مبلغ – سرویس معارف: روزی سلطان محمود غزنوی همراه با ملازمان خود از شکار بازمی‌گشت. در میانه راه، چشمش به پیرمردی افتاد که دسته‌ای بزرگ از هیزم را بر پشت گرفته بود و با قدم‌هایی آهسته و خسته از راه می‌رسید. قامت پیر زیر سنگینی بار خم شده بود و چهره‌اش از رنج سال‌ها کار و تلاش حکایت می‌کرد.
سلطان که از دیدن آن پیرمرد به شگفت آمده بود، پیش رفت و از او پرسید:
پیرمرد! این بار هیزم را به چند می‌فروشی؟
پیرمرد که نمی‌دانست مخاطبش سلطان است، پاسخ داد:
به دو جو.
محمود که می‌خواست چیزی بیش از بهای هیزم به او ببخشد، کیسه زر خود را گشود و سکه‌ای بیرون آورد. آن را به پیرمرد داد و گفت:
این هم بهای هیزمت.
پیرمرد نگاهی به سکه انداخت و با تعجب گفت:
این که بسیار بیشتر از بهای هیزم من است! من فقط دو جو می‌خواهم.
سلطان سکه دیگری به او داد، اما پیرمرد باز هم نپذیرفت. هرچه محمود بر بخشش خود افزود، پیرمرد بیشتر اصرار کرد که بیش از حقش چیزی نمی‌خواهد. او مردی ساده و تهیدست بود، اما حاضر نبود از ناآگاهی خریدار استفاده کند و چیزی را که سزاوارش نیست بپذیرد.
سرانجام سلطان تمام زرهای کیسه را پیش روی او گذاشت و گفت:
همه اینها را بردار و با خود به شهر ببر.
پیرمرد که از دیدن آن همه طلا حیرت کرده بود، زرها را جمع کرد و به راه افتاد. اما هنوز چندان از آنجا دور نشده بود که متوجه شد برای حمل این همه طلا به کیسه‌ای نیاز دارد. پس با خود اندیشید که بهتر است ابتدا به خانه برود و کیسه‌ای بیاورد تا بتواند زرها را با خود ببرد. وقتی به خانه رسید، کیسه‌ای برداشت و دوباره به همان محل بازگشت؛ اما دیگر اثری از آن مرد و ملازمانش نبود. نه از سلطان خبری بود و نه از زرهایی که لحظاتی پیش پیش رویش قرار داشت.
پیرمرد دست خالی به خانه برگشت. آن روز نه هیزم‌هایش را فروخته بود و نه پولی به دست آورده بود. شب را نیز با گرسنگی گذراند. با خود می‌اندیشید که چه اتفاق عجیبی افتاده است؛ مردی پیدا شده بود که می‌خواست دارایی بزرگی به او ببخشد، اما او حتی نتوانسته بود آن را با خود به خانه ببرد.
صبح روز بعد، وقتی از هویت آن مرد باخبر شد، راه دربار را در پیش گرفت. با خود می‌گفت شاید اگر سلطان را دوباره ببیند، بتواند ماجرای روز گذشته را توضیح دهد و آنچه را از دست داده، بازپس بگیرد.
وقتی به دربار رسید، شکوه و جلال کاخ و هیبت سلطان او را به لرزه انداخت. همان مردی که دیروز در لباس شکارچی پیش رویش ایستاده بود، اکنون بر تخت سلطنت نشسته بود و اطرافش را بزرگان و فرماندهان گرفته بودند.
سلطان پیرمرد را شناخت و به حضور پذیرفت. از او پرسید:
چه شد پیرمرد؟ چرا امروز به دربار آمده‌ای؟
پیرمرد ماجرای روز گذشته را تعریف کرد و گفت:
ای پادشاه! دیروز آن همه زر به من بخشیدی، اما من چون کیسه‌ای برای بردن آن نداشتم، به خانه رفتم تا کیسه‌ای بیاورم. وقتی بازگشتم، دیگر تو را نیافتم. شب را هم گرسنه ماندم و دست خالی به خانه برگشتم.
سلطان لبخندی زد و گفت:
آن زرها برای تو بود. اگر دیروز همه را برداشته بودی، اکنون صاحب آن ثروت بودی.
