به گزارش خبرگزاری خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، کتاب «تاریخ زرتشتیان: تأثیر پارسیان بر زرتشتیان کرمان» نوشته پروین خسروینسب از سوی انتشارات هیرمبا منتشر شد. این کتاب به تأثیر فعالیتهای پارسیان هند بر وضعیت دینی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی زرتشتیان کرمان از دوران ناصری تا آغاز دوره پهلوی طی سالهای ۱۲۲۶ ـ ۱۳۰۴ خورشیدی میپردازد.
این کتاب در چهار بخش تنظیم شده است: وضعیت پارسیان هند و زرتشتیان کرمان در دوره ناصرالدین شاه کرمان، تأثیر پارسیان هند بر اوضاع دینی و اجتماعی زرتشتیان کرمان، تحولات جامعه زرتشتیان کرمان در عرصه فرهنگی و آموزشی و تحولات اقتصادی و سیاسی زرتشتیان کرمان متأثر از کمک پارسیان هند بخشهای چهارگانه کتاب را تشکیل میدهد.
در بخش نخست وضعیت پارسیان هند و زرتشتیان کرمان در دوره ناصرالدین شاه کرمان مورد بررسی قرار گرفته است؛ بخش دوم اختصاص به بررسی تأثیر پارسیان هند بر اوضاع دینی و اجتماعی زرتشتیان کرمان دارد. در بخش سوم از تحولات جامعه زرتشتیان کرمان در عرصه فرهنگی و آموزشی سخن به میان آمده است. درنهایت در بخش پایانی کتاب، تحولات اقتصادی و سیاسی زرتشتیان کرمان بحث و بررسی شده است.
پارسیان در شهرهای مختلف گجرات پراکنده شدند و با اشتغال به کارهای چون کشاورزی درودگری کشتی سازی و مانند آن جامعه پُر رونقی تشکیل دادند. آنان با آنکه از لحاظ دینی با یکدیگر توافق داشتند اما از لحاظ جزئیات و تشریفات عبادت میان گروهها در شهرهای مختلف تفاوتهای موجود بود که برخی از آن ناشی از دور افتادن از کانون اصلی زادگاه آموزشهای دین مزدیسنی و گویا در نتیجه پیروی از آیینها و آداب و اخلاق بومیان هند است. این اختلافات سبب شد در سده شانزده میلادی هیاتی از پارسیان هند برای کسب اطلاعات بیشتر از دین اشو زرتشت رهسپار ایران شوند تا از زرتشتیان ایران در این زمینه مدد جویند و این ارتباط از این پس تا دو سده استمرار داشت و پیکهایی در میان دو جامعه در رفت و آمد بودند. اگر چه این رفت و آمدها به حل بسیاری از اختلافات در حیطه دینی منجر شد اما به واسطه ارتباط با زرتشتیان ایرانی اختلافات دینی دیگری دامنگیر آنان شد و از آن پس پژوهش در دین مزدیسنی و نشر دین زرتشتی و آثار آن یکی از کارهای دانشمندان پارسی هند شد و هنوز هم ادامه دارد. سرانجام پس از چند قرن اختلاف، به واسطه مطالعات و پژوهشها و تشکیل انجمنهای فرهنگی به اختلافات خود پایان دادند.
پارسیان زرتشتی اقلیتی پیشرفته در هند
پارسیان هند درنتیجه پیروی از سه اصل اندیشه و گفتار و کردار نیک و پرهیز از تبلیغ برای ترویج دین خود کمتر با مخالفت ساکنان هند روبرو شدند. همچنین از آنجایی که مردم قابل اعتمادی بودند از قبول آداب زندگی مغرب زمین سرپیچی نداشتند از این رو تبدیل به اقلیتی پیشرفته در هند شدند. پارسیان به سبب استعداد ذاتی و هوش سرشاری که داشتند و به واسطه ارتباط با انگلیسیها و استفاده از موقعیت و فرصتهای به دست آمده ناشی از این پیوند از نظر ملی اجتماعی فرهنگی و سیاسی پیشرفت بسزایی کردند و گذشته از آنکه تبدیل به مرفهترین اقشار هندی شدند خدمات گستردهای به پارسیان و جامعه هندی ارائه دادند.
در سده شانزدهم میلادی پای اروپاییها از جمله پرتغال، هلند، فرانسه و انگلیس برای کسب تجارت به کشور هند باز شد و یکی پس از دیگری با بنیان کارخانههای تولیدی به رقابت و ستیز با یکدیگر پرداختند. سرانجام انگلیسیها با کنارزدن رقبای خود یکهتاز عرصه قدرت در هند شدند. سیطره استعمار انگلیس بر شبهقاره هند در کنار استثمار این سرزمین، اسباب آشنایی قومیتها و گروههای متنوع آن از جمله پارسیان هند را با رهاوردهای گوناگون غربی فراهم آورد.
