا کنون حدود 5 اختراع را به ثبت رسانده و در یکی از دانشگاه­ های تهران در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل می­ کند. او می گوید: «یکی از اختراع​هایی را که خیلی ساده اما ابتکاری بود و واقعا در صنعت به کار می ­آمد، به یکی از استادهایم نشان دادم تا راهنمایی ­ام کند. چند ماه بعد دیدم که آن را به اسم خودش به ثبت رسانده است. می­گفت یک میلیون تومان بهت می ­دهم و ادعایی نداشته باش. اما من نمی ­توانستم از خیر دستگاهی که ساخته بودم، بگذرم.» مجید همچنان در سازمان ثبت اسناد، در پی شکایت از استادش و به دست آوردن حق اختراع خود است.

 

جدول تعداد اختراعات ثبت شده در داخل ایران

بازه زمانی

تعداد اختراعات

1360 تا 1363

934

1364 تا 1367

521

1368 تا 1371

774

1372 تا 1375

969

1376 تا 1379

1495

1380 تا 1383

4322

1384 تا 1387

25899

1387

10346

1388

6099

1389

5282

1390

2243

 

3535

کد خبر 368100

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 8 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 8
  • نظرات در صف انتشار: 1
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • حمید RO ۰۵:۵۰ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
    11 3
    ممنون از مطلبتون
  • بی نام A1 ۰۷:۰۴ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
    29 0
    ساخت ایران رو ببین ۰۰۰۰ اختراع میکنی تازه میشه اول بدبختیت با یک کفش آهنی باید دنبال مهر فلان کارمند تو فلان قسمت باشی
  • بی نام A1 ۰۷:۱۳ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
    44 0
    تا سود توی بساز بفروشه هیچ کی دنبال تولید نمیره تا تولید نباشه کشور روز به روز فقیرتر میشه
  • نقی IR ۰۸:۲۶ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
    14 0
    واحدهای تولیدی روز به روز کمتر می شه ولی جمعیت کشور در حال افزایشه.
    • بی نام IR ۰۸:۴۲ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
      13 7
      عزیزم این حرف تناقض داره چون بر مبنای حرف خودت واحدهای تولیدی انسان بشدت در حال فعالیته....
  • بی نام IR ۱۰:۵۳ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۲
    7 8
    این اختراعات همش یه سری کار فرمالیته است اختراع باید گرهی از مشکلات اصلی جامعه ، صنعت یا بشریت رو باز بکنه اگه این خصوصیت رو داشته باشه مطمئناً خواهان زیادی خواهد داشت ضمناً مخترع اگه نبوغ داره باید از همون برای تجاری سازی ایده اش استفاده کنه حتی اگه ذره ذره مجبور به انجام اینکار بشه نمونه های فراوانی از این دست اختراعات در دنیا داریم
  • بی نام A1 ۰۴:۰۳ - ۱۳۹۳/۰۵/۱۳
    15 4
    ما اختراع نمي كنيم تا مشكلي حل شود بلكه ما اختراع مي كنيم تا وارد انجمن نخبگان شده و سربازي نرويم و يا بدون كنكور وارد تحصيلات تكميلي شويم يا بورس بدهند و در رزومه خود بنويسيم كه دهها اختراع ثبت كرده ايم
  • بی نام A1 ۰۹:۱۸ - ۱۳۹۶/۰۹/۲۱
    1 2
    سلام ممنون از متن خوبی که نوشتید پس برای اینکه واقعا ی اختراع به سرانجم برسد باید چکار کرد