پیرمرد لحظه‌ای سکوت کرد و سپس پرسشی مطرح کرد که توجه سلطان را برانگیخت:
ای پادشاه! اگر قصد داشتی همه آن زرها را به من ببخشی، چرا از همان ابتدا همه را یک‌جا ندادی؟ چرا سکه‌ها را یکی‌یکی به من می‌دادی و هر بار منتظر می‌ماندی تا من آنها را بپذیرم؟
سلطان پاسخ داد:
می‌خواستم بدانی آنچه در دست من است، از آنِ کسی است که اختیار بخشیدنش را دارد. تو مرا نمی‌شناختی و گمان می‌کردی مردی مانند دیگر مردمی. اما اگر می‌دانستی با چه کسی سخن می‌گویی، شاید با اطمینان بیشتری دستت را برای گرفتن بخشش من دراز می‌کردی.
در این نقطه، عطار از روایت تاریخی‌نما فاصله می‌گیرد و پرده تمثیل را کنار می‌زند. خطاب او دیگر فقط به پیرمرد نیست؛ خواننده را جای همان هیزم‌کش می‌نشاند و سلطان را نشانه‌ای از حقیقت الهی می‌گیرد. می‌گوید:
عزیزا پیر هیزم‌کش درین راه
توئی و نور حق آن حضرت شاه
در این نگاه، انسان همان پیرمردی است که هر روز سهمی از زندگی را دریافت می‌کند، بی‌آنکه همیشه قدر بخشنده حقیقی آن را بداند. خداوند سرمایه عمر را یک‌باره در اختیار انسان نمی‌گذارد؛ نفس‌ها یکی‌یکی می‌آیند و می‌روند، درست مانند سکه‌هایی که پیرمرد یکی‌یکی از دست شاه می‌گرفت. عطار این معنا را در دو مصراع دیگر چنین بیان می‌کند:
ز حق یک یک نفس در زندگانی
چو آن یک یک قراضه می‌ستانی
انسان گمان می‌کند هر روز فقط روزی دیگر را پشت سر می‌گذارد، اما در حقیقت بخشی از گران‌بهاترین دارایی‌اش را دریافت و مصرف می‌کند. عطار در ادامه، نگاه را از زر و دارایی به عمر جاودان می‌برد. سکه‌های پراکنده در دست پیرمرد، در تمثیل شاعر به لحظه‌های زندگی تبدیل می‌شوند؛ لحظه‌هایی که اگر در راه شناخت و بندگی خداوند صرف شوند، ارزششان با سال‌ها و قرن‌ها سنجیدنی نیست.
این حکایت در الهی‌نامه، بخش چهارم، حکایت پنجم، با عنوان پیرمرد هیزم‌فروش و سلطان محمود آمده و ۳۹ بیت دارد. متن کامل حکایت در گنجور
پیوند این تمثیل با توکل نیز از همین‌جا روشن می‌شود. توکل به معنای انتظار برای رسیدن کیسه‌ای زر از آسمان نیست؛ یعنی انسان در تلاش و تدبیر خود، سرچشمه نهایی نعمت و فرصت را فراموش نکند. در زندگی امروز، کسی که شغلش را از دست داده یا با دشواری معیشت روبه‌روست، به تلاش، مهارت‌آموزی و کمک گرفتن نیاز دارد؛ اما اگر همه امیدش را به یک راه بسته گره بزند، ممکن است امکان‌های دیگر را نبیند. اعتماد به خدا می‌تواند نیروی ادامه دادن باشد، نه بهانه‌ای برای کنار گذاشتن کوشش.
قرآن در آیه ۳ سوره طلاق از روزی رسیدن از جایی سخن می‌گوید که انسان گمان نمی‌کند و در همان آیه، توکل بر خدا را یادآور می‌شود:
وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
هرکس بر خدا توکل کند، خدا او را کفایت می‌کند.
خواننده با پایان داستان به نکته دیگری دعوت می‌شود: مبادا عمر را سکه‌هایی خرد و بی‌اهمیت بپنداریم و تنها وقتی به پایان رسید، ارزش آن را بفهمیم. شاید بزرگ‌ترین روزی پنهان، همین نفس‌هایی باشد که بی‌صدا به ما می‌رسند و فرصت دوباره‌ای برای زندگی، جبران و نزدیک‌تر شدن به خدا فراهم می‌کنند.
نظر شما