لطفا به هنر دست بزنید!

سما بابایی: حوزه هنرهای تجسمی همواره از محدودیت منابع نظری رنج می‌برد. این کمبود را البته بیشتر می‌توان در حوزه آموزشی به خصوص برای کودکان و نوجوانان مورد بررسی قرار داد. از طرفی عمده کتاب‌های موجود در حوزه هنرهای تجسمی در حوزه ترجمه است و به نوعی تکرار اصول و روش‌هایی که در متون خارجی آمده است. در حال حاضر بیشتر از جنبه فلسفی و تاریخی کتاب‌های هنر نوشته می‌شود و مولفان کار تحقیقی نمی‌کنند.

در این میان هنرمندان این عرصه نیز وارد کارزار نوشتن نشده و اثر چندانی توسط آنان تولید نمی‌شود، اگر چه این نقد به آنان وارد است که هیچ گاه اندیشه‌ها و تجربه‌های خویش را مکتوب نکرده‌اند، ‌اما از طرفی نمی‌توان این مساله را نادیده گرفت که اصولا این وظیفه بر عهده هنرمندان نبوده و کسان دیگری باید در این زمینه فعالیت داشته باشند، به خصوص که نوشتن یک اثر وقت و انرژی بسیاری از هنرمند گرفته و ممکن است او فرصت را برای خلق آثار هنری از دست بدهد، همچنین این کار برای آنان توجیه اقتصادی ندارد.

این ضعف زمانی بیشتر به چشم می‌آید که به این مسئله توجه کنیم که بیشتر کتاب‌های منتشر شده در حوزه هنرهای تجسمی، ‌آثاری هستند که تنها به انتشار آثار بزرگان این عرضه بسنده کرده و توضیحات اندکی را نیز پیرو آن آورده‌اند. برخی نیز به نوعی دست به کتاب‌‌سازی زده و با اندکی دخل و تصرف کتاب‌هایی را در این زمینه منتشر می‌کنند یعنی اگر چه عناوین تفاوت می‌کند ‌اما همان مفاهیم قبلی این بار به زبانی دیگر تکرار می‌شود.

به همین خاطر است که «قباد شیوا»، طراح و گرافیست، مسئله حمایت مسئولان دولتی را برای چاپ کتاب‌های آموزشی هنرهای تجسمی مطرح می‌کند: «در زمینه آموزشی هنرهای تجسمی کتاب‌های اندکی نوشته شده است که آن هم با استفاده از اطلاعات اینترنتی است و نه تنها کمکی به مخاطب نمی‌کند که باعث ضرر و زیان او هم می‌شود. بنابراین ضروری است که مسوولان دولتی در این زمینه وارد کار شده و اقدامات موثری را انجام دهند.» او بر این اعتقاد است که ناشر خصوصی به دلیل هزینه‌های بالای کتاب‌های هنرهای تجسمی علاقه‌ای به چاپ این آثار ندارد و به همین خاطر منابع خارجی که قطعا برای ایرانیان با ضعف‌هایی همراه است، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

البته می‌توان هزینه‌های بالای چاپ این نوع کتاب‌ها را دلیل مهم دیگری نیز در این زمینه دانست. از آنجا که هنرهای تجسمی یک هنر بصری و دیداری محسوب می‌شود، ‌کتاب‌هایی که در این زمینه به انتشار در می‌آیند، ‌باید به لحاظ کیفی بسیار مرغوب باشند و همین به عنوان یک عامل بازدارنده برای انتشار این کتاب‌ها عمل می‌کند. «سهراب هادی» نقاش، در این باره اما به نکته جالبی اشاره دارد. او می‌گوید: «تاکنون مگر در موارد معدودی کتاب قابل تاملی در زمینه هنرهای تجسمی منتشر نشده است و این ضعف برطرف نخواهد شد، ‌مگر آنکه به شکل پایه‌ای تحقیقات فراوانی در خصوص آن انجام شود».

با تمام مشکلاتی که در حوزه نشر کتاب وجود دارد، ‌نمی‌توان از این ماجرا گذشت که ناشران مختلف بنا به دغدغه و تمایل خویش در این زمینه کتاب‌هایی را به انتشار می‌رسانند اما در این میان «‌نشر نظر» ناشری است که بیشتر در زمینه هنر فعالیت می‌کند و آثار بسیاری از بزرگان این رشته را به صورت کتاب منتشر کرده است. مجموعه آثاری از بزرگانی چون ایران درودی، ‌منوچهر معتبر، احمد عالی، منیر فرمانفرماییان، کریم نصر، ‌احمد امین نظر، قباد شیوا و بسیاری دیگر از هنرمندان به همراه کتاب‌های نظری در باب تاریخ هنر و همچنین کتاب‌های پژوهشی از جمله آثاری است که در این سال‌ها توسط انتشارات نظر به چاپ رسیده است.

