به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم مجید غلامی جلیسه، به زندگی و اقدامات فرهنگی محمدعلی تربیت، اختصاص دارد. این مجموعه از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
تأسیس کتابخانه عمومی تبریز، نقطه اوج فعالیتهای فرهنگی محمدعلی تربیت بود. این کتابخانه با چند صد جلد آغاز شد، اما در زمانی کوتاه به هزاران جلد کتاب رسید. فراخوانهای عمومی، جلب اعتماد ناشران، نویسندگان و نهادها، و اعتبار شخصی تربیت، این کتابخانه را به یکی از مهمترین مراکز علمی کشور بدل کرد. پژوهشگران، دانشجویان و اهل فضل، کتابخانه تربیت را «آبروی تبریز» میدانستند. وجود نسخههای خطی نفیس، این مکان را به مقصدی علمی در سطح ملی و فراملی تبدیل کرده بود. کتابخانه تربیت، تحقق رؤیای مردی بود که باور داشت توسعه، از قفسههای کتاب آغاز میشود.
از تولد تا کتابشناسی
محمدعلی فرزند میرزا صادق، فرزند میرزا جواد فرزند میرزا علیاکبر فرزند میرزا مهدیخان منشی، در محرم سال ۱۲۹۲ ق./ ششم خرداد ۱۲۵۶ ش. در محله نوبر تبریز شد، پدرش تحویلدار ناصرالدینمیرزا ولیعهد محمدشاه قاجار بود. وی تحصبلات ابتدایی خود را در مکتب نزد ملا زینالعابدین آغاز کرد و از پدرش نیز ریاضی و نجوم آموخت، سپس نزد میرزا نصرالله بن عبدالعلی سیفالاطباء طب و زبانهای انگلیسی و فرانسوی را فراگرفت و آنگاه نزد محمدخان کرمانشاهی معروف به کفری به تحصیل طب ادامه داد.
محمدعلی در سال ۱۳۰۸ ق. در سن شانزدهسالگی، تدریس در مدرسه دولتی مظفری تبریز را آغاز کرد. از سال ۱۳۱۱ ق. تا سال ۱۳۱۳ ق. معلم طبیعیات آموزشگاه دولتی تبریز گردید و خود شخصاً آموزشگاه تربیت را که نخستین آموزشگاه ملی تبریز است، به سال ۱۳۱۵ ق. در تبریز دایر ساخت. همچنین در ۱۲۷۶ الی ۱۲۸۱ شمسی نیز معلم هیئت جغرافیا و ادبیات آموزشگاه لقمانیه بود.
حیات کتابشناسانه
از مهمترین وجوه زندگی مرحوم تربیت زندگی کتابشناسانه وی است که در میان علوم مختلفی که وی بدانها تسلط داشت شاخصترین آنها بود، چنانچه سیدحسن تقیزاده در این خصوص چنین بیان میدارد: «مرحوم مشارالیه یادداشتهای زیادی داشت و بهترین و کاملترین جنبه علمی و اطلاع خیلی وسیع از کتب بود و از نسخههای خطی و چاپی کتب فارسی و عربی و ترکی در هر نقطه خبر داشت و در این باب علامه بود. کتابخانه شخصی خوبی هم داشت که نسخههای خوب نادرالوجود دارد و جای آن دارد که یک کتابخانه عمومی دولتی یا ملی آن را یکجا بخرد. گمان دارم فن کتابشناسی در میان جمله معلومات و هنرهای وی که شامل فنون مختلفه از نجوم و رمل و جفر و اسطرلاب تا علم موسیقی و فیزیک بود، کاملترین هنرهای وی بود...»
محمدعلی تربیت، بیشتر عمر خود را در راه مطالعه و کتاب و کتابشناسی صرف کرد و از ابتدای جوانی تلاشگر این عرصه بود. او نخست با همکاری سه تن از دوستانش یعنی تقیزاده، میرزا حسینخان عدالت و سیدمحمد شبستری معروف به ابوالضیاء یک کتابفروشی در تبریز تاسیس کرد.
ادوارد براون در کتاب «تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران» در این مورد چنین گفته است: «کتابفروشی یادشده که نخستین نمونه کتابفروشی به اسلوب نوین در آذربایجان بود، ابتدا بسیار کوچک و محقر بود، ولی بهتدریج روزبه روز در نتیجه زحمات متمادی و مجاهدات متوالی، دامنه عملیات خویش را وسیع کرده و موقعیت خود را بالا برد، چنانکه کتابهای جدید به هر زبانی از هر طرفِ دنیا توسط این کتابفروشی از خارج وارد و در تبریز انتشار مییافت. به این ترتیب کتابفروشی تربیت، درحقیقت بهترین، مهمترین و جامعترین کتابفروشی سراسر ایران گشت و همهساله فهرستی به سبک اروپا از طرف این موسسه نشر میشد.»