مطالعات گسترده بر دین زرتشتی با «انجمن اکابر پارسیان»
پارسیان در قرن ۱۹ م. از طریق مهاجرت زرتشتیان ایران به هند تجارت پیوندهای زناشویی هر چند اندک بین پارسیان و زرتشتیان ایران از اوضاع نابسامان هم کیشان خود در ایران آگاهی یافتند. مهاجرتهای زرتشتیان ایران به هند برای یافتن کار بهبود وضع اقتصادی و رهایی از شرایط طاقت فرسای داخلی رو به افزایش نهاد. موشکافی و کندوکاو در جمعیت پیروان دین اشو زرتشت در ایران پارسیان را نگران ساخت و شرایط دشوار و سخت زرتشتیان ایران باعث شد پارسیان هند با توجه به موقعیت و جایگاه مناسبی که داشتند به چارهجویی و اصلاح وضعیت زرتشتیان کرمان و ایران از طریق اقدامات متعددی برآمدند.
طی سده نوزدهم قشری از ثروتمندان و فرزانگان پارسی هند که با اقدامات مختلفی چون تعمیر دخمه آتشکده زنده گرداندن آیین و آداب و رسوم دینی و آغاز مطالعات گسترده بر روی دین زرتشتی جنبش گستردهای را در احیای زرتشتیگری آغاز کرده بودند؛ با اقداماتی چون بنیان «انجمن اکابر پارسیان» متوجه جامعه زرتشتی ایران از جمله کرمان شدند که به دلیل مشکلات متنوع، دچار آشفتگی در عرصههای مختلف فکری دینی، اجتماعی، اقتصادی و غیره شده بود.
شرایط دشوار و سخت زرتشتیان کرمان در دوره صفویه
کرمان در گذشته یکی از دو شهر زرتشتینشین شهر دیگر یزد بوده است. عده زیادی زرتشتی در کرمان و روستای اطراف آن به ویژه قنات غسان و اسماعیل آباد جوپار سکونت داشتند. زرتشتیان کرمان تا قبل از فرمانفرمایی غسان در کرمان وضع خوبی داشتند. بعد از آن دوره بر اثر فشارها و تضییقات به تدریج جمعیتشان کم شد. آنها آزادی در مراسم دینی را نیز از دست دادند و از نظر اقتصادی و اجتماعی و دانش در وضعیت بغرنجی قرار گرفتند. همچنین زرتشتیان کرمان در هجومهای مختلف به ایران و تغییر حکومت صدمه فراوان دیدند با آن همه سختی در میان این جامعه افرادی یافت میشد که در علم نجوم و هیئت از سرآمدان ایران به حساب میآمدند. زرتشتیان کرمان از زمان صفویه به بعد در خارج از شهر محله خاصی به نام «گبر محله» داشتهاند که در زمان هجوم افغانها ویران شده است از اوایل قاجار به بعد در محلات «محله شهر» و «دولت خانه» سکنی گزیدند. زمانی که جامعه آنان رو به نابودی میرفت هم کیشان آنان در هند به نام پارسیان هند به یاریشان شتافتند، با کمک آنان و تلاش و اراده و هوش سرشار خود توانستند هویت خود را حفظ کنند و به پیشرفت دست یابند.
با وجود آنکه در ادوار پیش همواره مراوداتی در قالب تجارت دریایی بین خلیج فارس و گجرات و نیز نامهها و پیوندهایی بین بهدینان به ویژه «دستوران» ایرانی با پارسیان هند وجود داشت؛ اما این تماسها منجر به آشنایی دو جامعه به شکل کامل نشد. با این همه در دوران ناصرالدین شاه قاجار عواملی از جمله گسترش مراودات تجاری با هند، گزارشهای مأموران خارجی و تاجران پارسی هند از وضعیت زرتشتیان ایران بهبودی وضعیت حمل و نقل و از همه مهمتر مهاجرتهای اندک؛ ولی تأثیرگذار زرتشتیان ایران از اواسط سده هجدهم برای رهایی از فقر و فشار فزاینده مسلمانان و تعدی حکام منجر به در هم تنیدگی مناسبات پارسیان هند با زرتشتیان ایران شد.
ظهور نخبگانی نواندیش و اصلاحگر از میان زرتشتیان
در پی این تحولات انجمن اکابر پارسیان نمایندگانی برای آموزش و تربیت بهدینان ایرانی، زدودن ستم حکام و برخی مسلمانان متعصب و همچنین سر و سامان دادن اوضاع معیشت آنان به سوی ایران گسیل داشتند. این نمایندگان عبارتند از: «مانکجی لیمجی هاتریا» که در سال ۱۲۰۰ خورشیدی روانه ایران شد و در گذر ۲۸ سال خدمات ارزندهای به هم کیشان خود ارائه کرد و بعد از مرگ او پسرش «هرمزد جی» به عنوان نماینده انجمن رهسپار ایران شد؛ اما به علت مرگ زودهنگام او امنای انجمن، اکابر کیخسرو جی را در سال ۱۲۵۴ خورشیدی به سمت نمایندگی خود در ایران برگزیدند.
