امیرحسین جعفری|خبرآنلاین: ابوالحسن ابتهاج اگرچه از یک سو یادآور هوشنگ ابتهاج و ادبیات است اما از سوی دیگر آنچه او را به یک ابتهاج معروف تبدیل کرد، حضور در تصمیمگیریهای اقتصادی پهلوی دوم بود. چهرهای مطرح که توانست از کارمندی بانک شاهی تا تأسیس و ریاست سازمان برنامه و بودجه را طی کند.
ابوالحسن ابتهاج سه سال بعد از ترور ناصرالدینشاه در ۸ آذر ۱۲۷۸ در رشت به دنبال آمد. پدرش میرزا ابراهیمخان ابتهاجالملک (گرگانی)، از چهرههای مطرح شمال کشور بود که در چارچوب ساختار سپهدار اعظم رشتی به عنوان رئیس گمرکات انزلی فعالیت میکرد. ماجراهای بسیاری در رابطه با پدر او وجود دارد اما مشخص نیست واقعاً این ادعاها صحت دارد یا بر سر اختلاف نظر با ابوالحسن در سالهای بعد ساخته شده است. یکی از این مسائل که در کتاب خاطرات ابوالحسن ابتهاج - جلد ۱ به آن اشاره شده، مسئله بهایی شدن پدرش است. برخی مدعیاند که پدر او از چهرههای مهم بهاییت در شمال بوده اما برخی نیز مدعیاند که ابراهیمخان صرفاً یکی از هواداران بهاییت بوده که به دست نیروهای گروه جنگل نیز به قتل میرسد.
ورود به بانکداری
چنین ساختار خانوادگی در آن زمان به ابوالحسن کوچک اجازه داد که بتواند برای تحصیل راهی پاریس شود. پس از چندی در سال ۱۲۹۳ نیز در بیروت همراه با گروهی از بهاییان به به مدرسهی Syrian Protestant College رفت. او ابتدا در بانک شاهی رشت کار خود را آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۰۳ به تهران منتقل شد. پس از آن در همکاری با وزارت دادگستری مشغول حکمیت قضایی برای دعاوی اقتصادی شد. در سال ۱۳۱۵ به عنوان بازرس دولت در بانک کشاورزی و ﻛﻤﻴﺴﺮ مفتش دولت در بانک فلاحتی منصوب شد. در بهمن ۱۳۱۶ وی به معاونت بانک ملی منتقل شد. ابتهاج پس از این دوره در سال ۱۳۱۹ به عنوان مدیرعامل بانک رهنی منصوب شد و در زمان اشغال ایران نیز در همین سمت بود. (تاریخ شفاهی هاروارد۰ابوالحسن ابتهاج)
پس از اشغال ایران هم ابتهاج مورد بیمهری قرار نگرفت. او در سال ۱۳۲۱ به پیشنهاد قوام، مدیرعامل بانک ملی شد و تا سال ۱۳۲۹ در این سمت باقی ماند. او در این دوره ۸ ساله با میلسپو نیز همکاری انتقادآمیزی داشت. ابتهاج در این دوره اقدام مهم دیگری را نیز در کارنامه دارد و آن انتقال پشتوانه پول از نقره به طلا است. وی در سال ۱۳۲۳ نماینده ایران در جریان کنفرانس «برتن وودز» بود؛ کنفرانسی که در آن تأسیس بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول تصویب شد. (دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران-بررسی عملکرد ابتهاج در دوران بانک ملی)
ابتهاج به زبان فرانسه
ابتهاج در دولت رزمآرا از سمت خود یعنی مدیرعاملی بانک ملی عزل شد. روابط او با شاه نیز که طی این ۸ سال به اوج خود رسیده بود کمکم رو به افول رفت. وی در سال ۱۳۲۹ به عنوان سفیر ایران راهی فرانسه شد اما اختلافات او با دولت باعث شد در سال ۱۳۳۱ این سمت از ابتهاج گرفته شود. او در این دوره به عنوان مشاور صندوق بینالمللی پول مشغول به کار شد و در سال ۱۳۳۳ به ایران بازگشت. ایرانی که ابتهاج از آن رفته با ایرانی که به آن برمیگشت زمین تا آسمان فرق داشت. او در دوران رزمآرا رفته بود و حالا با سپهبد زاهدی بازگشته بود. او در سازمان برنامه مشغول به کار شد و توانست کارشناسانی را از دانشگاه هاروارد وارد این سازمان کند. او در پی اختلاف با منوچهر اقبال که خواهان تصاحب سازمان برنامه زیر نظر نخستوزیر بود، از این سازمان کنار رفت. او در این دوره یکی از حامیان تأسیس ذوب آهن در ایران بود.
تأسیس بانک تا دستگیری
ابتهاج در پی خروج از سازمان برنامه، اقدام به تأسیس بانک ایرانیان کرد. بانکی خصوصی که با همراه همسرش آذر آن را تأسیس کرده بود. در همین دوران بود که عدهای در سازمان برنامه با او دشمنی را آغاز کردند. ابتهاج که مدتی بود سخنان انتقادآمیزی نسبت به رفتارهای اقتصادی شاه و جذب پول خارجی برای توسعه انجام میداد؛ در ۲۰ آبان ۱۳۴۰ بازداشت شد. او در همان زمان بازداشت به خبرنگاران گفت: «چون مجالی برای تکمیل تحقیقات من وجود نداشت، مرا بازداشت کردند. در مملکتی که دزدها آزادانه راه میروند، من باید به زندان بروم. اتهام من آبادانیهای خوزستان است.» (ایسنا، ۲۰ آبان ۹۷، کد خبر ۹۷۰۸۲۰۰۹۵۱۸»
در همان موقع علی امینی نخستوزیر بود. نخستوزیری که دستگیری ابتهاج را گردن نگرفت و مدعی بود این اقدام بدون هماهنگی بود و با نظر وزارت دادگستری انجام شده است. هرچند خود ابتهاج در کتاب خاطراتش مدعی است که این دستگیری بدون هماهنگی سران غیرممکن بود. ابتهاج از این زمان با دولت دچار تضاد شد و دیگر همکاری با دوست قدیمی خود علی امینی نکرد. او پس از ۸ ماه با وثیقه ۷۲ میلیون تومانی از زندان آزاد شد. ( نقد کتاب خاطرات علی امینی، ماجرای زندانی کردن ابتهاج، دنیای اقتصاد، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۹)
پایان ابتهاج
ابتهاج پیش از پیروزی انقلاب احساس کرده بود که دیگر اینجا برای او جای ماندن نیست. به همین واسطه سهام بانک خود را به هژبر یزدانی فروخت. پس از آن راهی غرب شد. او در آستانه ۹۰ سالگی در لندن درگذشت.
۲۵۹
نظر شما