به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، کار "مفید" (سودمند و نفعرسان) و "مؤثر" (کیفیتمند و هدفمند) دو بال پرواز انسان مسلمان به سوی کمال و سعادت دنیوی و اخروی هستند. تکیه بر آموزههای قرآن کریم و سیره عملی و کلامی ائمه اطهار، به ویژه امیرالمؤمنین علی (ع)، راهنمای روشنی برای نهادینه کردن این دو اصل بنیادین در تار و پود زندگی هر مسلمانی است. این رویکرد به کار، نه تنها به بالندگی فردی و اجتماعی منجر میشود، بلکه تصویری جامع و متعالی از انسان مسئولیتپذیر، متعهد و سازنده را ترسیم میکند.
بنابر روایت ابنا، کار و تلاش در اسلام، نه تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک ارزش والا و عبادت تلقی میشود. در سبک زندگی اسلامی، فعالیتهای روزمره انسان، زمانی ارزشمند و کمالبخش تلقی میشوند که "مفید" و "مؤثر" باشند. این دو واژه، معیارهایی کلیدی برای ارزیابی جایگاه و نقش کار در حیات فردی و اجتماعی مسلمانان هستند.
ابعاد کار مفید و کار مؤثر و تأثیرات شگرف آن بر سبک زندگی اسلامی
بخش اول: کار مفید از منظر اسلام؛ نفع رسانی و سازندگی
الف. مفهوم کار مفید:
"مفید" به معنای سودمند، نافع و سازنده است. کار مفید، فعالیتی است که دارای خروجی مثبت باشد؛ چه این خروجی برای فرد باشد، چه برای خانواده و چه برای جامعه. اسلام هرگونه فعالیتی را که منجر به صلاح و فلاح انسان و اجتماع نگردد، نکوهش میکند.
قرآن کریم به صراحت بر لزوم نفعرسانی در زندگی تأکید دارد. خداوند متعال میفرماید:
﴿... فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ...﴾ (1)
"پس در نیکیها [و کارهای خیر] بر یکدیگر سبقت بگیرید."
امیرالمؤمنین علی (ع) درباره اهمیت نفعرسانی به دیگران میفرمایند:
«خَیْرُ النَّاسِ مَنْ نَفَعَ النَّاسَ.»
"بهترین مردم کسی است که به مردم نفع برساند." (2)
این روایت به وضوح بیان میدارد که میزان خیریت و برتری انسانها، با میزان نفعی که به دیگران میرسانند سنجیده میشود. بنابراین، کار مفید از دیدگاه اسلام، کاری است که از دایره نفع شخصی فراتر رفته و شامل حال دیگران نیز بشود.
ب. ابعاد کار مفید:
بعد فردی: کار مفید، انسان را از بیکاری و بطالت که منشأ بسیاری از مفاسد است، نجات میدهد و به او هویت، عزت نفس و احساس خودکارآمدی میبخشد.
بعد خانوادگی: کار برای تأمین معاش حلال و رفع نیازهای خانواده، از بزرگترین حسنات و در زمره جهاد فی سبیل الله محسوب میشود.
بعد اجتماعی: مشارکت در تولید، خدمات، علم و فرهنگ، منجر به رشد و بالندگی جامعه و آبادانی زمین میشود.
بخش دوم: کار مؤثر از منظر اسلام؛ اتقان، هدفمندی و کیفیت
الف. مفهوم کار مؤثر:
"مؤثر" به معنای دارای نتیجه، تأثیرگذار و هدفمند است. کار مؤثر، صرفاً انجام دادن یک فعالیت نیست، بلکه انجام دادن آن به نحوی است که به بهترین نتیجه ممکن منجر شود. در اسلام، بر کیفیت کار و انجام آن به نحو احسن تأکید فراوانی شده است.
قرآن کریم میفرماید:
﴿... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا...﴾ (3)
"تا شما را بیازماید که کدام یک عملتان نیکوتر است [نه بیشتر]."
این آیه به صراحت "احسن بودن" (نیکوتر بودن) عمل را معیار قرار میدهد، نه صرفاً "اکثر بودن" (بیشتر بودن) آن. این به معنای تأکید بر کیفیت و اثربخشی کار است.