«قصه سنجان» و نخستین دسته از زرتشتیان
شمار اندکی از زرتشتیان در کشور هند زندگی میکنند که به «پارسیان» مشهور هستند؛ نیاکان آنان با فروپاشی ساسانی و گسترش اسلام، برای حفظ آیین خود و ترس از دگرگونی در جامعه اسلامی به هند مهاجرت کردند و با ایجاد تشکیلات منسجم و دوری از دخالت در امور سیاسی تا حد زیادی توانستند هویت فرهنگی و دینی خود را در این سرزمین حفظ کنند. اطلاعاتی که از پارسیان در دوره بین فروپاشی ساسانیان در ۶۵۲ م. تا ورود آنان به هند در ۷۸۵ م. در دست است بسیار کم و شرح آن در «قصه سنجان» آمده است. به موجب این مأخذ، اولین دسته از زرتشتیان از منطقه خراسان کوچیدند و نزدیک به پانزده سال در هرمز اقامت گزیدند. سرانجام به واسطه محدویتهای سیاسی و مذهبی راهی سرزمین هند و در ناحیه «دیب» مستقر شدند چون این منطقه را مکانی مناسب برای زندگی ندانستند به منطقه «سنجان» کوچیدند و در سنجان گروههای دیگری از کوچندگان زرتشتی به آنان پیوستند.
در سال ۱۲۱۲ خورشیدی پس از درگذشت او اردشیر جی ریپوتر یکی دیگر از نمایندگان انجمن پارسیان روانه ایران شد و هر کدام از آنان پایهگذار خدمات و تأثیرات بسیاری در میان زرتشتیان در حال زوال شدند. تحت تأثیر اقدامات پارسیان و نمایندگان آنها و نیز مواردی چون ارتباط زرتشتیان کرمان با پارسیان هند تحصیل در دانشگاههای هند و آشنایی با افکار نو گذشته از پویایی دینی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی باعث ظهور نخبگانی نواندیش و اصلاحگر از میان زرتشتیان شد که توانستند سرآغاز تحولات اساسی در جامعه کوچک زرتشتی و همچنین در سطح مسائل ملی کشور چون انقلاب مشروطه و تدوین بندهایی از قانون اساسی در جهت احقاق حقوقشان باشند.
آشنایی پارسیان هند با دستاوردهای جدید اروپا
زرتشتیان ایران متأثر از فعالیتهای پارسیان هند به زنده نگاه داشتن آیینهای دینی و بازسازی اماکن دینی خود پرداختند و با بنیان انجمنها و تلاش برای برقراری روابط مناسب با دولت مردان محلی به بازستانی حقوق اجتماعی خود برآمدند. زرتشتیان با جمعیت کم تحت تأثیر فعالیتهای پارسیان هند به بنیان مدارس جدید در یزد و کرمان دست زدند و با تحصیل در دانشگاههای ایران و دیگر کشورها و آشنایی با رهاوردهای فکری غرب اسباب ترقی سطح فکری و فرهنگی جماعت زرتشتیان ایران را فراهم آوردند. مناسبات و تأثیرپذیری جامعه زرتشتی ایران از پارسیان هند در کنار آنچه که سبب چرخش کار برخی از آنان از کار کشاورزی به تجارت و بازرگانی شد؛ که این خود باعث پیدایش تجار و تجارتخانههای سرشناس زرتشتی شد. همچنین موجبات آشنایی برخی از آنها با افکار نوین را فراهم آورد.
آشنایی پارسیان هند با دستاوردهای جدید اروپا نهتنها زمینه اصلاحات را در عرصههای آموزشی و اقتصادی و اجتماعی و ... در جامعه خود آنان به وجود آورد، که متعاقب آن برقراری مناسبات با زرتشتیان ایران در دوران ناصری دامنه این اصلاحات به جامعه زرتشتیان کرمان نیز گسترش یافت. زرتشتیان با جمعیت کم تحت تأثیر فعالیتهای پارسیان هند به بنیان مدارس جدید در یزد و کرمان دست زدند و با تحصیل در دانشگاههای ایران و دیگر کشورها و آشنایی با رهاوردهای فکری غرب، اسباب ترقی و سطح فکری و فرهنگی جماعت زرتشتیان ایران را فراهم آوردند.
۲۵۹
نظر شما