حق کودکان بر تخیل انسانی در عصر هوش مصنوعی

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: شاید هیچ ویژگی‌ به اندازه تخیل، جوهره کودکی را تعریف نکند. کودکان پیش از آنکه جهان را با منطق بزرگسالان بشناسند، آن را با نیروی خیال می‌سازند. آنان از یک تکه چوب شمشیر می‌سازند، از یک جعبه مقوایی سفینه فضایی خلق می‌کنند و از چند واژه ساده، جهانی پر از شخصیت‌ها و ماجراهای تازه می‌آفرینند. تخیل فقط سرگرمی نیست؛ بستر رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی کودک است. بسیاری از توانایی‌های انسانی از دل همین رؤیاپردازی‌های اولیه شکل می‌گیرند. اما ظهور سامانه‌های هوشمند مولد محتوا، پرسش تازه‌ای را پیش روی حقوق کودک قرار داده است: آیا کودکان حق دارند از فضای کافی برای خیال‌پردازی مستقل برخوردار باشند؟

بنابر روایت آنا، امروز فناوری قادر است در چند ثانیه داستان بنویسد، تصویر خلق کند، شخصیت طراحی نماید و حتی پایان یک قصه را تعیین کند. آنچه در گذشته نیازمند ساعت‌ها تخیل و آفرینش ذهنی بود، اکنون با چند دستور ساده تولید می‌شود. این تحول اگرچه فرصت‌های آموزشی و خلاقانه فراوانی به همراه دارد، اما در عین حال نگرانی‌های مهمی را نیز ایجاد کرده است.

کودکی زمانی شکل می‌گیرد که ذهن فرصت داشته باشد میان واقعیت و امکان حرکت کند. تخیل به کودک کمک می‌کند راه‌حل‌های تازه بیابد، همدلی را تجربه کند و جهان را از زاویه‌های مختلف ببیند. هنگامی که پاسخ‌ها، تصاویر و روایت‌ها به‌طور آماده در اختیار کودک قرار می‌گیرد، این خطر وجود دارد که بخشی از فرایند آفرینش ذهنی تضعیف شود. مسئله اصلی مخالفت با فناوری نیست. فناوری می‌تواند ابزار ارزشمندی برای یادگیری باشد. نگرانی از آنجا آغاز می‌شود که تولیدات هوشمند جایگزین فعالیت تخیلی کودک شوند.

اگر کودک کمتر داستان بسازد و بیشتر داستان آماده دریافت کند، اگر کمتر رؤیاپردازی کند و بیشتر پاسخ حاضر دریافت نماید، ممکن است بخشی از استقلال ذهنی خود را از دست بدهد. از منظر حقوق کودک، تخیل صرفاً یک توانایی فردی نیست؛ بخشی از رشد انسانی است. همان‌گونه که کودک حق آموزش دارد، باید حق داشته باشد توانایی‌های خلاقانه خود را نیز پرورش دهد. اگر محیط دیجیتال به‌گونه‌ای طراحی شود که فرصت‌های خیال‌پردازی مستقل را کاهش دهد، ممکن است یکی از نیازهای اساسی رشد انسانی نادیده گرفته شود.

در آینده، شاید لازم باشد مفهوم تازه‌ای در حقوق کودک مطرح شود: «حق بر تخیل انسانی». این حق به معنای آن است که کودکان باید از فرصت کافی برای خلق، تجربه و رؤیاپردازی مستقل برخوردار باشند. فناوری نباید جایگزین تخیل شود؛ بلکه باید ابزاری برای گسترش آن باشد. جامعه‌ای که کودکانش توانایی خیال‌پردازی را از دست بدهند، بخشی از ظرفیت نوآوری، خلاقیت و انسانیت خود را از دست خواهد داد. زیرا بسیاری از بزرگ‌ترین دستاوردهای بشری، روزی فقط یک رؤیا در ذهن کودکی بوده‌اند.