امیرالمؤمنین علی (ع) درباره اهمیت اتقان و کیفیت در کار میفرمایند:
«قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ.»
"ارزش هر انسانی به آن چیزی است که خوب انجام میدهد [به اتقان و کیفیت کاری که میکند]." (4)
این جمله نورانی، مبنای اصلی کار مؤثر در اسلام است. ارزش انسان نه به میزان کار، بلکه به کیفیت و مهارت او در انجام کار است. کاری که با اتقان، دقت و مهارت انجام شود، اثربخشی بیشتری خواهد داشت. همچنین ایشان میفرمایند:
«لَا خَیْرَ فِی عَمَلٍ إلَّا مَعَ نِیَّةٍ.»
"هیچ خیری در کاری نیست مگر اینکه با نیت همراه باشد." (غررالحکم و دررالکلم، حدیث ۱۰۹۲۲)
این روایت نشان میدهد که نیت خالص و هدفمندی کار نیز جزء لاینفک اثربخشی آن است.
ب. ابعاد کار مؤثر:
اتقان و کیفیت: کار باید با بالاترین استانداردها و بدون نقص انجام شود. این شامل استفاده صحیح از منابع، زمانبندی دقیق و مهارتورزی است.
هدفمندی و برنامهریزی: هر کاری باید دارای هدف مشخص باشد و برای رسیدن به آن هدف، برنامهریزی صورت گیرد. کار بی هدف و بدون برنامه، هدر دادن انرژی و زمان است.
مسئولیتپذیری و تعهد: انجام کار با حس عمیق مسئولیتپذیری در قبال خود، دیگران و خداوند، ضامن اثربخشی آن است.
پرهیز از اسراف و تبذیر: استفاده بهینه از منابع و پرهیز از هرگونه زیادهروی و هدر دادن، از لوازم کار مؤثر است.
بخش سوم: تأثیر کار مفید و کار مؤثر بر سبک زندگی اسلامی
ادغام این دو مفهوم در زندگی روزمره یک مسلمان، به شکلگیری یک سبک زندگی متعالی و متوازن میانجامد:
معنابخشی و هدفمندی زندگی: کار مفید و مؤثر، به زندگی انسان مسلمان معنا و غایت میبخشد و او را از بیهدفی و بطالت دور میکند.
رشد فردی و خودشکوفایی: تلاش برای بهبود کیفیت کار و افزایش سودمندی آن، منجر به توسعه مهارتها، دانش و در نهایت خودشکوفایی فردی میشود.
عزت و استقلال اقتصادی: کار حلال و مولد، انسان را از فقر و وابستگی نجات داده و به او عزت نفس و استقلال میبخشد. امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْتَرِفَ الْأَمِینَ.» "خداوند شخص حرفهمند و امین را دوست دارد." (من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۸)
خدمت به جامعه و آبادانی زمین: کار مفید و مؤثر، نه تنها نیازهای فرد را برطرف میکند، بلکه به حل مشکلات جامعه و آبادانی زمین (که از اهداف خلقت انسان است) کمک میکند.
کسب رضایت الهی و قرب معنوی: وقتی کار با نیت خالص، کیفیت بالا و برای رضای خدا انجام شود، به عبادت تبدیل شده و موجب تقرب معنوی به درگاه الهی میگردد.
تأثیر بر سلامت روان: اشتغال به کار سازنده و رضایتبخش، اضطراب و افسردگی را کاهش داده و احساس مفید بودن و رضایت از زندگی را افزایش میدهد.
سبک زندگی اسلامی، یک سبک زندگی فعال، پویا و هدفمند است. در این سبک، کار صرفاً یک وسیله برای کسب درآمد نیست، بلکه میدانگاهی برای نمایش خصلتهای انسانی، خدمت به خلق و تقرب به خالق است.
پی نوشت:
1. سوره مائده/آیه 48
2.غررالحکم و دررالکلم، حدیث5001
3.سوره ملک/آیه 2
4. نهجالبلاغه، حکمت ۸۱
نظر شما