مواظب الماس‌هایتان باشید
در این میان اما این انتشارات به تازگی دست به اقدام انتشار چند کتاب مخصوص نوجوانان زده است که در نوع خود اقدامی قابل توجه است. یکی از این کتاب‌ها اثر «‌مواظب الماس‌هایتان باشید» تالیف ‌کریم نصر است. تمام این کتاب به شکل تالیف به نگارش درآمده است.

نصر‌ در این کتاب با زبانی ساده نقاشی و همچنین نگاه درست به این هنر را برای نوجوانان توضیح می‌دهد. او در این کتاب معتقد است: «اگر زبان نقاشی را ندانید نمی‌توانید مفهوم یک تصویر را درک کنید؛ توجه داشته باشید که زبان تئا‌تر، سینما، ادبیات، موسیقی و نقاشی با هم متفاوت است و قابل ترجمه به یکدیگر نیست. به همین دلیل وقتی مثلا یک فیلمساز مایل باشد بر مبنای یک کتاب فیلمی بسازد، باید آن کتاب را به فیلمنامه تبدیل کند. فیلمنامه داستانی است که در آن از قاعده‌های زبان سینما پیروی شده و با توجه به توانایی مخاطبان سینما در «فهم» زبان سینما نوشته می‌شود».

کریم نصر‌ در این کتاب به این مسئله اشاره دارد که: «همه هنر‌ها زبان ویژه خود را دارند و هنر نقاشی هم به عنوان یک هنر از قواعد خاصی استفاده می‌کند که برای برقرار کردن ارتباط با یک نقاشی بدون دانستن آن قواعد ممکن نیست. در حقیقت هنرمند نقاش با رنگ‌ها و خط‌‌هایش حرف می‌زند و شما باید این حرف‌ها را با چشم‌هایتان بشنوید». او سپس به توضیح این مسئله پرداخته و می‌گوید: «منظور آن نیست که آثار نقاشی دربردارنده اطلاعات نیستند، برعکس در یک نقاشی اطلاعات دست اولی درباره تاریخ، اجتماع، علم و روحیات نقاش و زمانه‌اش وجود دارد... اما برقرار کردن ارتباط با یک اثر هنری، در اکثر موارد احتیاجی به داشتن هیچ‌کدام از این اطلاعات ندارد».

از سیر تا پیاز

این انتشارات همچنین چندی قبل کتاب «از سیر تا پیاز»‌ را برای گروه سنی کودک و نوجوان منتشر کرد. این کتاب ترجمه دایرةالمعارفی است از مجموعه دایرةالمعارف‌های آکسفورد برای نو جوانان با موضوعات مختلف که مریل و مَلکم دانی آن را نوشته و توکا ملکی مترجم و مؤلف بخش افزوده‌های هنر فارسی آن است. 

در مقدمه کتاب آمده است: «مردم بنا به دلایل زیادی اثر هنری پدید می‌آورند. گروهی این کار را برای کمک به خودشان در یاد آوری آدم‌ها و اتفاقات مهم انجام می‌دهند، برخی دیگر به خاطر اعتقادات مذهبیشان. عده‌ای دیگر از مردم اثر هنری را برای اعتراض علیه دولت‌ها، یا بیان یک عقیده پدید آورده‌اند. برخی هنرمندان می‌خواهند با هنرشان مردم را غافلگیر کنند. در حالی که برخی می‌خواهند نشان دهند جهان چقدر زیباست. در این کتاب می‌خواهیم تعدادی از تصاویر و اشیایی را که توسط مردم سراسر دنیا، در زمان‌های مختلف ساخته شده نشان بدهیم. همچنین می‌خواهیم شما را با برخی آدم‌های شگفت انگیز که آن‌ها ساخته‌اند، آشنا کنیم. امیدواریم شما بخواهید جست‌و‌جو درباره دنیای هیجان انگیز و مرموز هنر را شروع کنید». افزودن بخش‌های فارسی به این کتاب آن را از حالت ترجمه صرف درآورده و حالتی تالیفی به آن بخشیده است. به شکلی که مترجم در مقدمه خود بدان اشاره می‌کند «جای خالی مطالبی درباره ایران احساس می‌شد».

هنر نوگرای ایران

او همچنین به تازگی کتاب «‌هنر نوگرای ایران» ‌را تالیف کرده است که درباره آن می‌گوید: «هنر نوگرا معادلی برای «‌مدرن آرت»‌ است که پیش از این «‌رویین پاکباز» آن را چنین ترجمه کرده است. البته مدرنیسم و هنر مدرن در ایران کاملا با آن معنا که در غرب تعریف شده است، منطبق نیست و باید آن را با نگاه‌ها، ‌برداشت و شرایط خاص جامعه خودمان مورد بررسی قرار دهیم.»