از اولین آثار خیری که مرحوم تربیت بنیان نهاد میتوان به کتابفروشی تربیت در تبریز اشاره نمود که با اسلوب نوین در سال ۱۳۱۶ ق. تاسیس گردید. محل این کتابفروشی در خیابان مجدالملک جلوی مدرسه طالبیه بوده است. این کتابفروشی یکی از نتایج مراوده و همصحبتی مرحوم تربیت با سیدحسنتقیزاده، میرزا سیدحسینخان عدالت صاحب روزنامه الحدید و عدالت و صحبت و مدیر روزنامه ایران آقا سیدمحمد شبستری معروف ابوالضیاء بود.
هرچند این کتابفروشی در ابتدا محقر بود اما موسس آن بهتدریج بردامنه فعالیتهای خود افزود و کتابهای مفید از اینجا و آنجا و کشورهای اروپایی و به زبانهای مختلف به کتابخانه آورد و کتابفروشی را محل اجتماع روشنفکران و آزادیخواهان کرد.
کتابفروشی تربیت در تاریخ بیداری آذربایجان حائز اهمیت بود و نخستین کتابفروشی به اسلوب تازه در آذربایجان به شمار میرفت. به سبب فعالیتهای فرهنگی و سیاسی بیدارکننده بود که این کتابفروشی در روز بیستوسوم جمادیالاولی سال ۱۳۲۶ هجری قمری [۲ تیر ۱۲۸۷] به دست ارتجاعیون و ارازل و اوباش مورد حمایت رحیمخان قرهداغی غارت شد و سپس طعمه حریق گردید.
ازجمله اقدامات کتابشناسانه تربیت در این کتابفروشی فهرستی با عنوان «فهرست کتابخانه تربیت» است که اطلاعات کتابهای موجود در این کتابخانه که برای فروش عرضه شده است به صورت موضوعی و دستهبندی شده در دسترس علاقهمندان قرار داده شده است [...]هدف از راهاندازی این کتابفروشی فروش انواع کتابهای خطی و چاپی داخل و خارج ایران بود، و شاید این کتابفروشی و یا بهاصطلاح آن روزگار کتابخانه، سرآغازی برای تاسیس یک کتابخانه مدرن بوده است.
در سال ۱۳۳۰ ق. و با تعطیلی مجلس دوم محمدعلی تربیت به باکو میرود و با پیشنهاد هیأتمدیره انجمن خیریه ایرانیان، مدیر مدرسه اتحاد گشته و ضمن انجام خدمات مختلف اقدام به تاسیس کتابخانهای در این مدرسه مینماید.
شاید مهمترین گام در راهاندازی یک کتابخانه آن چنانکه مقبول محمدعلی تربیت بود زمانی برداشته شد که وی تصدی ریاست اداره فرهنگ و معارف آذربایجان را عهدهدار بود.
یکی از مهمترین یادگارهای تربیت در آن روزگار کتابخانهای است که در ۱۳۰۰ ش. تاسیس کرده است، این کتابخانه با بیش از دویست جلد کتاب از کتابخانه مدرسه متوسطه تبریز که در آن روزگار توسط اسماعیل امیرخیزی اداره میشد، کار خود را آغاز کرد و در اولین سالگرد تاسیس، با استفاده از حسن شهرت محمدعلی تربیت و تقاضای کتاب از ادارات، ناشران، روزنامهها و مجلات و نویسندگان، صاحب بیش از دو هزار کتاب و سه سال بعد دارای بیش از پنجهزار جلد کتاب گردید. کتابخانه و قرائتخانه آن سالها «کتابخانه و قرائتخانه عمومی معارف» نامیده میشد اما بعدها به نام خود تربیت گردید.
بعد از آغاز به کار رسمی ساخت کتابخانه از طرف شورای کتابخانه به منظور جلب نظر و مساعدت طبقات متمکن آذربایجانی اعلامیهای با امضای کلیه آقایان اعضای شورا تهیه و در بین مردم تبریز و آذربایجان مقیم تهران و حتی خارج کشور پخش گردید...
دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» در ۴۸ صفحه و قطع پالتویی به همت خانه کتاب و ادبیات ایران به چاپ رسیده است.
۲۵۹
نظر شما