توکا ملکی همچنین ادامه می‌دهد که کتاب در فصل‌های مختلف سعی می‌کند جریان هنر مدرن و هنر نوگرا را از سال ۱۳۲۰ یعنی زمانی که دانشکده هنرهای زیبا تاسیس شد، مورد بررسی قرار دهد: «در زمان قاجار نیز اتفاقاتی در حوزه هنر مدرن رخ داده بود، ‌اما کسانی چون «‌جلیل ضیاء‌پور و دیگران تحولاتی اساسی در این زمینه انجام داده‌اند و در این کتاب سعی شده است تا جریان ۷۰ ساله این شکل از هنر مورد بررسی قرار گیرد».

توکا در این کتاب رشته‌های مختلفی چون گرافیک، ‌مجسمه سازی، عکاسی، رسانه‌های جدید را مورد بررسی قرار داده است. خود می‌گوید: «برای نوشتن این کتاب به منابع بسیاری مراجعه کردم، ‌اما این به معنای برداشت و نقل قول مستقیم نیست. به خصوص اینکه این کتاب برای نوجوانان است، زبانی را پیدا کردم که مناسب فهم و برداشت آنان باشد». او همچنین درباره علت بررسی شاخه‌های مختلف هنرهای تجسمی می‌گوید: «وقتی صحبت از هنرهای تجسمی می‌شود، ‌نمی شود این موضوع را نادیده گرفت که جریان‌ها در این سیستم به هم پیوسته هستند و بنابراین تفکیک آن‌ها از یکدیگر دشوار است.» او نیز بر این اعتقاد است که باید در زمینه تالیف کتاب‌هایی با این موضوعات در زمینه کودک و نوجوان فعالیت بیشتری صورت گیرد.

لطفا به هنر دست بزنید!
این انتشارات در سال‌های گذشته نیز در این زمینه دست به انتشار کتاب‌هایی در این زمینه تحت عنوان «کتاب هنر برای کودکان» زده است. تاکنون از مجموعه کتاب‌های هنر برای کودکان و نوجوانان چند گروه کتاب انتشار یافته که بیشتر این کتاب‌ها با ترجمه فاطمه کاوندی منتشر شده است. ویژگی محوری همه این کتاب‌ها آشنا کردن بچه‌ها با آثار برجسته هنری جهان است. یکی از این گروه کتاب‌ها با عنوان «نگاه کن» شامل چهار کتاب است که در آن آثار برجسته هنری با استفاده از آموزش مفاهیم اولیه مانند الفبا، شکل‌ها، رنگ‌ها و حیوانات به بچه‌ها ارایه شده است.

کتاب «موشکافی در هنر» اثر گیلیان ولف با ترجمه هادی تقوی نیز کتاب دیگری از این مجموعه است که برای همه گروه‌های سنی به ویژه کودکان و نوجوان تدوین و نگارش شده است.

کتاب «لطفا به هنردست بزنید!» نوشته آماندا رنشاو به ترجمه فاطمه کاوندی، کتاب دوم از مجموعه «کتاب هنر برای کودکان» است که نظر منتشر کرده است. این کتاب شامل 30 بخش است و در آن 30اثر از 30 هنرمند نام‌دار جهان، با متن و زبانی ساده، برای کودکان، تحلیل شد‌ه‌اند. ناشر در بخشی از متن پشت جلد این کتاب می‌گوید: «آثار برجسته‌ای از دوره‌های مختلف هنری در این مجموعه جمع‌آوری شده تا کنجکاوی و کودکان را نسبت به هنرمندان و انگیزه آن‌ها از خلق این آثار، برانگیزد.» از مهم‌ترین بخش‌های کتاب که آثاری از هنرمندان نام‌برده را بررسی می‌کنند، می‌توان «خط‌خطی» هنری مور، «ساعت‌های کاممبر» سالوادور دالی، «تصویر موسیقی از نگاه من» واسیلی کاندینسکی، «طلسم شده» ژان ویلیام وا‌تر هاوس، «نقاشی باشکوه» گرهارد ریش‌تر، «نشان دادن» ژرژ سرا، «مار و پله» فرنان لژه، «خرت و پرت» آرمان و بخشی با عنوان «می‌خواهید بیشتر بدانید؟» را نام برد.

کتاب های انتشار یافته هنر برای کودکان و نوجوانان

ناشران و نویسندگان کشور می توانند برای معرفی آثار و تازه‌های خود با نشانی Ketab@khabaronline.ir مکاتبه کنند.

60